Brenin yn yr Hen Ogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, a galarodd Myrddin, ei fardd, amdano yn yr hen gerddi.
Gwrthgloddiau Liddel Strength, ger Arthuret, maes Arfderydd lle syrthiodd Gwenddolau yn 573 · Llun: Wikimedia Commons · Howard Mattinson, CC BY-SA 2.0
Ystyr yr enw
Gwenddolau ap Ceidio: Gwenddolau, mab Ceidio
Gwenddolau ap Ceidio
Gwenddolauei enw ei hun
apmab (ap, o mab)
Ceidioenw ei dad
2 munud o ddarllen
Roedd Gwenddolau fab Ceidio yn frenin ar Frythoniaid y Gogledd a syrthiodd ym mrwydr Arfderydd yn 573. Ef oedd arglwydd Myrddin, y mae ei alar amdano’n atseinio drwy gerddi hynaf Llyfr Du Caerfyrddin, ymladdodd ei wŷr ymlaen am chwe wythnos wedi ei farw, ac mae ei wyddbwyll aur yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain.FfynonellauGwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.Gwenddolau ↗Wicipedia CymraegBrenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573); yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd roedd yn ddisgynnydd i Coel Hen; yn y farddoniaeth am Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, fe’i gorchfygwyd a’i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rydderch Hael; roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof wedi’r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw; mae’r Annales Cambriae yn nodi’r frwydr yn 573 fel brwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr, a enwir mewn cofnod diweddarach yn Wrgi a Pheredur; roedd Gwyddbwyll Gwenddoleu yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, a’i darnau’n chwarae eu hunain; ger pentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban mae hen gaer, Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg.
Mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn cyfrif Gwenddolau ymhlith Gwŷr y Gogledd, o linach Coel Hen. Ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof. Ei ewythr oedd Eliffer Gosgorddfawr, fel bod Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer, yn gefndryd iddo.FfynonellauBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.Gwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.
Teyrnasai Gwenddolau ar wlad Arfderydd, Arthuret, ar afon Esk i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn agos at yr hen Fur Rhufeinig. Ychydig filltiroedd i ffwrdd, ger Longtown, mae pentref Carwinley yn cadw’r enw Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength uwchben afon Liddel hefyd wedi eu cymryd am ei gadarnle.FfynonellauGwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.Gwenddolau ↗Wicipedia CymraegBrenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573); yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd roedd yn ddisgynnydd i Coel Hen; yn y farddoniaeth am Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, fe’i gorchfygwyd a’i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rydderch Hael; roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof wedi’r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw; mae’r Annales Cambriae yn nodi’r frwydr yn 573 fel brwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr, a enwir mewn cofnod diweddarach yn Wrgi a Pheredur; roedd Gwyddbwyll Gwenddoleu yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, a’i darnau’n chwarae eu hunain; ger pentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban mae hen gaer, Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg.
Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi yn 573 ‘frwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau’, a ymladdwyd yn erbyn meibion Eliffer, Gwrgi a Pheredur. Mae cerddi Myrddin yn y Llyfr Du yn enwi Rhydderch Hael o Ystrad Clud fel ei elyn y diwrnod hwnnw, ac efallai fod sawl byddin ar y maes. Mae’r Trioedd yn ei chyfrif ymhlith Tair Ofergad Ynys Prydain, gyda Chamlan, ac yn anrhydeddu gwŷr Gwenddolau fel un o’r Tair Gosgordd Ffyddlon: wedi lladd eu harglwydd, ymladdasant ymlaen yn Arfderydd am bythefnos a mis.FfynonellauAnnales Cambriae, the Welsh Annals ↗Prifysgol Fordham, Internet Medieval Sourcebook (Saesneg)573: brwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau. 580: bu farw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer. 595: marw’r brenin Dunod fab Pabo. 616: bu farw Ceredig. 870: torrwyd caer Alclud gan y paganiaid.Gwenddolau ↗Wicipedia CymraegBrenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573); yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd roedd yn ddisgynnydd i Coel Hen; yn y farddoniaeth am Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, fe’i gorchfygwyd a’i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rydderch Hael; roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof wedi’r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw; mae’r Annales Cambriae yn nodi’r frwydr yn 573 fel brwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr, a enwir mewn cofnod diweddarach yn Wrgi a Pheredur; roedd Gwyddbwyll Gwenddoleu yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, a’i darnau’n chwarae eu hunain; ger pentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban mae hen gaer, Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg.Battle of Arfderydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd yn 573 yn ôl yr Annales Cambriae; trechwyd a lladdwyd Gwenddolau; ei elynion oedd Peredur a Gwrgi, meibion Eliffer, neu Rydderch Hael o Ystrad Clud, ac efallai fod sawl byddin wedi ymladd; rhoddodd W. F. Skene hi yn Arthuret, ger Longtown; dywedir i Fyrddin Wyllt wallgofi a ffoi i’r goedwig, Coed Celyddon yn y cerddi diweddarach; un o Dair Ofergad Ynys Prydain gyda Chamlan; parhaodd gosgordd Gwenddolau i ymladd am bythefnos a mis wedi lladd eu harglwydd; mae’r gerdd gyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, Ymddiddan Myrddin a Thaliesin, yn enwi llawer o’i rhyfelwyr.
Yn ôl traddodiad Cymru, Myrddin oedd bardd Gwenddolau. Yn Yr Afallennau mae Myrddin yn llefaru wrth afallen bêr yng Nghoed Celyddon, lle bu’n byw am hanner can mlynedd er Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau fab Ceidio. Gyrrodd galar amdano Fyrddin allan i’r goedwig, lle bu’n byw ymhlith y creaduriaid gwyllt a derbyn dawn proffwydoliaeth. Cariodd Sieffre o Fynwy’r stori i’w Fuchedd Myrddin, ac felly daeth bardd Gwenddolau yn Ferlin y byd.FfynonellauMyrddin Wyllt ↗Wikipedia (Saesneg)Myrddin Wyllt (Cernyweg Merdhyn Gwyls, Llydaweg Marzhin Gouez), pencerdd yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, llefarydd sawl cerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin a Llyfr Coch Hergest; rhoddwyd y llysenw Wyllt yn ddiweddarach, gan y cywyddwyr Guto’r Glyn ac Ieuan Dyfi ac yng nghronicl Elis Gruffydd; gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn Ferlin, cynghorwr Arthur, tra daliai Gerallt Gymro fod Merlinus Ambrosius, Myrddin Emrys, yn ŵr gwahanol i Merlinus Celidonius neu Sylvester, Myrddin Wyllt; mae ei hanes wedi ei wreiddio mewn hanes, oherwydd dywedir iddo fynd i’r goedwig wedi brwydr Arfderydd, 573 yn yr Annales Cambriae, lle syrthiodd Gwenddolau, a byw yno gyda’r anifeiliaid a derbyn dawn proffwydoliaeth; dywed Armes Prydein, o’r ddegfed ganrif, ‘Dysgogan Myrddin’, fel ei fod eisoes yn adnabyddus fel proffwyd wrth ochr Taliesin; efallai fod testun A y Gododdin yn sôn am ei wenwawd; yn Yr Afallennau mae’r llefarydd yn cyfarch y pren afalau melys yng Nghoed Celyddon lle bu fyw hanner can mlynedd ers Arfderydd, pan syrthiodd ei arglwydd Gwenddolau fab Ceidio; yn Yr Oianau mae’n cyfarch parchell bach ac yn sôn am ddiffyg cwsg a phibonwy yn ei wallt, a phroffwydoliaeth yw’r rhan fwyaf o’r gerdd; mae Ymddiddan Myrddin a Thaliesin yn ei enwi ac yn sôn am ymosodiad Maelgwn Gwynedd ar Ddyfed; Y Bedwenni yw pedwaredd gerdd Llyfr Du; yn Cyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer, yn Llyfr Coch Hergest, geilw ei chwaer Gwenddydd ef yn Llallogan, ‘gefell’, ac mae’n rhoi proffwydoliaethau am olyniaeth rheolwyr Cymru; cenir Gwasgargerdd Fyrddin yn y Bedd o’r bedd; mae Buchedd o’r bymthegfed ganrif yn gosod ei fedd ger afon Tweed yn Drumelzier; rhoddodd traddodiad Cymreig diweddarach Dŷ Gwydr iddo, y credid yn yr unfed ganrif ar bymtheg ei fod yn cadw Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac a osodwyd ar Ynys Enlli.Gwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.Gwenddolau ↗Wicipedia CymraegBrenin yn yr Hen Ogledd oedd Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573); yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd roedd yn ddisgynnydd i Coel Hen; yn y farddoniaeth am Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin, fe’i gorchfygwyd a’i ladd ym Mrwydr Arfderydd gan Rydderch Hael; roedd Myrddin yn fardd llys i Wenddolau, ac aeth yn wallgof wedi’r frwydr a mynd i Goed Celyddon i fyw; mae’r Annales Cambriae yn nodi’r frwydr yn 573 fel brwydr rhwng Gwenddolau a meibion Eliffer Gosgorddfawr, a enwir mewn cofnod diweddarach yn Wrgi a Pheredur; roedd Gwyddbwyll Gwenddoleu yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, a’i darnau’n chwarae eu hunain; ger pentref Carwinley ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban mae hen gaer, Caer Wenddolau yn ôl pob tebyg.
Ymhlith Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, y rhan fwyaf ohonynt yn drysorau Gwŷr y Gogledd, mae gwyddbwyll Gwenddolau fab Ceidio. Gwyddbwyll oedd gêm fwrdd llysoedd Cymru, ac roedd ei fwrdd ef o aur a’i wŷr o arian, ac unwaith y gosodid y darnau, chwaraeent ohonynt eu hunain.FfynonellauThirteen Treasures of the Island of Britain ↗Wikipedia, ar sail argraffiad Rachel Bromwich (Saesneg)Dyrnwyn, cleddyf Rhydderch Hael, sy’n fflamio o’r carn i’r blaen yn llaw gŵr bonheddig; mwys Gwyddno Garanhir; cebystr Clydno Eidyn; hogalen Tudwal Tudglyd; gwyddbwyll aur Gwenddolau fab Ceidio, y chwaraeai ei darnau arian ohonynt eu hunain. Gosodir y rhan fwyaf yn yr Hen Ogledd, ac mae rhai llawysgrifau cynnar yn disgrifio’r rhestr gyfan fel tlysau ‘a oedd yn y Gogledd’.Gwenddoleu ap Ceidio ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenddolau fab Ceidio (bu farw tua 573), brenin Brythonig a deyrnasai yn Arfderydd, Arthuret heddiw, yn y wlad o gwmpas Mur Hadrian a Chaerliwelydd; efallai fod Carwinley, ger Longtown i’r gogledd o Gaerliwelydd, yn dod o’r Gymbrieg Caer Wenddolau, ac mae gwrthgloddiau Liddel Strength yn bosibilrwydd arall; mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei gyfrif ymhlith Gwŷr y Gogledd ac yn gwneud Coel Hen yn hynafiad iddo; ei dad oedd Ceidio fab Arthwys a’i frodyr oedd Nudd a Chof; brawd Ceidio oedd Eliffer Gosgorddfawr, tad Gwrgi a Pheredur; daeth ei deyrnasiad i ben pan laddwyd ef gan feibion Eliffer ym mrwydr Arfderydd yn 573, yn ôl yr Annales Cambriae; ef oedd perchennog un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, gwyddbwyll o aur â gwŷr o arian, a chwaraeai ohonynt eu hunain wedi gosod y darnau; roedd ei gynghorydd llys Myrddin yn rhan o sail y Merlin diweddarach; ym Muchedd Myrddin Sieffre o Fynwy, mae Myrddin yn gwallgofi o alar wedi ei farw ac yn ffoi i Goed Celyddon; cadwyd cof y ddau yn llenyddiaeth Gymraeg.
Brenhinoedd, beirdd a saint yr Hen Ogledd: Brythoniaid y tiroedd rhwng y Clud a’r Pennines, y cadwodd Cymru eu cerddi a’u hachau am bedair canrif ar ddeg.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.