Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. mid 6th century

Eliffer Gosgorddfawr

Eliffer Gosgorddfawr, brenin o Wŷr y Gogledd a thad Gwrgi a Pheredur, brenhinoedd Efrog, y mae’r Annales Cambriae yn cofnodi eu marw yn 580.

Llun: Eglwys Arthuret ger afon Esk, ger maes Arfderydd · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. mid 6th century (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Brenin yn y Gogledd, tad Gwrgi a Pheredur Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Liddel Strength ger Arthuret, maes Arfderydd, lle ymladdodd meibion Eliffer, Gwrgi a Pheredur, yn 573
Liddel Strength ger Arthuret, maes Arfderydd, lle ymladdodd meibion Eliffer, Gwrgi a Pheredur, yn 573 · Llun: Wikimedia Commons · Howard Mattinson, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Eliffer Gosgorddfawr: Eliffer ‘Gosgorddfawr’

Eliffer Gosgorddfawr

  • Eliffer ei enw ei hun
  • Gosgordd gosgordd
  • fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)

Roedd Eliffer Gosgorddfawr yn frenin ar Frythoniaid y Gogledd yn y chweched ganrif, o linach Coel Hen. Ef oedd tad Gwrgi a Pheredur, brenhinoedd yn y Gogledd a gysylltir gan draddodiad ag Efrog, a arweiniodd y buddugwyr ym mrwydr Arfderydd yn 573, ac yr aeth eu henw i mewn i ramant fawr Peredur.

PrydY chweched ganrif
LlinachCoel Hen
Ei wraigEfrddyl ferch Cynfarch
Ei feibionGwrgi a Pheredur
Cedwir ynYr Annales Cambriae a’r Trioedd

Y llu mawr#

Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn gwneud Eliffer yn fab i Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel, ac yn frawd i Geidio, tad Gwenddolau. Yn yr achau hynaf, a gedwir yn llawysgrif Harley yn y Llyfrgell Brydeinig, cofnodir ei feibion fel meibion Eliffer ‘cascord maur’, y llu mawr, enw sy’n sôn am y fintai o farchogion a farchogai gydag ef. Ei enw yw’r ffurf Gymraeg ar Elidir, neu Eleuther.

Priodas â Rheged#

Mae’r Trioedd yn cofio gwraig Eliffer fel Efrddyl ferch Cynfarch, fel ei bod yn chwaer i Urien Rheged a meibion Eliffer yn neiaint i Urien. Mae Triawd Tri Gwyn Dorllwyth Ynys Prydain yn enwi ei phlant: Gwrgi, Peredur, a merch, a elwir Arddun mewn un copi a Cheindrech Pen Asgell mewn un arall.

Arfderydd#

Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi brwydr Arfderydd yn 573, ac mae llaw ddiweddarach yn ychwanegu mai meibion Eliffer, Gwrgi a Pheredur, a arweiniodd yr ochr a enillodd, lle syrthiodd Gwenddolau fab Ceidio. Mae’r Trioedd yn adrodd i Wrgi a Pheredur farchogaeth i’r frwydr honno ar y march Corvan, un o Dri Marchlwyth Ynys Prydain, gyda Dunod a Chynfelyn, i weld mwg cad llu Gwenddolau. Yn Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn Llyfr Du Caerfyrddin, molir meibion Eliffer fel gwŷr dewr na throesant oddi wrth y gwaywffyn yng ngwres y frwydr.

Gwrgi a Pheredur#

Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi marw’r ddau frawd gyda’i gilydd yn 580. Mae’r Trioedd yn adrodd iddynt syrthio yng Nghaer Greu, yn ymladd ag Eda Glinmawr, wedi i’w gosgordd eu gadael ar noswyl y frwydr. Cofiwyd mab Peredur, Gwgon Gwron, yn y Trioedd fel un o’r tri phennaeth na cheisient arglwyddiaeth, er na allai neb fod wedi ei gwrthod iddynt.

Enw Peredur#

Cadwodd chwedlau Cymru enw mab Eliffer yn fyw. Mae arwr y rhamant Peredur fab Efrawg, un o Dair Rhamant y Mabinogion, yn ei ddwyn, ac enw ei dad, Efrawg, yw enw Cymraeg Efrog, y wlad a roddodd traddodiad i feibion Eliffer. Mae llawer o ffynonellau Cymraeg yn gwneud yr arwr Peredur ei hun yn fab i Eliffer Gosgorddfawr.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf