Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 550

Rhun ap Maelgwn

Brenin Gwynedd ar ôl ei dad Maelgwn. Mae llyfrau cyfraith Cymru’n adrodd sut yr arweiniodd Rhun Hir wŷr Gwynedd yr holl ffordd i afon Gwerydd, ac ennill anrhydedd parhaol i wŷr Arfon.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 550 (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif) Brenin Gwynedd a orymdeithiodd i’r Gogledd Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Caerhun yn Nyffryn Conwy, y gaer a enwir ar ôl Rhun yn ôl traddodiad
Caerhun yn Nyffryn Conwy, y gaer a enwir ar ôl Rhun yn ôl traddodiad · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Ystyr yr enw

Rhun ap Maelgwn: Rhun, mab Maelgwn (Maelgwn Gwynedd)

Rhun ap Maelgwn

  • Rhun ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Maelgwn enw ei dad: Maelgwn Gwynedd

Rhun ap Maelgwn, a elwir Rhun Hir, oedd brenin Gwynedd ar ôl ei dad Maelgwn, o tua 547 hyd tua 586. Roedd yn gawr o ddyn ac fe’i cyfrifid yn bennaf o frenhinoedd Cymru ei oes, ac fe’i cofir yn anad dim am arwain byddin Gwynedd ymhell i’r Gogledd, hyd lannau’r Forth.

BreninGwynedd
TeyrnasoddTua 547 hyd tua 586
Ei dadMaelgwn Gwynedd
Ei fabBeli ap Rhun
Enwyd ar ei ôlCaerhun, yn Nyffryn Conwy

Rhun Hir#

Daeth Rhun i’r orsedd pan fu farw ei dad yn y pla mawr yn 547. Mae traddodiad yn ei wneud yn dal ac yn fawr o gorff, mor fawr, medd un o’r Trioedd, nes bod rhaid cael offer arbennig i’w osod ar ei geffyl. Daliai safle blaenaf ymhlith brenhinoedd eraill Cymru, ac mae ei enw yn achau brenhinol Gwynedd. Ei wraig oedd Perwyr, merch Rhun Ryfeddfawr, a dilynwyd ef yn frenin gan eu mab Beli.

Rhyfel â Gwŷr y Gogledd#

Cedwir unig weithred fawr ei deyrnasiad yng nghyfreithiau Gwynedd. Lladdwyd Elidyr Mwynfawr, tywysog o’r Hen Ogledd ac, yn ôl un o’r Trioedd, gŵr Eurgain chwaer Rhun, yn Aber Mewydus yn Arfon. Daeth ei geraint yn y Gogledd, Clydno Eiddin, Nudd Hael, Mordaf Hael a Rhydderch Hael, i’r de i’w ddial a llosgi Arfon.

Atebodd Rhun hwy yn yr un modd. Casglodd ei fyddin a gorymdeithio i’r gogledd, yr holl ffordd i lannau’r Gweryd, afon Forth, ac arhosodd ei lu yn y Gogledd am amser hir. Yn holl gofnod ei deyrnasiad nid oes sôn am unrhyw ryfel â’r Saeson.

Balchder Arfon#

Ymladdodd gwŷr Arfon mor ddewr yn y rhyfel hwnnw nes i gyfreithiau Gwynedd roi anrhydedd parhaol iddynt: yr hawl i gerdded yn y blaen, ar flaen y gad, ym myddin Gwynedd. Mae’r hen farwnad, Marwnad Rhun, a gysylltwyd ers tro ag enw Taliesin, yn sôn am y rhyfel ac am farw Rhun mewn brwydr.

Caer Rhun#

Dywedir mai ar ei ôl ef yr enwyd Caerhun yn Nyffryn Conwy. Saif ar safle’r gaer Rufeinig Canovium, ar y ffordd o Gaer i Segontium, yn gwarchod croesfan Conwy yn Nhal-y-Cafn a’r ffordd i fyny i Fwlch y Ddeufaen a chalon Eryri.

Y cynghorwr doethaf#

Yn Breuddwyd Rhonabwy, mae’r breuddwydiwr yn teithio’n ôl i oes Arthur ac yn gweld, yn sefyll ar wahân, ŵr tal, gwinau, cyrliog. Pan fo rhaid i Arthur benderfynu ar gadoediad, mae ef a’i holl gynghorwyr yn mynd at y gŵr hwnnw i geisio’i gyngor. Dywedir wrth Rhonabwy mai Rhun ap Maelgwn Gwynedd ydyw, ac nad oes neb ym Mhrydain yn fwy medrus mewn cyngor nag ef. Mae’r Trioedd yn ei enwi ymhlith Tri Gwyndeyrn a Thri Eurdorchog Ynys Prydain.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf