Brenin o Wŷr y Gogledd, tad Urien Rheged. Roedd ei ddisgynyddion, y Cynferching, yn enwog yn yr hen ach am eu trichant cleddyf.
Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Teyrnasoedd gogledd Prydain yn y 500au a’r 600au, yr Hen Ogledd lle teyrnasodd Cynfarch · Llun: Wikimedia Commons · Angusmclellan, CC BY-SA 3.0
2 munud o ddarllen
Roedd Cynfarch Oer, Cynfarch fab Meirchion, yn frenin ar Frythoniaid y Gogledd yn y chweched ganrif ac yn dad i Urien, brenin mawr Rheged a folwyd gan Daliesin. Ohono ef y daeth y Cynferching, un o dri thŷ mawr Gwŷr y Gogledd, a gofir am eu trichant cleddyf.FfynonellauBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.Rheged ↗Wikipedia (Saesneg)Rheged, un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd, gwlad Frythoneg yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban; siaradai ei phobl Gymbrieg, yn agos at yr Hen Gymraeg; mae’r enw’n ymddangos yn epithet i Urien, brenin Rheged ar ddiwedd y chweched ganrif, a folwyd gan Daliesin fel ‘Llyw Rheged’ a ‘Llyw Llwyfenydd’, dyffryn Lyvennet yn Westmorland; mae traddodiad diweddarach yn cysylltu Urien â Chaerliwelydd, ac awgryma Higham fod Rheged yn fras yr hen Civitas Carvetiorum Rufeinig â’i chanol yng Nghaerliwelydd; awgryma Dunragit, ‘Din Rheged’ efallai, ei bod yn cynnwys Dumfries a Galloway; roedd Urien hefyd yn ‘Llyw Catraeth’; cytuna’r rhan fwyaf o ysgolheigion ei bod yn cwmpasu llawer o Cumbria heddiw a rhannau o Dumfries a Galloway, gan ymestyn am gyfnod i Swydd Efrog; olrheinir y llinach yn ôl i Goel Hen: Meirchion Gul, tad Cynfarch; Cynfarch Oer, hefyd Cynfarch fab Meirchion a Chynfarch Gul, tad Urien; Urien (tua 550–590), ag wyth cân gan Daliesin; Owain fab Urien; Rhun fab Urien a’i fab Royth; roedd brawd Cynfarch, Elidir Lydanwyn, yn dad i Lywarch Hen, a elwir yn frenin De Rheged; priododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu o Northumbria tua 638; mae enw’r bobl, Cymry, yn goroesi yn Cumberland a Cumbria; yn 2012 dehonglodd cloddwyr ar Trusty’s Hill ger Gatehouse of Fleet yn Galloway y safle fel canolfan frenhinol Rheged tua 600 OC; canfu prosiect People of the British Isles etifeddiaeth enetig arbennig o Reged ymhlith pobl Cumbria.
Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn rhoi ei linach yn blaen: Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel. Fe’i gelwid yn Gynfarch Oer, a hefyd yn Gynfarch Gul, fel ei dad Meirchion Gul. Ei frawd oedd Elidir Lydanwyn, a mab Elidir oedd Llywarch Hen, y bardd a’r rhyfelwr, fel bod Urien a Llywarch yn gefndryd.FfynonellauBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.Rheged ↗Wikipedia (Saesneg)Rheged, un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd, gwlad Frythoneg yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban; siaradai ei phobl Gymbrieg, yn agos at yr Hen Gymraeg; mae’r enw’n ymddangos yn epithet i Urien, brenin Rheged ar ddiwedd y chweched ganrif, a folwyd gan Daliesin fel ‘Llyw Rheged’ a ‘Llyw Llwyfenydd’, dyffryn Lyvennet yn Westmorland; mae traddodiad diweddarach yn cysylltu Urien â Chaerliwelydd, ac awgryma Higham fod Rheged yn fras yr hen Civitas Carvetiorum Rufeinig â’i chanol yng Nghaerliwelydd; awgryma Dunragit, ‘Din Rheged’ efallai, ei bod yn cynnwys Dumfries a Galloway; roedd Urien hefyd yn ‘Llyw Catraeth’; cytuna’r rhan fwyaf o ysgolheigion ei bod yn cwmpasu llawer o Cumbria heddiw a rhannau o Dumfries a Galloway, gan ymestyn am gyfnod i Swydd Efrog; olrheinir y llinach yn ôl i Goel Hen: Meirchion Gul, tad Cynfarch; Cynfarch Oer, hefyd Cynfarch fab Meirchion a Chynfarch Gul, tad Urien; Urien (tua 550–590), ag wyth cân gan Daliesin; Owain fab Urien; Rhun fab Urien a’i fab Royth; roedd brawd Cynfarch, Elidir Lydanwyn, yn dad i Lywarch Hen, a elwir yn frenin De Rheged; priododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu o Northumbria tua 638; mae enw’r bobl, Cymry, yn goroesi yn Cumberland a Cumbria; yn 2012 dehonglodd cloddwyr ar Trusty’s Hill ger Gatehouse of Fleet yn Galloway y safle fel canolfan frenhinol Rheged tua 600 OC; canfu prosiect People of the British Isles etifeddiaeth enetig arbennig o Reged ymhlith pobl Cumbria.
Cymerodd ei ddisgynyddion eu henw ganddo, y Cynferching, ac mae’r hen ach yn eu gosod ochr yn ochr â dau dŷ mawr arall o’r Gogledd: ‘Trichant cleddyf Cynferchyn, a thrichant ysgwyd Cynwydion, a thrichant gwaew Coeling: pa neges bynnag yr elynt iddi yn gytûn, ni fethai honno.’FfynhonnellBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.
Rheged oedd teyrnas llinach Cynfarch, gwlad y Brythoniaid o gwmpas Solway, Caerliwelydd a bryniau Cumbria, gan ymestyn i Galloway ac am gyfnod dros y Pennines. Siaradai ei phobl Gymbrieg, chwaer y Gymraeg. Galwodd Taliesin Urien yn llyw Rheged a Llwyfenydd, dyffryn Lyvennet yn Westmorland. Er 2012 mae archaeolegwyr ar Trusty’s Hill yn Galloway wedi dadorchuddio caer o garreg a phren o tua’r flwyddyn 600 y credant ei bod yn llys brenhinol Rheged.FfynonellauRheged ↗Wikipedia (Saesneg)Rheged, un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd, gwlad Frythoneg yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban; siaradai ei phobl Gymbrieg, yn agos at yr Hen Gymraeg; mae’r enw’n ymddangos yn epithet i Urien, brenin Rheged ar ddiwedd y chweched ganrif, a folwyd gan Daliesin fel ‘Llyw Rheged’ a ‘Llyw Llwyfenydd’, dyffryn Lyvennet yn Westmorland; mae traddodiad diweddarach yn cysylltu Urien â Chaerliwelydd, ac awgryma Higham fod Rheged yn fras yr hen Civitas Carvetiorum Rufeinig â’i chanol yng Nghaerliwelydd; awgryma Dunragit, ‘Din Rheged’ efallai, ei bod yn cynnwys Dumfries a Galloway; roedd Urien hefyd yn ‘Llyw Catraeth’; cytuna’r rhan fwyaf o ysgolheigion ei bod yn cwmpasu llawer o Cumbria heddiw a rhannau o Dumfries a Galloway, gan ymestyn am gyfnod i Swydd Efrog; olrheinir y llinach yn ôl i Goel Hen: Meirchion Gul, tad Cynfarch; Cynfarch Oer, hefyd Cynfarch fab Meirchion a Chynfarch Gul, tad Urien; Urien (tua 550–590), ag wyth cân gan Daliesin; Owain fab Urien; Rhun fab Urien a’i fab Royth; roedd brawd Cynfarch, Elidir Lydanwyn, yn dad i Lywarch Hen, a elwir yn frenin De Rheged; priododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu o Northumbria tua 638; mae enw’r bobl, Cymry, yn goroesi yn Cumberland a Cumbria; yn 2012 dehonglodd cloddwyr ar Trusty’s Hill ger Gatehouse of Fleet yn Galloway y safle fel canolfan frenhinol Rheged tua 600 OC; canfu prosiect People of the British Isles etifeddiaeth enetig arbennig o Reged ymhlith pobl Cumbria.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen.
Arweiniodd Urien, mab Cynfarch, frenhinoedd y Gogledd yn erbyn yr Eingl a’u cau i mewn ar ynys Medgawd, ac mae wyth o gerddi Taliesin wedi’u canu iddo. Drwy Urien, roedd Cynfarch yn daid i Owain, arwr Iarlles y Ffynnon, ac i Rhun, a fedyddiodd Edwin o Northumbria. Mae’r Trioedd hefyd yn rhoi merch iddo, Efrddyl, mam Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer.FfynonellauRheged ↗Wikipedia (Saesneg)Rheged, un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd, gwlad Frythoneg yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban; siaradai ei phobl Gymbrieg, yn agos at yr Hen Gymraeg; mae’r enw’n ymddangos yn epithet i Urien, brenin Rheged ar ddiwedd y chweched ganrif, a folwyd gan Daliesin fel ‘Llyw Rheged’ a ‘Llyw Llwyfenydd’, dyffryn Lyvennet yn Westmorland; mae traddodiad diweddarach yn cysylltu Urien â Chaerliwelydd, ac awgryma Higham fod Rheged yn fras yr hen Civitas Carvetiorum Rufeinig â’i chanol yng Nghaerliwelydd; awgryma Dunragit, ‘Din Rheged’ efallai, ei bod yn cynnwys Dumfries a Galloway; roedd Urien hefyd yn ‘Llyw Catraeth’; cytuna’r rhan fwyaf o ysgolheigion ei bod yn cwmpasu llawer o Cumbria heddiw a rhannau o Dumfries a Galloway, gan ymestyn am gyfnod i Swydd Efrog; olrheinir y llinach yn ôl i Goel Hen: Meirchion Gul, tad Cynfarch; Cynfarch Oer, hefyd Cynfarch fab Meirchion a Chynfarch Gul, tad Urien; Urien (tua 550–590), ag wyth cân gan Daliesin; Owain fab Urien; Rhun fab Urien a’i fab Royth; roedd brawd Cynfarch, Elidir Lydanwyn, yn dad i Lywarch Hen, a elwir yn frenin De Rheged; priododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu o Northumbria tua 638; mae enw’r bobl, Cymry, yn goroesi yn Cumberland a Cumbria; yn 2012 dehonglodd cloddwyr ar Trusty’s Hill ger Gatehouse of Fleet yn Galloway y safle fel canolfan frenhinol Rheged tua 600 OC; canfu prosiect People of the British Isles etifeddiaeth enetig arbennig o Reged ymhlith pobl Cumbria.Peredur: Gwrgi and Peredur, sons of Eliffer ↗Wikipedia (Saesneg)Rhestrir Gwrgi a Pheredur yn feibion i Eliffer (Elidir neu Eleuther yn yr Hen Gymraeg) ‘Gosgorddfawr’ (cascord maur) ac yn feibion i’r Coeling yn achau Harley, fel eu bod yn gefndryd i Urien; eu prif glod yw iddynt ymladd ym mrwydr Arfderydd, a roddir gan yr Annales Cambriae yn 573; mae ychwanegiad diweddarach yn enwi Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, fel arweinwyr yr ochr fuddugol, lle lladdwyd Gwenddolau fab Ceidio; dan 580 mae’r Annales yn cofnodi marw Gwrgi a’i frawd Peredur; mae Triawd y Tri Marchlwyth yn adrodd i Wrgi, Peredur, Dunod a Chynfelyn Drwsgl gael eu cario gan y march Corvan, i weld mwg cad Gwenddolau yn Arfderydd; mae triawd arall yn adrodd i’w gosgordd eu gadael yng Nghaer Greu y diwrnod cyn brwydr ag Eda Glinmawr, ac felly y lladdwyd hwy; mae Triawd y Tri Gwyn Dorllwyth yn rhoi chwaer iddynt, Arddun, neu mewn fersiwn arall Ceindrech Pen Asgell, ac yn enwi’r fam yn Efrddyl ferch Cynfarch; mae mab Peredur, Gwgon Gwron, yn un o’r tri Lledyf Unben, na cheisient arglwyddiaeth na allai neb ei gwrthod iddynt; yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin molir ‘meibion Eliffer’ dewr am beidio ag osgoi gwaywffyn mewn brwydr, ac mae’r gerdd yn eu gwneud yn saith; mae Buchedd Myrddin Sieffre o Fynwy yn adrodd am frwydr Peredur yn erbyn Guennolus.Urien ↗Wikipedia (Saesneg)Urien Rheged, rheolwr Brythonig grymus yn y chweched ganrif, o Reged efallai, a’i chanol tua Moryd Solway yn ôl pob tebyg; arweiniodd gynghrair o bedwar brenin, gyda Rhydderch Hen, Gwallog ap Llënog a Morgan, a chau’r Eingl i mewn ar Ynys Fedcawd, ond fe’i llofruddiwyd ar orchymyn un o’i gynghreiriaid; wyth cerdd fawl iddo yn Llyfr Taliesin; dyddir ei farw o 572 i ar ôl 597; mae cerddi Cymraeg am ei feibion yn adrodd yr hyn a ddilynodd; mae’r enwau lleoedd a gysylltir ag ef yn Cumbria heddiw gan mwyaf.History of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun.
Yn y diwedd aeth Rheged i Northumbria, yn heddychlon efallai, pan briododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu, brenin Northumbria, tua 638. Ond gadawodd Brythoniaid gwlad Cynfarch eu hôl. Mae Cumberland a Cumbria wedi’u henwi ar ôl y Cymry, y cyd-wladwyr, ac mae astudiaeth o bobl Ynysoedd Prydain wedi canfod bod hen boblogaeth Rheged wedi gadael etifeddiaeth arbennig ymhlith pobl Cumbria hyd heddiw.FfynhonnellRheged ↗Wikipedia (Saesneg)Rheged, un o deyrnasoedd yr Hen Ogledd, gwlad Frythoneg yr hyn sydd heddiw’n ogledd Lloegr a de’r Alban; siaradai ei phobl Gymbrieg, yn agos at yr Hen Gymraeg; mae’r enw’n ymddangos yn epithet i Urien, brenin Rheged ar ddiwedd y chweched ganrif, a folwyd gan Daliesin fel ‘Llyw Rheged’ a ‘Llyw Llwyfenydd’, dyffryn Lyvennet yn Westmorland; mae traddodiad diweddarach yn cysylltu Urien â Chaerliwelydd, ac awgryma Higham fod Rheged yn fras yr hen Civitas Carvetiorum Rufeinig â’i chanol yng Nghaerliwelydd; awgryma Dunragit, ‘Din Rheged’ efallai, ei bod yn cynnwys Dumfries a Galloway; roedd Urien hefyd yn ‘Llyw Catraeth’; cytuna’r rhan fwyaf o ysgolheigion ei bod yn cwmpasu llawer o Cumbria heddiw a rhannau o Dumfries a Galloway, gan ymestyn am gyfnod i Swydd Efrog; olrheinir y llinach yn ôl i Goel Hen: Meirchion Gul, tad Cynfarch; Cynfarch Oer, hefyd Cynfarch fab Meirchion a Chynfarch Gul, tad Urien; Urien (tua 550–590), ag wyth cân gan Daliesin; Owain fab Urien; Rhun fab Urien a’i fab Royth; roedd brawd Cynfarch, Elidir Lydanwyn, yn dad i Lywarch Hen, a elwir yn frenin De Rheged; priododd Rhiainfellt, gor-wyres Urien, ag Oswiu o Northumbria tua 638; mae enw’r bobl, Cymry, yn goroesi yn Cumberland a Cumbria; yn 2012 dehonglodd cloddwyr ar Trusty’s Hill ger Gatehouse of Fleet yn Galloway y safle fel canolfan frenhinol Rheged tua 600 OC; canfu prosiect People of the British Isles etifeddiaeth enetig arbennig o Reged ymhlith pobl Cumbria.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.