Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.
Llun: Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Tua 1250 ysgrifennodd un copïydd lyfr o gerddi Cymraeg. Credir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg: Llyfr Du Caerfyrddin.FfynonellauBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau.The Black Book of Carmarthen ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (Peniarth 1) (Saesneg)Ysgrifennwyd gan un copïydd ar wahanol adegau yn ei fywyd, cyn tua 1250 ac o’i gwmpas; cafwyd gan Syr John Prys gyda thrysorydd Tyddewi; yn yr Hengwrt, yna Peniarth; prynwyd gan Syr John Williams yn 1904 am £5,500.
Fe’i gelwir yn ddu oherwydd lliw ei rwymiad, ac fe’i cysylltir â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau.
Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, yn y Llyfrgell Genedlaethol. · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons
Lluniwyd ei gerddi rhwng y nawfed ganrif a’r ddeuddegfed. Yn eu plith mae Afallennau ac Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin, ac Englynion y Beddau.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau.
Fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna’i gadw yn llyfrgell Robert Vaughan yn Hengwrt. Mae yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol.FfynonellauBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd cyn 1250, gwaith un copïydd dros gyfnod hir; cysylltir ef â phriordy Ioan Efengylydd a Theulyddog yng Nghaerfyrddin, a’i alw’n ddu oherwydd lliw ei rwymiad; tybir mai dyma’r llawysgrif hynaf sydd ar glawr yn gyfan gwbl yn Gymraeg; cerddi o’r nawfed hyd y ddeuddegfed ganrif, yn eu plith Yr Afallennau ac Yr Oianau Myrddin, ymddiddan Myrddin a Thaliesin, marwnad Gereint fab Erbin ac Englynion y Beddau; fe’i cofnodwyd gyntaf gyda Syr John Prys o Aberhonddu, yna yn llyfrgell Hengwrt Robert Vaughan, ac yn awr Peniarth MS 1 yn y Llyfrgell Genedlaethol; 54 o ddalennau.The Black Book of Carmarthen ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (Peniarth 1) (Saesneg)Ysgrifennwyd gan un copïydd ar wahanol adegau yn ei fywyd, cyn tua 1250 ac o’i gwmpas; cafwyd gan Syr John Prys gyda thrysorydd Tyddewi; yn yr Hengwrt, yna Peniarth; prynwyd gan Syr John Williams yn 1904 am £5,500.
Llyfr bychan ydyw, 170 wrth 125 milimetr, o 54 dalen o femrwn mewn wyth casgliad, gyda rhai dalennau ar goll.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)54 o ddail memrwn, 170 wrth 125 mm, mewn wyth casgliad, rhai dail ar goll; gwaith un copïydd dros amser hir; cyhoeddwyd yn 2002 ei fod wedi’i sganio ac ar-lein; yn 2015 cafodd yr Athro Paul Russell a Myriah Williams, â golau uwchfioled, nodiadau wedi’u dileu ar yr ymylon, lluniau o bysgodyn a dau wyneb, a cherdd Gymraeg nad oedd neb yn ei hadnabod; argraffiadau gan J. Gwenogvryn Evans (1906) ac A. O. H. Jarman, Llyfr Du Caerfyrddin (1982).
Ymhlith ei gerddi mae Dadl y Corff a’r Enaid, a Kyntaw geir, cerdd edifeirwch ar bererindod. Mae ynddo hefyd farwnad i Fadog ap Maredudd, brenin Powys, a fu farw yn 1160, a’r gerdd Gwerz Skolan.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymhlith ei gerddi mae Dadl y Corff a’r Enaid a Kyntaw geir, cerdd edifeirwch ar bererindod; marwnad Gereint fab Erbin, sy’n sôn am frwydr Llongborth ac Arthur ynddi, lle na ellir bellach ei leoli; Englynion y Beddau; Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, Yr Afallennau a’r Oianau; marwnad i Fadog ap Maredudd (bu farw 1160); Gwerz Skolan; mae cerddi Myrddin yn hŷn na Merlin Sieffre o Fynwy; cafodd Syr John Prys o Aberhonddu, a chwiliai’r mynachlogydd a ddiddymwyd, y llyfr gan drysorydd Eglwys Gadeiriol Tyddewi, wedi iddo ddod o Briordy Caerfyrddin; yn 2015 datgelodd delweddu nodiadau ymyl, arysgrif sy’n awgrymu iddo gael ei roi i aelod o deulu, lluniau o bysgodyn a dau wyneb a cherdd nas gwyddid amdani.
Mae marwnad Gereint fab Erbin yn sôn am frwydr yn Llongborth, ac Arthur ynddi. Ni ellir dweud bellach ble roedd Llongborth.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymhlith ei gerddi mae Dadl y Corff a’r Enaid a Kyntaw geir, cerdd edifeirwch ar bererindod; marwnad Gereint fab Erbin, sy’n sôn am frwydr Llongborth ac Arthur ynddi, lle na ellir bellach ei leoli; Englynion y Beddau; Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, Yr Afallennau a’r Oianau; marwnad i Fadog ap Maredudd (bu farw 1160); Gwerz Skolan; mae cerddi Myrddin yn hŷn na Merlin Sieffre o Fynwy; cafodd Syr John Prys o Aberhonddu, a chwiliai’r mynachlogydd a ddiddymwyd, y llyfr gan drysorydd Eglwys Gadeiriol Tyddewi, wedi iddo ddod o Briordy Caerfyrddin; yn 2015 datgelodd delweddu nodiadau ymyl, arysgrif sy’n awgrymu iddo gael ei roi i aelod o deulu, lluniau o bysgodyn a dau wyneb a cherdd nas gwyddid amdani.
Yn Yr Afallennau mae Myrddin yn siarad â phren afalau melys yng Nghoed Celyddon, lle bu’n byw hanner can mlynedd ers brwydr Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau. Yn Yr Oianau mae’n siarad â pherchell bach, ac yn sôn am nosweithiau di-gwsg a phibonwy yn ei wallt. Mae Annales Cambriae yn gosod Arfderydd yn 573.FfynhonnellMyrddin Wyllt ↗Wikipedia (Saesneg)Myrddin Wyllt (Cernyweg Merdhyn Gwyls, Llydaweg Marzhin Gouez), pencerdd yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, llefarydd sawl cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest; rhoddwyd y llysenw Wyllt yn ddiweddarach, gan y cywyddwyr Guto’r Glyn ac Ieuan Dyfi ac yng nghronicl Elis Gruffydd; gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn Ferlin, cynghorwr Arthur, tra daliai Gerallt Gymro fod Merlinus Ambrosius, Myrddin Emrys, yn ŵr gwahanol i Merlinus Celidonius neu Sylvester, Myrddin Wyllt; mae ei hanes wedi ei wreiddio mewn hanes, oherwydd dywedir iddo fynd i’r goedwig wedi brwydr Arfderydd, 573 yn yr Annales Cambriae, lle syrthiodd Gwenddolau, a byw yno gyda’r anifeiliaid a derbyn dawn proffwydoliaeth; dywed Armes Prydein, o’r ddegfed ganrif, ‘Dysgogan Myrddin’, fel ei fod eisoes yn adnabyddus fel proffwyd wrth ochr Taliesin; efallai fod testun A y Gododdin yn sôn am ei wenwawd; yn Yr Afallennau mae’r llefarydd yn cyfarch y pren afalau melys yng Nghoed Celyddon lle bu fyw hanner can mlynedd ers Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau fab Ceidio; yn Yr Oianau mae’n cyfarch parchell bach ac yn sôn am ddiffyg cwsg a phibonwy yn ei wallt, a phroffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r gerdd; mae Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn ei enwi ac yn sôn am ymosodiad Maelgwn Gwynedd ar Ddyfed; Y Bedwenni yw pedwaredd gerdd Llyfr Du; yn Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer, yn Llyfr Coch Hergest, geilw ei chwaer Gwenddydd ef yn Llallogan, ‘gefell’, ac mae’n rhoi proffwydoliaethau am olyniaeth rheolwyr Cymru; cenir Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd o’r bedd; mae Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn gosod ei fedd ger afon Tweed yn Drumelzier; rhoddodd traddodiad Cymreig diweddarach Dŷ Gwydr iddo, y credid yn yr unfed ganrif ar bymtheg ei fod yn cadw Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac a osodwyd ar Ynys Enlli. Yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin mae’r ddau fardd yn sôn am ymosodiad Maelgwn Gwynedd ar Ddyfed, ac mae Y Bedwenni yn bedwaredd gerdd Myrddin yn y llyfr.FfynhonnellMyrddin Wyllt ↗Wikipedia (Saesneg)Myrddin Wyllt (Cernyweg Merdhyn Gwyls, Llydaweg Marzhin Gouez), pencerdd yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, llefarydd sawl cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest; rhoddwyd y llysenw Wyllt yn ddiweddarach, gan y cywyddwyr Guto’r Glyn ac Ieuan Dyfi ac yng nghronicl Elis Gruffydd; gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn Ferlin, cynghorwr Arthur, tra daliai Gerallt Gymro fod Merlinus Ambrosius, Myrddin Emrys, yn ŵr gwahanol i Merlinus Celidonius neu Sylvester, Myrddin Wyllt; mae ei hanes wedi ei wreiddio mewn hanes, oherwydd dywedir iddo fynd i’r goedwig wedi brwydr Arfderydd, 573 yn yr Annales Cambriae, lle syrthiodd Gwenddolau, a byw yno gyda’r anifeiliaid a derbyn dawn proffwydoliaeth; dywed Armes Prydein, o’r ddegfed ganrif, ‘Dysgogan Myrddin’, fel ei fod eisoes yn adnabyddus fel proffwyd wrth ochr Taliesin; efallai fod testun A y Gododdin yn sôn am ei wenwawd; yn Yr Afallennau mae’r llefarydd yn cyfarch y pren afalau melys yng Nghoed Celyddon lle bu fyw hanner can mlynedd ers Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau fab Ceidio; yn Yr Oianau mae’n cyfarch parchell bach ac yn sôn am ddiffyg cwsg a phibonwy yn ei wallt, a phroffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r gerdd; mae Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn ei enwi ac yn sôn am ymosodiad Maelgwn Gwynedd ar Ddyfed; Y Bedwenni yw pedwaredd gerdd Llyfr Du; yn Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer, yn Llyfr Coch Hergest, geilw ei chwaer Gwenddydd ef yn Llallogan, ‘gefell’, ac mae’n rhoi proffwydoliaethau am olyniaeth rheolwyr Cymru; cenir Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd o’r bedd; mae Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn gosod ei fedd ger afon Tweed yn Drumelzier; rhoddodd traddodiad Cymreig diweddarach Dŷ Gwydr iddo, y credid yn yr unfed ganrif ar bymtheg ei fod yn cadw Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac a osodwyd ar Ynys Enlli. Mae’r cerddi hyn yn hŷn na Merlin Sieffre o Fynwy.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymhlith ei gerddi mae Dadl y Corff a’r Enaid a Kyntaw geir, cerdd edifeirwch ar bererindod; marwnad Gereint fab Erbin, sy’n sôn am frwydr Llongborth ac Arthur ynddi, lle na ellir bellach ei leoli; Englynion y Beddau; Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, Yr Afallennau a’r Oianau; marwnad i Fadog ap Maredudd (bu farw 1160); Gwerz Skolan; mae cerddi Myrddin yn hŷn na Merlin Sieffre o Fynwy; cafodd Syr John Prys o Aberhonddu, a chwiliai’r mynachlogydd a ddiddymwyd, y llyfr gan drysorydd Eglwys Gadeiriol Tyddewi, wedi iddo ddod o Briordy Caerfyrddin; yn 2015 datgelodd delweddu nodiadau ymyl, arysgrif sy’n awgrymu iddo gael ei roi i aelod o deulu, lluniau o bysgodyn a dau wyneb a cherdd nas gwyddid amdani.
Cafodd Syr John Prys o Aberhonddu, a chwiliai’r mynachlogydd wedi eu cau, y llyfr gan drysorydd Eglwys Gadeiriol Tyddewi, ac roedd wedi dod o Briordy Caerfyrddin.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymhlith ei gerddi mae Dadl y Corff a’r Enaid a Kyntaw geir, cerdd edifeirwch ar bererindod; marwnad Gereint fab Erbin, sy’n sôn am frwydr Llongborth ac Arthur ynddi, lle na ellir bellach ei leoli; Englynion y Beddau; Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, Yr Afallennau a’r Oianau; marwnad i Fadog ap Maredudd (bu farw 1160); Gwerz Skolan; mae cerddi Myrddin yn hŷn na Merlin Sieffre o Fynwy; cafodd Syr John Prys o Aberhonddu, a chwiliai’r mynachlogydd a ddiddymwyd, y llyfr gan drysorydd Eglwys Gadeiriol Tyddewi, wedi iddo ddod o Briordy Caerfyrddin; yn 2015 datgelodd delweddu nodiadau ymyl, arysgrif sy’n awgrymu iddo gael ei roi i aelod o deulu, lluniau o bysgodyn a dau wyneb a cherdd nas gwyddid amdani. Prynodd Syr John Williams ef yn 1904 am £5,500.FfynhonnellThe Black Book of Carmarthen ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, sy’n cadw’r llawysgrif (Peniarth 1) (Saesneg)Ysgrifennwyd gan un copïydd ar wahanol adegau yn ei fywyd, cyn tua 1250 ac o’i gwmpas; cafwyd gan Syr John Prys gyda thrysorydd Tyddewi; yn yr Hengwrt, yna Peniarth; prynwyd gan Syr John Williams yn 1904 am £5,500.
Yn 2015 cafodd yr Athro Paul Russell a Myriah Williams, gyda golau uwchfioled, nodiadau wedi’u dileu yn yr ymylon, lluniau o bysgodyn a dau wyneb dynol, a cherdd Gymraeg nas gwyddid amdani o’r blaen.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)54 o ddail memrwn, 170 wrth 125 mm, mewn wyth casgliad, rhai dail ar goll; gwaith un copïydd dros amser hir; cyhoeddwyd yn 2002 ei fod wedi’i sganio ac ar-lein; yn 2015 cafodd yr Athro Paul Russell a Myriah Williams, â golau uwchfioled, nodiadau wedi’u dileu ar yr ymylon, lluniau o bysgodyn a dau wyneb, a cherdd Gymraeg nad oedd neb yn ei hadnabod; argraffiadau gan J. Gwenogvryn Evans (1906) ac A. O. H. Jarman, Llyfr Du Caerfyrddin (1982). Mae un arysgrif yn awgrymu i’r llyfr gael ei roi unwaith i aelod o deulu.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Ymhlith ei gerddi mae Dadl y Corff a’r Enaid a Kyntaw geir, cerdd edifeirwch ar bererindod; marwnad Gereint fab Erbin, sy’n sôn am frwydr Llongborth ac Arthur ynddi, lle na ellir bellach ei leoli; Englynion y Beddau; Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, Yr Afallennau a’r Oianau; marwnad i Fadog ap Maredudd (bu farw 1160); Gwerz Skolan; mae cerddi Myrddin yn hŷn na Merlin Sieffre o Fynwy; cafodd Syr John Prys o Aberhonddu, a chwiliai’r mynachlogydd a ddiddymwyd, y llyfr gan drysorydd Eglwys Gadeiriol Tyddewi, wedi iddo ddod o Briordy Caerfyrddin; yn 2015 datgelodd delweddu nodiadau ymyl, arysgrif sy’n awgrymu iddo gael ei roi i aelod o deulu, lluniau o bysgodyn a dau wyneb a cherdd nas gwyddid amdani.
Argraffodd J. Gwenogvryn Evans ef yn 1906, a golygodd A. O. H. Jarman ef fel Llyfr Du Caerfyrddin yn 1982. Yn 2002 cafodd ei sganio a’i roi ar-lein.FfynhonnellBlack Book of Carmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)54 o ddail memrwn, 170 wrth 125 mm, mewn wyth casgliad, rhai dail ar goll; gwaith un copïydd dros amser hir; cyhoeddwyd yn 2002 ei fod wedi’i sganio ac ar-lein; yn 2015 cafodd yr Athro Paul Russell a Myriah Williams, â golau uwchfioled, nodiadau wedi’u dileu ar yr ymylon, lluniau o bysgodyn a dau wyneb, a cherdd Gymraeg nad oedd neb yn ei hadnabod; argraffiadau gan J. Gwenogvryn Evans (1906) ac A. O. H. Jarman, Llyfr Du Caerfyrddin (1982).
Tyfodd Caerfyrddin o Moridunum, prif dref y Demetae yn oes y Rhufeiniaid, ac mae ei hamffitheatr Rufeinig yn un o saith sydd ar ôl ym Mhrydain. Cedwir darnau o Dderwen Myrddin, a dynnwyd o’r ddaear pan fu farw’r goeden, yn amgueddfa’r dref. O’r unfed ganrif ar bymtheg hyd y ddeunawfed hi oedd tref fwyaf Cymru, a galwodd Camden hi’n ‘chief citie of the country’.FfynhonnellCarmarthen ↗Wikipedia (Saesneg)Caerfyrddin, prifddinas civitas y Demetae, Moridunum, y credir bod ei chaer Rufeinig yn dyddio o tua 75 OC; mae ei hamffitheatr yn un o saith amffitheatr Rufeinig sydd wedi goroesi ym Mhrydain, a gloddiwyd yn 1968; cododd William fitz Baldwin gastell tua 1094 yn ôl pob tebyg; dinistriodd Llywelyn Fawr y castell yn 1215, a’i ailgodi yn 1223, pan roddwyd caniatâd i godi mur tref; daeth priordy Benedictaidd Sant Pedr yn lle’r hen eglwys clas yn 1110, a chysylltir Llyfr Du Caerfyrddin, o tua 1250, â phriordy Sant Ioan Efengylydd a Theulyddog; codwyd Derwen Myrddin pan fu farw, ac mae darnau ohoni yn amgueddfa’r dref; rhoddodd siarter 1604 gan Iago I ei siryfion ei hun i’r fwrdeistref; y fwrdeistref fwyaf poblog yng Nghymru yn yr 16eg hyd y 18fed ganrif, a alwodd Camden yn ‘chief citie of the country’; eglwys Sant Pedr, Gradd I, yw eglwys blwyf fwyaf Esgobaeth Tyddewi, a’i chorff yn 200 troedfedd o hyd; etholwyd Gwynfor Evans yn AS cyntaf Plaid Cymru mewn isetholiad yn 1966; poblogaeth 14,636 yn 2021.
Proffwyd a bardd (cronicl cynnar:· Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250)
Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.
Mae Dafydd fab Llywelyn yn gwneud Tywysog Cymru yn deitl ffurfiol iddo, y teitl a ddefnyddiodd ei hen daid Owain Gwynedd gyntaf, ac yn gofyn i’r Pab warchod ei hawliau.