Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 469 (wedi’i gofnodi) Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus’: y llythyr at frenin y Brythoniaid, mewn copi canoloesol o lythyrau Sidonius
‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus’: y llythyr at frenin y Brythoniaid, mewn copi canoloesol o lythyrau Sidonius · Llun: Wikimedia Commons · Bibliothèque nationale de France MS lat. 2782, photograph ThêtaBlackhole, CC BY-SA 4.0

Roedd Riothamus yn frenin ar y Brythoniaid a groesodd y môr i berfedd Gâl tua’r flwyddyn 469 gyda byddin o ddeuddeng mil o wŷr, i sefyll gyda Rhufain yn erbyn y Fisigothiaid. Ef yw’r brenin cyntaf ar y Brythoniaid ar ôl y Rhufeiniaid y cofnodwyd ei weithredoedd yn ystod ei oes ei hun, gan hanesydd Gothig, esgob Ffrancaidd a bardd Rhufeinig a ysgrifennodd ato fel cyfaill.

PrydTua 469
EnwRigotamos, y Brenhinolaf
Yn GymraegRiatav, Rhiadaf
ByddinDeuddeng mil o wŷr
Ymladdodd ynBerry, o gwmpas Bourges

Y Brenhinolaf#

Sillafiad Lladin yw ei enw o’r Frythoneg Rigotamos, sy’n golygu’r brenin mawr, y brenhinolaf o frenhinoedd. Bu fyw yn iaith ei bobl: yn yr Hen Gymraeg daeth yn Riatav, yn Gymraeg heddiw Rhiadaf, ac yn Hen Lydaweg Riatam. Boed yn enw bedydd neu’n deitl a roddodd ei wŷr iddo, mae’r enw ei hun yn dweud sut y gwelai’r Brythoniaid ef.

Yr alwad o Rufain#

Yn y 460au roedd yr Ymerodraeth Orllewinol yn gwanhau, a deuai ymerawdwyr a mynd. Gwelodd Euric, brenin y Fisigothiaid, ei gyfle a mynd ati i gipio Gâl iddo’i hun. Trodd yr ymerawdwr Anthemius at y Brythoniaid am gymorth. Mae Jordanes, a ysgrifennodd hanes y Gothiaid tua 551, yn adrodd yr hyn a ddigwyddodd: ‘Daeth eu Brenin Riotimus gyda deuddeng mil o wŷr i wlad y Bituriges ar hyd y Cefnfor, a’i dderbyn wrth iddo lanio o’i longau.’ Felly daeth y Brythoniaid dros y môr a gorymdeithio i’r tir mawr i’r wlad o gwmpas Bourges, ym mherfedd Gâl.

Y Brythoniaid y tu hwnt i’r Loire#

Gwyddai’r Gothiaid pwy oedd raid iddynt ei ofni. Mewn llythyr tua 468 mae Sidonius Apollinaris yn sôn am lythyr a ddaliwyd ar ei ffordd at Euric, a anogai’r brenin Gothig i ymosod yn gyntaf oll ar ‘y Brythoniaid a leolwyd y tu hwnt i’r Loire’. Daeth Euric yn erbyn Riothamus â byddin enfawr cyn i’r Rhufeiniaid allu ymuno ag ef, ac wedi ymladd hir trechwyd y Brythoniaid. Cofiai Gregori o Tours iddynt gael eu gyrru o Bourges, a llawer ohonynt yn syrthio ym mhentref Déols. Arweiniodd Riothamus y gwŷr a oedd ganddo ar ôl at y Bwrgwyniaid, a oedd bryd hynny’n gynghreiriaid i Rufain.

Llythyr at gyfaill#

Mae un llythyr ato wedi goroesi, oddi wrth Sidonius Apollinaris, bardd ac esgob Clermont, sy’n dechrau ‘Sidonius at ei gyfaill Riothamus, cyfarchion’. Mae’n gofyn i’r brenin wrando achos ‘gŵr distadl a gostyngedig’ o’i ardal a’i farnu’n deg, ac mae’n canmol ‘yr ymdeimlad trwm a thyner o anrhydedd sy’n peri i chi wrido mor barod am feiau eraill’. Mae’r llythyr yn dangos brenin y Brythoniaid yn cynnal llys yng Ngâl, wedi’i anrhydeddu gan lenor Rhufeinig mwyaf yr oes, ac yn cael ei drystio i wneud cyfiawnder â gŵr tlawd. Mae un hanesydd wedi darllen ynddo fod tiroedd y Brythoniaid yn Armorica yn dod yn hafan i’r tlawd a’r gorthrymedig wrth i rym Rhufain bylu.

Prydain a Llydaw#

Nid yw’r ffynonellau’n dweud ble’r oedd ei deyrnas. Efallai i’w wŷr hwylio o Brydain ei hun, neu o’r Brythoniaid a oedd eisoes wedi ymsefydlu yn Armorica, y wlad a oedd yn dod yn Llydaw. Y naill ffordd neu’r llall, Brythoniaid oeddynt, o’r un gwaed a’r un iaith ar ddwy ochr y môr. Mae cofnodion seintiau Llydaw yn cofio Riatam diweddarach ymhlith rheolwyr Domnonée, y wlad yn Llydaw a enwyd ar ôl Dumnonia ym Mhrydain, felly roedd enw’r Brenhinolaf yn dal i gael ei roi ymhlith Brythoniaid Llydaw genedlaethau ar ei ôl.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ar y llinell amser

  1. Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl (wedi’i gofnodi)

    Ar alwad yr ymerawdwr Anthemius, daw Riothamus, brenin y Brythoniaid, â deuddeng mil o wŷr dros y môr i galon Gâl i ymladd â’r Fisigothiaid, medd Jordanes.

    Riothamus, brenin y Brythoniaid, yn croesi i Âl

Hefyd yn yr oes hon

fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen
fl. 5th century

Padrig Sant

Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon (wedi’i gofnodi)

Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.

Padrig Sant

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf