Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. early 6th century

Pabo Post Prydain

Brenin yn yr Hen Ogledd a elwid yn Bost Prydain, a ddiweddodd ei ddyddiau ym Môn. Ei eglwys yw Llanbabo, lle saif ei ddelw garreg, â choron am ei ben a theyrnwialen yn ei law, o hyd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. early 6th century (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Brenin yn y Gogledd, ‘Post Prydain’ Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Delw Pabo ar ei garreg fedd yn Llanbabo, o hen engrafiad
Delw Pabo ar ei garreg fedd yn Llanbabo, o hen engrafiad · Llun: Wikimedia Commons · John Henry Le Keux, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Pabo Post Prydain: Pabo, ‘Post Prydain’

Pabo Post Prydain

  • Pabo ei enw ei hun
  • Post post
  • Prydain Prydain

Roedd Pabo Post Prydain yn frenin o’r Hen Ogledd o linach Coel Hen, a gofir am ei ddewrder yn erbyn y Pictiaid a’r Gwyddelod. Yn ôl traddodiad daeth o’r diwedd i Fôn a sefydlu eglwys Llanbabo, lle mae ei garreg fedd gerfiedig yn gorwedd o hyd. Drwy ei blant daeth yn gyndad i frenhinoedd ac i dri o saint mawr Cymru, Deiniol, Asa a Thysilio.

PrydDiwedd y bumed a dechrau’r chweched ganrif
TeyrnasYn yr Hen Ogledd
LlinachMab Cenau fab Coel Hen
Ei eglwysLlanbabo, Môn
Ei wyrionY saint Deiniol, Asa a Thysilio

Post Prydain#

Mae’r hen achau’n gwneud Pabo yn fab i Genau fab Coel Hen, ac felly’n un o’r Coelwys, teulu mawr y Gogledd a roddodd hefyd i Brydain Urien Rheged, Llywarch Hen, Clydno Eidyn ac Eliffer Gosgorddfawr. Ystyr ei lysenw, Post Prydain, yw Colofn neu Gynhaliwr Prydain: post, yn yr hen feirdd Cymraeg, yw brenin neu bennaeth sy’n cynnal trefn y wlad, a rhoddwyd yr un teitl i Urien ei hun. Daw ei enw Pabo o’r Lladin papa.

Tad tŷ brenhinol#

Mae ach Gwŷr y Gogledd yn enwi ei feibion: ‘Dunawd a Cherwydd a Sawyl Ben Uchel meibion Pabo Post Prydain’. Cofid Dunod Fawr yn y Trioedd fel un o Dri Phost Cad Ynys Prydain. Ei ferch Arddun Benasgell oedd mam Sant Tysilio o Feifod. Dywed Cronicl Elis Gruffydd i ferch arall briodi Maelgwn Gwynedd, ac mae ach Wyddelig yn adrodd i’w fab Sawyl briodi merch brenin Ulster, a’u mab Sanctan a sefydlodd eglwys Kilnasantan ger Dulyn.

Taid saint#

Drwy ei blant daeth Pabo yn daid i dri o sylfaenwyr yr eglwys yng Nghymru: Deiniol, esgob cyntaf Bangor, mab Dunod; Asa, esgob Cymreig cyntaf Llanelwy, mab Sawyl; a Thysilio, sant Meifod a Llandysilio, mab Arddun.

Llanbabo#

Dywed traddodiad i Babo gael ei yrru o’r Gogledd ac ymsefydlu ym Môn, lle, fel llawer o frenhinoedd Cymru, y gorffennodd ei ddyddiau mewn gweddi. Ysgrifennodd yr hynafiaethydd Henry Rowlands ddechrau’r ddeunawfed ganrif i Babo, a elwid yn aml yn Bost Prydain, cynhaliwr Prydain, am ei ddewrder mawr yn erbyn y Pictiaid a’r Sgotiaid, ymddeol yma a chodi ei eglwys yn Llanbabo. Yn eglwys Llanbabo gorwedd carreg goffa gerfiedig o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, a gafwyd yn y fynwent tua 1650. Mae ei Lladin yn darllen ‘Hic iacet Pabo Post Priid’, Yma y gorwedd Pabo Post Prydain.

Yn y beirdd#

Cofiai Beirdd y Tywysogion amdano. Mae Llygad Gŵr yn enwi Pabo yn ei farddoniaeth, ac efallai Prydydd y Moch a’r Ustus Llwyd hefyd, gan ei ddal i fyny, gydag Urien, yn golofn i’r Brythoniaid.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf