Hanes Cymru / Oes y Seintiau

d. 573

Gwenddolau ap Ceidio

Brenin yn yr Hen Ogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, a galarodd Myrddin, ei fardd, amdano yn yr hen gerddi.

Llun: Eglwys Arthuret ger afon Esk, ger maes Arfderydd · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 573 (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif) Brenin yn yr Hen Ogledd, arglwydd Myrddin Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Gwrthgloddiau Liddel Strength, ger Arthuret, maes Arfderydd lle syrthiodd Gwenddolau yn 573
Gwrthgloddiau Liddel Strength, ger Arthuret, maes Arfderydd lle syrthiodd Gwenddolau yn 573 · Llun: Wikimedia Commons · Howard Mattinson, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Gwenddolau ap Ceidio: Gwenddolau, mab Ceidio

Gwenddolau ap Ceidio

  • Gwenddolau ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Ceidio enw ei dad

Roedd Gwenddolau fab Ceidio yn frenin ar Frythoniaid y Gogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ef oedd arglwydd Myrddin, y mae ei alar amdano’n atseinio drwy gerddi hynaf Llyfr Du Caerfyrddin, ymladdodd ei wŷr ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, ac mae ei wyddbwyll aur yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.

PrydBu farw 573
Ei dadCeidio fab Arthwys
Ei frodyrNudd a Chof
Ei gaerCaer Wenddolau
Ei farddMyrddin

Mab Ceidio#

Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn cyfrif Gwenddolau ymhlith Gwŷr y Gogledd, o linach Coel Hen. Ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof. Ei ewythr oedd Eliffer Gosgorddfawr, fel bod Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, yn gefndryd iddo.

Arglwydd Arfderydd#

Teyrnasai Gwenddolau ar wlad Arfderydd, Arthuret, ar afon Esk i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn agos at yr hen Fur Rhufeinig. Ychydig filltiroedd i ffwrdd, ger Longtown, mae pentref Carwinley yn cadw’r enw Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength uwchben afon Liddel hefyd wedi eu cymryd am ei gadarnle.

Brwydr Arfderydd#

Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi yn 573 ‘frwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau’, a ymladdwyd yn erbyn meibion Eliffer, Gwrgi a Pheredur. Mae cerddi Myrddin yn y Llyfr Du yn enwi Rhydderch Hael o Ystrad Clud fel ei elyn y diwrnod hwnnw, ac efallai fod sawl byddin ar y maes. Mae’r Trioedd yn ei chyfrif ymhlith Tair Ofergad Ynys Prydain, gyda Chamlan, ac yn anrhydeddu gwŷr Gwenddolau fel un o’r Tair Gosgordd Ffyddlon: wedi lladd eu harglwydd, ymladdasant ymlaen yn Arfderydd am bythefnos a mis.

Arglwydd Myrddin#

Yn ôl traddodiad Cymru, Myrddin oedd bardd Gwenddolau. Yn Yr Afallennau mae Myrddin yn llefaru wrth afallen bêr yng Nghoed Celyddon, lle bu’n byw am hanner can mlynedd er Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau fab Ceidio. Gyrrodd galar amdano Fyrddin allan i’r goedwig, lle bu’n byw ymhlith y creaduriaid gwyllt a derbyn dawn proffwydoliaeth. Cariodd Sieffre o Fynwy’r stori i’w Fuchedd Myrddin, ac felly daeth bardd Gwenddolau yn Ferlin y byd.

Y wyddbwyll aur#

Ymhlith Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, y rhan fwyaf ohonynt yn drysorau Gwŷr y Gogledd, mae gwyddbwyll Gwenddolau fab Ceidio. Gwyddbwyll oedd gêm fwrdd llysoedd Cymru, ac roedd ei fwrdd ef o aur a’i wŷr o arian, ac unwaith y gosodid y darnau, chwaraeent ohonynt eu hunain.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf