Brenin Dyfed, a enwir gan Gildas, y mae ei garreg goffa, ag arysgrif mewn Lladin ac ogam a’r teitl Rhufeinig Protector, yn un o drysorau Amgueddfa Caerfyrddin.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Ei garreg goffa ei hun: MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS, o hen ddarlun · Llun: Wikimedia Commons · Edward Laws, Parth cyhoeddus
2 munud o ddarllen
Gwrthefyr, Voteporix yr Amddiffynnwr, oedd brenin Dyfed yn nyddiau Maelgwn Gwynedd, ac mae ei garreg goffa’n un o drysorau mawr Cymru gynnar. Fe’i cafwyd yn 1895 ger eglwys Castell Dwyran yn Sir Gaerfyrddin, ac mae’n dwyn ei enw ddwywaith, mewn llythrennau Lladin ac mewn ogam, dan groes Gristnogol, ac yn ei alw wrth y teitl Rhufeinig balch Protector. Yn Hanes Sieffre o Fynwy ef yw’r brenin a yrrodd lynges fawr o Saeson o draethau Prydain.FfynonellauVortiporius ↗Wicipedia CymraegVortiporius (Hen Gymraeg Guortepir, Gwrtheuyr neu Gw(e)rthefyr mewn Cymraeg Canol a diweddar), un o’r pum teyrn Cymreig a enwir gan Gildas yn De Excidio Britanniae; cyfoeswr i Faelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547; ni ddylid ei gymysgu â’r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, Vortimer yn Lladin yng ngwaith Sieffre; mae Gildas yn ei alw’n deyrn y Demetae, ac felly’n frenin Dyfed; credir mai carreg goffa a fu unwaith ym mynwent Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, â’r arysgrif Ladin MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS a’r enw Votecorigas mewn ogam, yw carreg fedd yr un Vortiporius; ar sail hon mae Henry Lewis ac eraill yn dadlau mai Voteporix yw’r ffurf Gymraeg gynnar gywir ar ei enw; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae’n ymddangos fel brenin Prydain.Vortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Vortiporius, Vortipor (Hen Gymraeg Guortepir, Cymraeg Canol Gwrdeber neu Gwerthefyr), brenin Dyfed yn gynnar i ganol y chweched ganrif, yn rheoli’n fras Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin; mae Gildas yn ei enwi’n deyrn y Demetae, Dyfed; mae’r Expulsion of the Déisi Wyddelig, o’r wythfed ganrif, yn rhoi ei enw fel Gartbuir yn ei hach, ac ach Harley o tua 1100 fel Guortepir; yn Hanes Sieffre o Fynwy, yn y bennod ‘Gwrthefyr, wedi’i gyhoeddi’n frenin, yn gorchfygu’r Saeson’, mae’n dilyn Aurelius Conanus, yn gorchfygu llynges fawr o Saeson a ddygwyd o’r Almaen, ac yna’n teyrnasu mewn heddwch; Vortipor fab Aergol Lawhir fab Triffyn Farfog oedd tad Cyngar; mae carreg goffa a gafwyd yn 1895 ger eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, gyda chroes Gristnogol, yn darllen yn Lladin ‘Memoria Voteporigis Protictoris’ ac mewn ogam ‘Votecorigas’; gall Protector fod yn anrhydedd Rufeinig a gadwyd gan y teulu fel teitl etifeddol, neu’n esboniad Lladin ar yr enw Voteporix ei hun; mae’r ogam yn dangos bod Gwyddeleg yn dal i gael ei siarad yn y rhan honno o Brydain.CISP database of early inscribed stones: Castell Dwyran (cdwyr_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS ac ogam VOTECORIGAS; fe’i cafwyd yn 1895 yng Ngwarmacwydd; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn 1921.
Rheolai Gwrthefyr Ddyfed, gwlad y Demetae, a gynhwysai’r rhan fwyaf o’r hyn sydd heddiw’n Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Roedd yn gyfoeswr i Faelgwn Gwynedd, ac mae Gildas, a ysgrifennai yn eu hoes, yn ei enwi’n rheolwr y Demetae ac yn galw ei dad yn frenin da. Mae ganddo lawer o enwau: Vortiporius yn Gildas, Guortepir yn yr hen achau Cymraeg, Gwrdeber neu Gwerthefyr yn y Gymraeg Canol, a Voteporix ar ei garreg ei hun. Ni ddylid ei gymysgu â’r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, a eilw Sieffre yn Vortimer.FfynonellauVortiporius ↗Wicipedia CymraegVortiporius (Hen Gymraeg Guortepir, Gwrtheuyr neu Gw(e)rthefyr mewn Cymraeg Canol a diweddar), un o’r pum teyrn Cymreig a enwir gan Gildas yn De Excidio Britanniae; cyfoeswr i Faelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547; ni ddylid ei gymysgu â’r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, Vortimer yn Lladin yng ngwaith Sieffre; mae Gildas yn ei alw’n deyrn y Demetae, ac felly’n frenin Dyfed; credir mai carreg goffa a fu unwaith ym mynwent Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, â’r arysgrif Ladin MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS a’r enw Votecorigas mewn ogam, yw carreg fedd yr un Vortiporius; ar sail hon mae Henry Lewis ac eraill yn dadlau mai Voteporix yw’r ffurf Gymraeg gynnar gywir ar ei enw; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae’n ymddangos fel brenin Prydain.Vortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Vortiporius, Vortipor (Hen Gymraeg Guortepir, Cymraeg Canol Gwrdeber neu Gwerthefyr), brenin Dyfed yn gynnar i ganol y chweched ganrif, yn rheoli’n fras Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin; mae Gildas yn ei enwi’n deyrn y Demetae, Dyfed; mae’r Expulsion of the Déisi Wyddelig, o’r wythfed ganrif, yn rhoi ei enw fel Gartbuir yn ei hach, ac ach Harley o tua 1100 fel Guortepir; yn Hanes Sieffre o Fynwy, yn y bennod ‘Gwrthefyr, wedi’i gyhoeddi’n frenin, yn gorchfygu’r Saeson’, mae’n dilyn Aurelius Conanus, yn gorchfygu llynges fawr o Saeson a ddygwyd o’r Almaen, ac yna’n teyrnasu mewn heddwch; Vortipor fab Aergol Lawhir fab Triffyn Farfog oedd tad Cyngar; mae carreg goffa a gafwyd yn 1895 ger eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, gyda chroes Gristnogol, yn darllen yn Lladin ‘Memoria Voteporigis Protictoris’ ac mewn ogam ‘Votecorigas’; gall Protector fod yn anrhydedd Rufeinig a gadwyd gan y teulu fel teitl etifeddol, neu’n esboniad Lladin ar yr enw Voteporix ei hun; mae’r ogam yn dangos bod Gwyddeleg yn dal i gael ei siarad yn y rhan honno o Brydain.On the Ruin of Britain, chapters 31 and 33 to 36 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles, ar roman-britain.co.uk (Saesneg)Pennod 31: Gwrthefyr, teyrn y Demetae, mab annheilwng i frenin da. Pennod 33: Maelgwn, draig yr ynys, uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, haelach ei rodd. Pennod 34: oni thyngaist dy fod yn fynach am byth? Pennod 36: athro coeth bron holl Brydain.
Mae’r achau’n ei wneud yn fab i Aergol Lawhir fab Triffyn Farfog, ac yn dad i Gyngar. Cofid ei linach yn Iwerddon hefyd: mae’r chwedl Wyddelig am Alltudio’r Déisi, o’r wythfed ganrif, yn olrhain brenhinoedd Dyfed ymhlith y Déisi a groesodd y môr i ymsefydlu yno, ac yn rhoi ei enw fel Gartbuir.FfynonellauVortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Vortiporius, Vortipor (Hen Gymraeg Guortepir, Cymraeg Canol Gwrdeber neu Gwerthefyr), brenin Dyfed yn gynnar i ganol y chweched ganrif, yn rheoli’n fras Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin; mae Gildas yn ei enwi’n deyrn y Demetae, Dyfed; mae’r Expulsion of the Déisi Wyddelig, o’r wythfed ganrif, yn rhoi ei enw fel Gartbuir yn ei hach, ac ach Harley o tua 1100 fel Guortepir; yn Hanes Sieffre o Fynwy, yn y bennod ‘Gwrthefyr, wedi’i gyhoeddi’n frenin, yn gorchfygu’r Saeson’, mae’n dilyn Aurelius Conanus, yn gorchfygu llynges fawr o Saeson a ddygwyd o’r Almaen, ac yna’n teyrnasu mewn heddwch; Vortipor fab Aergol Lawhir fab Triffyn Farfog oedd tad Cyngar; mae carreg goffa a gafwyd yn 1895 ger eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, gyda chroes Gristnogol, yn darllen yn Lladin ‘Memoria Voteporigis Protictoris’ ac mewn ogam ‘Votecorigas’; gall Protector fod yn anrhydedd Rufeinig a gadwyd gan y teulu fel teitl etifeddol, neu’n esboniad Lladin ar yr enw Voteporix ei hun; mae’r ogam yn dangos bod Gwyddeleg yn dal i gael ei siarad yn y rhan honno o Brydain.Vortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Dyfed yn oes Gildas; mae’r garreg a gafwyd yn 1895 wrth eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, yn darllen yn Lladin “Memoria Voteporigis Protictoris” ac mewn ogam “Votecorigas”; ffurfiau Cymraeg Canol ei enw yw Gwrdeber neu Gwerthefyr; mae Alltudiaeth y Déisi yn olrhain ei dras o Eochaid Allmuir, ac mae ach Harley, sydd bron yr un fath, yn ei enwi’n Guortepir.
Yn 1895 cafwyd carreg yng Ngwarmacwydd, ger eglwys Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, wrth ymyl dôl o’r enw Parc yr Eglwys. Ar ei hwyneb mae croes Gristnogol, a chyda hi’r geiriau Lladin:
MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS. Coffadwriaeth Voteporix yr Amddiffynnwr.
Carreg Castell Dwyran
I lawr yr ymyl, yn llythrennau rhicyn yr ogam, mae’r un enw yn ei ffurf Wyddeleg, Votecorigas. Gall y teitl Protector fod yn anrhydedd a roddwyd unwaith i’w gyndadau gan yr ymerodraeth Rufeinig ac a gadwyd gan y teulu ar hyd y cenedlaethau, arwydd o falchder brenhinoedd Dyfed yn eu gorffennol Rhufeinig. Mae Henry Lewis ac eraill yn dal bod y garreg yn dangos mai Voteporix yw gwir ffurf Gymraeg gynnar ei enw. Rhoddwyd y garreg i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn 1921, ac mae’n sefyll yn Abergwili heddiw.FfynonellauCISP database of early inscribed stones: Castell Dwyran (cdwyr_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS ac ogam VOTECORIGAS; fe’i cafwyd yn 1895 yng Ngwarmacwydd; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn 1921.Vortiporius ↗Wicipedia CymraegVortiporius (Hen Gymraeg Guortepir, Gwrtheuyr neu Gw(e)rthefyr mewn Cymraeg Canol a diweddar), un o’r pum teyrn Cymreig a enwir gan Gildas yn De Excidio Britanniae; cyfoeswr i Faelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547; ni ddylid ei gymysgu â’r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, Vortimer yn Lladin yng ngwaith Sieffre; mae Gildas yn ei alw’n deyrn y Demetae, ac felly’n frenin Dyfed; credir mai carreg goffa a fu unwaith ym mynwent Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, â’r arysgrif Ladin MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS a’r enw Votecorigas mewn ogam, yw carreg fedd yr un Vortiporius; ar sail hon mae Henry Lewis ac eraill yn dadlau mai Voteporix yw’r ffurf Gymraeg gynnar gywir ar ei enw; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae’n ymddangos fel brenin Prydain.Vortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Vortiporius, Vortipor (Hen Gymraeg Guortepir, Cymraeg Canol Gwrdeber neu Gwerthefyr), brenin Dyfed yn gynnar i ganol y chweched ganrif, yn rheoli’n fras Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin; mae Gildas yn ei enwi’n deyrn y Demetae, Dyfed; mae’r Expulsion of the Déisi Wyddelig, o’r wythfed ganrif, yn rhoi ei enw fel Gartbuir yn ei hach, ac ach Harley o tua 1100 fel Guortepir; yn Hanes Sieffre o Fynwy, yn y bennod ‘Gwrthefyr, wedi’i gyhoeddi’n frenin, yn gorchfygu’r Saeson’, mae’n dilyn Aurelius Conanus, yn gorchfygu llynges fawr o Saeson a ddygwyd o’r Almaen, ac yna’n teyrnasu mewn heddwch; Vortipor fab Aergol Lawhir fab Triffyn Farfog oedd tad Cyngar; mae carreg goffa a gafwyd yn 1895 ger eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, gyda chroes Gristnogol, yn darllen yn Lladin ‘Memoria Voteporigis Protictoris’ ac mewn ogam ‘Votecorigas’; gall Protector fod yn anrhydedd Rufeinig a gadwyd gan y teulu fel teitl etifeddol, neu’n esboniad Lladin ar yr enw Voteporix ei hun; mae’r ogam yn dangos bod Gwyddeleg yn dal i gael ei siarad yn y rhan honno o Brydain.Selected treasure: the Vortipor stone ↗Gwasanaeth Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin (Saesneg)Carreg goffa Voteporix yr Amddiffynnydd, a gedwir yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili.
Yn Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy, mae Gwrthefyr yn frenin Prydain gyfan. Pan goronwyd ef, cododd y Saeson yn ei erbyn a dwyn llynges fawr o’u cydwladwyr o’r Almaen, ond gorchfygodd hwy, ac wedyn teyrnasodd ar y wlad mewn heddwch. Teitl pennod Sieffre yw ‘Gwrthefyr, wedi’i gyhoeddi’n frenin, yn gorchfygu’r Saeson’, a chopïwyd fersiwn Cymraeg y stori i’r Myvyrian Archaiology yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.FfynonellauVortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Vortiporius, Vortipor (Hen Gymraeg Guortepir, Cymraeg Canol Gwrdeber neu Gwerthefyr), brenin Dyfed yn gynnar i ganol y chweched ganrif, yn rheoli’n fras Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin; mae Gildas yn ei enwi’n deyrn y Demetae, Dyfed; mae’r Expulsion of the Déisi Wyddelig, o’r wythfed ganrif, yn rhoi ei enw fel Gartbuir yn ei hach, ac ach Harley o tua 1100 fel Guortepir; yn Hanes Sieffre o Fynwy, yn y bennod ‘Gwrthefyr, wedi’i gyhoeddi’n frenin, yn gorchfygu’r Saeson’, mae’n dilyn Aurelius Conanus, yn gorchfygu llynges fawr o Saeson a ddygwyd o’r Almaen, ac yna’n teyrnasu mewn heddwch; Vortipor fab Aergol Lawhir fab Triffyn Farfog oedd tad Cyngar; mae carreg goffa a gafwyd yn 1895 ger eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, gyda chroes Gristnogol, yn darllen yn Lladin ‘Memoria Voteporigis Protictoris’ ac mewn ogam ‘Votecorigas’; gall Protector fod yn anrhydedd Rufeinig a gadwyd gan y teulu fel teitl etifeddol, neu’n esboniad Lladin ar yr enw Voteporix ei hun; mae’r ogam yn dangos bod Gwyddeleg yn dal i gael ei siarad yn y rhan honno o Brydain.Vortiporius ↗Wicipedia CymraegVortiporius (Hen Gymraeg Guortepir, Gwrtheuyr neu Gw(e)rthefyr mewn Cymraeg Canol a diweddar), un o’r pum teyrn Cymreig a enwir gan Gildas yn De Excidio Britanniae; cyfoeswr i Faelgwn Gwynedd, a fu farw yn 547; ni ddylid ei gymysgu â’r Gwrthefyr arall, mab Gwrtheyrn, Vortimer yn Lladin yng ngwaith Sieffre; mae Gildas yn ei alw’n deyrn y Demetae, ac felly’n frenin Dyfed; credir mai carreg goffa a fu unwaith ym mynwent Castell Dwyran ger Abernant yn Sir Gaerfyrddin, â’r arysgrif Ladin MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS a’r enw Votecorigas mewn ogam, yw carreg fedd yr un Vortiporius; ar sail hon mae Henry Lewis ac eraill yn dadlau mai Voteporix yw’r ffurf Gymraeg gynnar gywir ar ei enw; yn Hanes Sieffre o Fynwy mae’n ymddangos fel brenin Prydain.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.