Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. mid 6th century

Cynfarch Oer

Brenin o Wŷr y Gogledd, tad Urien Rheged. Roedd ei ddisgynyddion, y Cynferching, yn enwog yn yr hen ach am eu trichant cleddyf.

Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. mid 6th century (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Brenin yn y Gogledd, tad Urien Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Teyrnasoedd gogledd Prydain yn y 500au a’r 600au, yr Hen Ogledd lle teyrnasodd Cynfarch
Teyrnasoedd gogledd Prydain yn y 500au a’r 600au, yr Hen Ogledd lle teyrnasodd Cynfarch · Llun: Wikimedia Commons · Angusmclellan, CC BY-SA 3.0

Roedd Cynfarch Oer, Cynfarch fab Meirchion, yn frenin ar Frythoniaid y Gogledd yn y chweched ganrif ac yn dad i Urien, brenin mawr Rheged a folwyd gan Daliesin. Ohono ef y daeth y Cynferching, un o dri thŷ mawr Gwŷr y Gogledd, a gofir am eu trichant cleddyf.

PrydY chweched ganrif
TeyrnasRheged
Ei dadMeirchion Gul
Ei fabUrien Rheged
LlinachCoel Hen

Mab Meirchion#

Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach yn blaen: Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel. Fe’i gelwid yn Gynfarch Oer, a hefyd yn Gynfarch Gul, fel ei dad Meirchion Gul. Ei frawd oedd Elidir Lydanwyn, a mab Elidir oedd Llywarch Hen, y bardd a’r rhyfelwr, fel bod Urien a Llywarch yn gefndryd.

Y trichant cleddyf#

Cymerodd ei ddisgynyddion eu henw ganddo, y Cynferching, ac mae’r hen ach yn eu gosod ochr yn ochr â dau dŷ mawr arall o’r Gogledd: ‘Trichant cleddyf Cynferchyn, a thrichant ysgwyd Cynwydion, a thrichant gwaew Coeling: pa neges bynnag yr elynt iddi yn gytûn, ni fethai honno.’

Teyrnas Rheged#

Rheged oedd teyrnas llinach Cynfarch, gwlad y Brythoniaid o gwmpas Solway, Caerliwelydd a bryniau Cumbria, gan ymestyn i Galloway ac am gyfnod dros y Pennines. Siaradai ei phobl Gymbrieg, chwaer y Gymraeg. Galwodd Taliesin Urien yn llyw Rheged a Llwyfenydd, dyffryn Lyvennet yn Westmorland. Er 2012 mae archaeolegwyr ar Trusty’s Hill yn Galloway wedi dadorchuddio caer o garreg a phren o tua’r flwyddyn 600 y credant ei bod yn llys brenhinol Rheged.

Plant Cynfarch#

Arweiniodd Urien, mab Cynfarch, frenhinoedd y Gogledd yn erbyn yr Eingl a’u cau i mewn ar ynys Medgawd, ac mae wyth o gerddi Taliesin wedi’u canu iddo. Drwy Urien, roedd Cynfarch yn daid i Owain, arwr Iarlles y Ffynnon, ac i Rhun, a fedyddiodd Edwin o Northumbria. Mae’r Trioedd hefyd yn rhoi merch iddo, Efrddyl, mam Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer.

Enw a arhosodd#

Yn y diwedd aeth Rheged i Northumbria, yn heddychlon efallai, pan briododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu, brenin Northumbria, tua 638. Ond gadawodd Brythoniaid gwlad Cynfarch eu hôl. Mae Cumberland a Cumbria wedi’u henwi ar ôl y Cymry, y cyd-wladwyr, ac mae astudiaeth o bobl Ynysoedd Prydain wedi canfod bod hen boblogaeth Rheged wedi gadael etifeddiaeth arbennig ymhlith pobl Cumbria hyd heddiw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf