Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

c. 1250

Llyfr Du Caerfyrddin

Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

Tua 1250 ysgrifennodd un copïydd lyfr o gerddi Cymraeg. Credir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg: Llyfr Du Caerfyrddin.

PrydCyn ac oddeutu 1250
GanUn copïydd, dros lawer o flynyddoedd
Yn awrPeniarth MS 1, y Llyfrgell Genedlaethol

Pam du, pam Caerfyrddin#

Fe’i gelwir yn ddu oherwydd lliw ei rwymiad, ac fe’i cysylltir â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin.

Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, yn y Llyfrgell Genedlaethol. · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons

Myrddin, Arthur a beddau’r arwyr#

Lluniwyd ei gerddi rhwng y nawfed ganrif a’r ddeuddegfed. Yn eu plith mae Afallennau ac Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin, ac Englynion y Beddau.

Wedi’i gadw’n ddiogel#

Fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna’i gadw yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt. Mae yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Llyfr bychan#

Llyfr bychan ydyw, 170 wrth 125 milimetr, o 54 dalen o femrwn mewn wyth casgliad, gyda rhai dalennau ar goll.

Cerddi ffydd#

Ymhlith ei gerddi mae Dadl y Corff a’r Enaid, a Kyntaw geir, cerdd edifeirwch ar bererindod. Mae ynddo hefyd farwnad i Fadog ap Maredudd, brenin Powys, a fu farw yn 1160, a’r gerdd Gwerz Skolan.

Gereint yn Llongborth#

Mae marwnad Gereint fab Erbin yn sôn am frwydr yn Llongborth, ac Arthur ynddi. Ni ellir dweud bellach ble roedd Llongborth.

Myrddin yn y goedwig#

Yn Yr Afallennau mae Myrddin yn siarad â phren afalau melys yng Nghoed Celyddon, lle bu’n byw hanner can mlynedd ers brwydr Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau. Yn Yr Oianau mae’n siarad â pherchell bach, ac yn sôn am nosweithiau di-gwsg a phibonwy yn ei wallt. Mae Annales Cambriae yn gosod Arfderydd yn 573. Yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin mae’r ddau fardd yn sôn am ymosodiad Maelgwn Gwynedd ar Ddyfed, ac mae Y Bedwenni yn bedwaredd gerdd Myrddin yn y llyfr. Mae’r cerddi hyn yn hŷn na Merlin Sieffre o Fynwy.

O’r priordy at Syr John Prys#

Cafodd Syr John Prys o Aberhonddu, a chwiliai’r mynachlogydd wedi eu cau, y llyfr gan drysorydd Eglwys Gadeiriol Tyddewi, ac roedd wedi dod o Briordy Caerfyrddin. Prynodd Syr John Williams ef yn 1904 am £5,500.

Geiriau cudd#

Yn 2015 cafodd yr Athro Paul Russell a Myriah Williams, gyda golau uwchfioled, nodiadau wedi’u dileu yn yr ymylon, lluniau o bysgodyn a dau wyneb dynol, a cherdd Gymraeg nas gwyddid amdani o’r blaen. Mae un arysgrif yn awgrymu i’r llyfr gael ei roi unwaith i aelod o deulu.

Mewn print ac ar-lein#

Argraffodd J. Gwenogvryn Evans ef yn 1906, a golygodd A. O. H. Jarman ef fel Llyfr Du Caerfyrddin yn 1982. Yn 2002 cafodd ei sganio a’i roi ar-lein.

Caerfyrddin#

Tyfodd Caerfyrddin o Moridunum, prif dref y Demetae yn oes y Rhufeiniaid, ac mae ei hamffitheatr Rufeinig yn un o saith sydd ar ôl ym Mhrydain. Cedwir darnau o Dderwen Myrddin, a dynnwyd o’r ddaear pan fu farw’r goeden, yn amgueddfa’r dref. O’r unfed ganrif ar bymtheg hyd y ddeunawfed hi oedd tref fwyaf Cymru, a galwodd Camden hi’n ‘chief citie of the country’.

Y bobl

fl. late 6th century

Myrddin

Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)

Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.

Myrddin
c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur

Cyn ac wedyn

  1. Llyfr Iorwerth

    Mae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.

    Llyfr Iorwerth
  2. Dafydd, Tywysog Cymru

    Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.

    Dafydd, Tywysog Cymru
  3. Buddugoliaeth Bryn Derwin

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn ennill brwydr Bryn Derwin ac yn dod yn unig reolwr Gwynedd.

    Buddugoliaeth Bryn Derwin
  4. Buddugoliaeth Cymerau

    Mae tywysogion Deheubarth, cynghreiriaid Llywelyn, yn dinistrio byddin frenhinol yng Nghoed Llathen a Chymerau ger Llandeilo.

    Buddugoliaeth Cymerau

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf