Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. late 6th century

Myrddin

Bardd-broffwyd traddodiad Cymru, y mae ei gerddi yn Llyfr Du Caerfyrddin. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw, a gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn gynghorwr i Arthur, Merlin.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. late 6th century (cronicl cynnar:Llyfr Du Caerfyrddin, tua 1250) Proffwyd a bardd Oes y Seintiau Beirdd ac awduron
Myrddin a Sant Cyndeyrn mewn gwydr lliw yn Eglwys Stobo
Myrddin a Sant Cyndeyrn mewn gwydr lliw yn Eglwys Stobo · Llun: Wikimedia Commons · Roger Griffith, Parth cyhoeddus

Myrddin yw bardd-broffwyd mawr Cymru. Mae’r cerddi Cymraeg hynaf yn siarad â’i lais, gan ragweld y dydd pan gyfyd y Brythoniaid ac ennill yr ynys yn ôl, a mor gynnar â’r ddegfed ganrif gallai bardd Armes Prydein ysgrifennu ‘Dysgogan Myrddin’. Gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn Ferlin, cynghorwr doeth tŷ Arthur, ac yn y ffurf honno daeth y gŵr doeth enwocaf yn llenyddiaeth Ewrop. Yn ôl traddodiad Cymru mae Caerfyrddin yn dwyn ei enw.

PrydDiwedd y chweched ganrif
Ei arglwyddGwenddolau fab Ceidio
Ei chwaerGwenddydd
Ei gerddiYn Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest
Gelwid hefydMyrddin Wyllt, Myrddin Emrys, Merlin

Wedi Arfderydd#

Mae hanes Myrddin wedi ei wreiddio yn hanes yr Hen Ogledd. Yn 573, yn ôl yr annalau Cymreig, ymladdwyd brwydr Arfderydd, ac yno syrthiodd Gwenddolau fab Ceidio, brenin o’r Brythoniaid ac arglwydd Myrddin. Wedi’r frwydr, medd y cerddi, aeth Myrddin i Goed Celyddon, a bu fyw yno ymhlith creaduriaid y gwyllt, ac yno daeth dawn proffwydoliaeth arno. O hyn y galwodd y beirdd diweddarach ef yn Fyrddin Wyllt.

Y pren afalau a’r parchell#

Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn cadw cerddi ei flynyddoedd yn y goedwig. Yn Yr Afallennau mae’n siarad â’r pren afalau melys yng Nghoed Celyddon a’i cysgododd am hanner can mlynedd ers Arfderydd. Yn Yr Oianau mae’n siarad â pharchell bach, ei gydymaith yn y gwyllt, ac yn sôn am nosweithiau heb gwsg a phibonwy yn ei wallt. Proffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r ddwy gerdd: y brwydrau sydd i ddod, a’r dydd pan gyfyd y Brythoniaid eto. Mae pedwaredd gerdd, Y Bedwenni, yn siarad â’r un llais.

Myrddin a Thaliesin#

Yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn Llyfr Du, mae dau fardd mwyaf y Brythoniaid yn sgwrsio am y rhyfel a ddug Maelgwn Gwynedd i Ddyfed, gan enwi’r arwyr ar y naill ochr a’r llall, ac mae Myrddin yn rhagweld brwydr Arfderydd. Mae Llyfr Coch Hergest yn cadw ymddiddan arall, Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer, lle geilw ei chwaer Gwenddydd ef yn Llallogan, ei gefell, ac mae’n rhagfynegi iddi linach brenhinoedd Cymru sydd i ddod. Yn Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd mae’n canu hyd yn oed o’r bedd.

Proffwyd y Brythoniaid#

Anrhydeddwyd Myrddin fel proffwyd yn gynnar iawn. Mae Armes Prydein, a luniwyd yn y ddegfed ganrif ac a gedwir yn Llyfr Taliesin, yn rhagweld codiad y Brythoniaid â’r geiriau ‘Dysgogan Myrddin’, ac efallai fod y Gododdin yn sôn am ei wenwawd. Am ganrifoedd wedyn trôi beirdd Cymru at broffwydoliaethau Myrddin ym mhob oes o obaith.

Merlin#

Yn y 1130au cymerodd Sieffre o Fynwy, Cymro, Fyrddin i’w Hanes Brenhinoedd Prydain fel Merlin: y gŵr doeth sy’n darllen ystyr y ddwy ddraig i Wrtheyrn, yn dod â meini mawr Côr y Cewri o Iwerddon, ac yn sefyll ar ddechrau stori Arthur. Daliai Gerallt Gymro fod dau Fyrddin, Myrddin Emrys a Myrddin Wyllt o Gelyddon, ac mae’r Cymry wedi cofio’r ddau.

Y tŷ gwydr#

Rhoddodd traddodiad Cymreig diweddarach dŷ gwydr i Fyrddin. Erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg dywedid iddo gludo Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain yno i’w cadw’n ddiogel, a gosodwyd y tŷ gwydr ar Ynys Enlli, ynys y saint. Gosododd Buchedd a ysgrifennwyd yn y Gogledd ei fedd ger afon Tweed yn Drumelzier.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ar y llinell amser

  1. Brwydr Arfderydd (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Brwydr fawr ymhlith Brythoniaid y gogledd. Yn ôl traddodiad Cymru, collodd y bardd Myrddin ei bwyll yno a ffoi i goedwig Celyddon.

    Brwydr Arfderydd
  2. Llyfr Du Caerfyrddin

    Mae copïwyr yn ysgrifennu’r llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi yn gyfan gwbl yn Gymraeg, gyda cherddi am Fyrddin, Arthur a beddau arwyr.

    Llyfr Du Caerfyrddin

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf