Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Yr Hen Ogledd: y wlad lle ganed barddoniaeth Gymraeg

O’r Clud a Gwerydd hyd y Pennines, siaradai Brythoniaid y Gogledd yr iaith a drodd yn Gymraeg. Eu teyrnasoedd, Gododdin, Rheged, Ystrad Clud ac Elfed; eu brenhinoedd, Urien, Owain a Rhydderch Hael; y beirdd Aneirin a Thaliesin; Catraeth ac Arfderydd; a Gwŷr y Gogledd nad anghofiodd Cymru erioed.

Llun: Craig y Castell yng Nghaeredin, Din Eidyn, cadarnle Mynyddog Mwynfawr a’r Gododdin · Scglossop1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 18 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Bedwar can mlynedd ar ddeg yn ôl, gallai teithiwr farchogaeth o lan Hafren i ben Moryd Forth a chlywed yr un iaith yr holl ffordd. Yn neuadd brenin Gwynedd yn Aberffraw, yng nghaer Din Eidyn ar graig Caeredin, ac ar Graig y Clud yn Dumbarton, siaradai’r bobl yr iaith Frythoneg a drodd yn Gymraeg. Roedd teyrnasoedd y Gogledd, rhwng y Clud a’r Pennines, gymaint yn wlad y Cymry â Gwynedd a Phowys. Mae awduron Cymru’n eu galw’n Hen Ogledd, a galwai’r hen feirdd eu pobl yn Wŷr y Gogledd.

Yno, yn y Gogledd, y lluniwyd y cerddi cyntaf yn Gymraeg. Oddi yno y daeth tŷ brenhinol Gwynedd. Ac yno y safodd y Brythoniaid hiraf yn erbyn yr Eingl, nes i frenin olaf Ystrad Clud ennill ei frwydr olaf yn 1018. Dyma eu hanes.

BleO’r Clud a Gwerydd yn y gogledd hyd y Pennines a Merswy yn y de
PrydO ddiwedd Prydain Rufeinig, tua 410, hyd frenin olaf Ystrad Clud, tua 1018
Y boblBrythoniaid, a’u galwai eu hunain yn Gymry, ‘cyd-wladwyr’
Y teyrnasoeddGododdin, Ystrad Clud, Rheged, Elfed, Efrog, Aeron a Manaw Gododdin
Y brenhinoeddCoel Hen, Cunedda, Urien, Owain, Rhydderch Hael, Gwallog, Mynyddog a llawer mwy
Y beirddTalhaearn, Aneirin a Thaliesin; Myrddin a Llywarch Hen yn y cerddi sy’n dwyn eu henwau
Wedi’u cadw yng NghymruLlyfr Aneirin, Llyfr Taliesin, Llyfr Du Caerfyrddin, y Trioedd ac ach Gwŷr y Gogledd

Un bobl o’r Clud i Hafren#

Pan adawodd y llengoedd Brydain tua 410, y Brythoniaid oedd yn rheoli’r ynys gyfan i’r gorllewin ac i’r gogledd o’r tiroedd yr oedd y Saeson a’r Eingl yn eu cymryd. Nid oedd ffin rhwng Cymru a’r Gogledd. Priodai brenhinoedd y ddwy wlad i mewn i dai ei gilydd, canai eu beirdd yn yr un iaith, a theithiai eu saint yn rhydd rhyngddynt. Sefydlodd Cyndeyrn o’r Clud Lanelwy; sefydlodd Deiniol, mab brenin o’r Gogledd, Fangor; ymsefydlodd teulu Caw o Brydyn ym Môn.

Rhannent hyd yn oed enw. Galwai Brythoniaid Cymru a’r Gogledd fel ei gilydd eu hunain yn Gymry, ‘cyd-wladwyr’, ac mae’r un gair yn byw yn Cumbria a Cumberland, gwlad Cymry’r Gogledd. Siaradwyd eu hiaith, a eilw ysgolheigion yn Gymbrieg, yn Ystrad Clud o hyd hyd tua’r ddeuddegfed ganrif, ac mae wedi gadael ei hôl dros y map i gyd: llannerch yw Lanark; pen rhyd yw Penrith; eglwys fechan yw Ecclefechan; mae Blencathra’n dechrau â blaen. Mae hyd yn oed hen rigymau cyfrif bugeiliaid y Dales, yan, tan, tethera, yn perthyn yn agos i’r un, dau, tri Cymraeg.

Ystrad CludGododdinRhegedElfedEfrogManawGwyneddPowysBrynaichDeifr1Alt Clut, the Rock of the Clyde2Govan and Glasgow3Manaw Gododdin4Strathcarron5Din Eidyn6Traprain Law7Aeron8The Yarrow Stone9Carham10Ynys Metcaud, Lindisfarne11Arfderydd12Caer Liwelydd13Catraeth14Caer Efrog15Elfed16Ynys Manaw17Llanbabo18Bangor19Llanelwy20Llanfor
  • Cymru heddiw
  • Teyrnasoedd yr Eingl
  • Cunedda yn dod i’r de
  • Llywarch Hen yn dod i’r de
  • Cyndeyrn yn dod i’r de
Teyrnasoedd Gwŷr y Gogledd, tua 600 OC, a’r ffyrdd a gymerasant i Gymru. Tapiwch rif i ddarllen am y lle. · Amlinell: Natural Earth

Teyrnasoedd y Gogledd#

Daliai Gododdin y tir o gwmpas Moryd Forth. Yn oes Rhufain y Votadini oedd ei phobl, a’u bryngaer fawr oedd Traprain Law yn Nwyrain Lothian, lle cafwyd celc o arian Rhufeinig yn 1919. Ei chalon yn y chweched ganrif oedd Din Eidyn, y gaer ar graig castell Caeredin, ac ym mhen Gwerydd gorweddai Manaw Gododdin, y mae ei henw’n byw yn Clackmannan a Slamannan.

Traprain Law yn Nwyrain Lothian, bryngaer fawr y Votadini, Gododdin oes Rhufain
Traprain Law yn Nwyrain Lothian, bryngaer fawr y Votadini, Gododdin oes Rhufain · Llun: Kim Traynor, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Rheolid Ystrad Clud o Alclud, Craig y Clud, a alwai’r Gwyddelod yn Dùn Breatann, caer y Brythoniaid: Dumbarton. Hi oedd y gryfaf a’r hiraf ei hoes o deyrnasoedd y gogledd.

Craig Dumbarton, Alclud, Craig y Clud: sedd brenhinoedd Ystrad Clud am bedwar can mlynedd
Craig Dumbarton, Alclud, Craig y Clud: sedd brenhinoedd Ystrad Clud am bedwar can mlynedd · Llun: Rosser1954, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Rheged oedd teyrnas Urien, o gwmpas Moryd Solway a Chaer Liwelydd, Carlisle, ac efallai i Galloway a dyffryn Eden. Daliai Elfed ddyffrynnoedd Leeds, ac Efrog oedd gwlad Caer Efrog. Anfonodd Aeron, gwlad afon Ayr yn ôl pob tebyg, ei rhyfelwyr i Gatraeth. Ymhellach i’r de a’r dwyrain gorweddai teyrnasoedd ifanc yr Eingl, Bernicia a Deira, y mae eu henwau’n Frythoneg: yn y cerddi Brynaich a Deifr ydynt.

Gwŷr y Gogledd#

Cadwodd Cymru gof brenhinoedd y Gogledd mewn testun byr a gwerthfawr, Bonedd Gwŷr y Gogledd. Mae wedi goroesi mewn llawysgrif o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, Peniarth 45, sydd heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac mae’n olrhain teuluoedd mawr y Gogledd yn ôl at ddau gyndad.

Y cyntaf oedd Coel Hen, a’i ddisgynyddion oedd y Coeling. Ohono ef y daeth Urien Rheged a’i gefnder Llywarch Hen; Clydno Eidyn; Dunod fab Pabo Post Prydain; Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer Gosgorddfawr; a Gwenddolau fab Ceidio. Yr ail oedd Dyfnwal Hen, ac ohono ef y daeth Rhydderch Hael o’r Clud, Mordaf Hael, ac Elffin fab Gwyddno.

Trychan cledyf Kynuerchyn, a thrychan ysgwyt Kynnwydyon, a thrychan wayw Coeling.

Bonedd Gwŷr y Gogledd

‘Trichant cleddyf Cynferchyn, a thrichant ysgwyd Cynwydion, a thrichant gwaew Coeling: pa neges bynnag yr elynt iddi yn gytûn, ni fethai honno.’ Mae’r Trioedd yn cofio Gwŷr y Gogledd yr un mor falch. Tri ohonynt, Nudd, Mordaf a Rhydderch, yw Tri Hael Ynys Prydain, ac am fil o flynyddoedd wedyn ni allai bardd o Gymro roi uwch clod i noddwr na’i alw mor hael â Nudd. Dunod fab Pabo, Gwallog fab Lleënog a Chynfelyn Drwsgl yw Tri Phost Cad.

Cunedda’n dod i Wynedd#

Y cwlwm dyfnaf rhwng Cymru a’r Hen Ogledd yw tŷ brenhinol Gwynedd ei hun. Mae Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yn adrodd i Gunedda ddod i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion gant pedwar deg a chwech o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn Gwynedd, a gyrru’r gwladfawyr Gwyddelig o’r wlad â lladdfa fawr, fel na ddaethant fyth yn ôl. Rhoddodd ei feibion eu henwau i diroedd y gogledd a’r gorllewin: Ceredigion, Meirionnydd, Edeirnion, Dunoding, Rhufoniog.

O Gunedda y daeth Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf ei oes, a phob brenin a thywysog o Wynedd ar ei ôl. Pan gymerodd Merfyn Frych yr orsedd yn 825, olrheiniai’r achau linach ei dad at Lywarch Hen o’r Gogledd, ac roedd ei fam Esyllt o waed Cunedda. Felly roedd Rhodri Mawr, Hywel Dda, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn yn Wŷr y Gogledd o’r ddwy ochr.

Urien Rheged#

Y mwyaf o Wŷr y Gogledd oedd Urien fab Cynfarch, brenin Rheged. Fe’i hadwaenwn am mai Taliesin oedd ei fardd, a cherddi Taliesin iddo yw’r cerddi mawl hynaf yn yr iaith Gymraeg. Maent yn ei alw’n arglwydd Rheged, Erechwydd a Chatraeth, yn rhoddwr aur a meirch a medd, yn hebog uwchben ei elynion. ‘Gwelais i lyw Catraeth tra maes,’ cân Taliesin. Yng Ngwaith Gwen Ystrad mae gwŷr Catraeth yn codi gyda’r wawr o gwmpas eu brenin ac yn gyrru llu goresgynnol yn ôl; yng Ngwaith Argoed Llwyfain, pan fo arweinydd y gelyn, Fflamddwyn, yn mynnu gwystlon, mae Owain fab Urien yn ateb yn herfeiddiol a gwŷr Rheged yn marchogaeth allan y tu ôl i’w brenin.

Ac yny vallwyf i hen, ym dygyn agheu aghen, ny bydif ym dirwen na molwyf i Vryen.

Taliesin, Llyfr Taliesin

Hyd nes i mi heneiddio a phallu, yn angen caled angau, ni fyddaf fyth yn llawen oni folaf i Urien: mae’r un byrdwn yn cloi cerdd ar ôl cerdd.

Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg
Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · Llun: medieval scribe, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Mae Hanes y Brythoniaid yn adrodd am ymgyrch fwyaf Urien. Ymladdodd pedwar o frenhinoedd y Brythoniaid, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant, yn erbyn meibion Ida o Frynaich, a chaeodd Urien a’i feibion yr Eingl ar ynys Metcaut, Lindisfarne, am dri diwrnod a thair noson. Dyna’r agosaf y daeth Brythoniaid y Gogledd erioed at yrru’r dyfodiaid i’r môr. Ond syrthiodd Urien drwy frad yn ystod yr ymgyrch, medd yr Hanes, o genfigen, am fod ei ddawn mewn rhyfel yn fwy na dawn unrhyw frenin arall. Yn englynion cylch Urien mae rhyfelwr yn cario pen ei arglwydd adref o’r maes fel na all unrhyw elyn ei gywilyddio: ‘Pen a borthaf’.

Lindisfarne, Ynys Fedcawd, lle gwarchaeodd Urien a brenhinoedd y Brythoniaid ar yr Eingl
Lindisfarne, Ynys Fedcawd, lle gwarchaeodd Urien a brenhinoedd y Brythoniaid ar yr Eingl · Llun: Matthew Hunt, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Owain, Rhun a llinach Urien#

Teyrnasodd Owain fab Urien ar Reged ar ei ôl, a phan syrthiodd, lluniodd Taliesin ei farwnad: ‘Enaid Owain ab Urien, gobwyllid Rheen o’i raid.’ Mae’n adrodd sut y lladdodd Owain Fflamddwyn mor hawdd â chysgu. Ni ollyngodd chwedlau Cymru ef fyth. Ef yw arwr rhamant Owain, neu Iarlles y Ffynnon, ac arglwydd y trichant o frain yn Breuddwyd Rhonabwy, ac fel Yvain marchogodd drwy ramantau Ewrop gyfan.

Gwnaeth ei frawd Rhun rywbeth yr un mor rhyfeddol. Pan fedyddiwyd Edwin, brenin Northumbria, adeg y Pasg yn 627, dywed Hanes y Brythoniaid yn blaen mai Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. A daeth gor-wyres Rhun, Rhiainfellt, yn wraig i Oswiu, brenin Northumbria, fel bod gwaed Urien Rheged yn rhedeg yn nhŷ brenhinol yr Eingl.

Rhydderch Hael a theyrnas y Clud#

Wrth ochr Urien yn Lindisfarne safai Rhydderch Hael, brenin y Clud. Mae’n un o’r ychydig iawn o frenhinoedd ei oes yr ysgrifennodd dieithryn amdanynt: cofiai Adomnán, abad Iona, am ‘Roderc fab Tothail, a deyrnasai ar Graig y Clud’ fel cyfaill i Golwmba Sant. Ef oedd noddwr Sant Cyndeyrn, a ddaeth adref o Lanelwy ar ei alwad a sefydlu’r eglwys y tyfodd Glasgow o’i chwmpas. Ei gleddyf Dyrnwyn yw’r cyntaf o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain: o’i dynnu gan ŵr teilwng, fflamiai â thân o’r carn i’r blaen.

Goroesodd ei deyrnas bob un arall. Yn 642 trechodd Owain fab Beli, brenin Brythoniaid y Clud, Domnall Brecc o Dál Riata yn Srath Caruin, ac mae Annalau Ulster yn cofnodi i Domnall gael ei ladd gan Hoan, brenin y Brythoniaid. Yn 870 gwarchaeodd brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn, Olaf ac Ivar, ar Graig y Clud am bedwar mis cyn ei chipio. Hyd yn oed wedyn parhaodd y deyrnas, wedi’i rheoli o Govan, lle gellir gweld meini cerfiedig ei brenhinoedd o hyd yn Hen Eglwys Govan, yn eu plith arch garreg fawr a phum carreg gefngrwm yn null y Llychlynwyr. Ymladdodd ei brenhinoedd yn Brunanburh yn 937, ac yn 1018 gorymdeithiodd Owain Foel, brenin olaf Ystrad Clud, ochr yn ochr â brenin yr Alban ac ennill brwydr Carham ar afon Tweed.

Yr arch gerfiedig yn Hen Eglwys Govan, a wnaed yn oes brenhinoedd diweddarach Ystrad Clud
Yr arch gerfiedig yn Hen Eglwys Govan, a wnaed yn oes brenhinoedd diweddarach Ystrad Clud · Llun: Joedkins, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Arfderydd a Myrddin#

Nid yn erbyn yr Eingl yr ymladdwyd pob brwydr yn y Gogledd. Yn 573, medd yr Annales Cambriae, ymladdwyd brwydr Arfderydd, ‘lle syrthiodd Gwenddolau’. Arthuret yw’r lle, ar lan afon Esk i’r gogledd o Carlisle, lle mae Carwinley, Caer Wenddolau, yn cadw enw’r brenin o hyd. Mae’r Trioedd yn anrhydeddu ei wŷr yn un o Dri Diwair Deulu Ynys Prydain: wedi lladd eu harglwydd, ymladdasant ymlaen am bythefnos a mis. Mae ei wyddbwyll aur, y chwaraeai ei darnau arian ohonynt eu hunain, yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg.

Eglwys Arthuret ger afon Esk, ger maes Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau yn 573
Eglwys Arthuret ger afon Esk, ger maes Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau yn 573 · Llun: Rosser1954, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yn ôl traddodiad Cymru, Myrddin oedd bardd Gwenddolau. Wedi Arfderydd, medd hen gerddi Llyfr Du Caerfyrddin, aeth Myrddin allan i goedwig Celyddon yn galaru am ei arglwydd, a daeth dawn proffwydoliaeth arno yno. Yn Yr Afallennau mae’n siarad â’r pren afalau sy’n ei gysgodi ac yn rhagweld y dydd pan gyfyd y Brythoniaid eto. Cariodd Sieffre o Fynwy ef i hanes Arthur fel Merlin, ac yn ôl traddodiad Cymru Caerfyrddin yw ei gaer.

Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg
Tudalen o Lyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif hynaf sydd wedi goroesi a ysgrifennwyd yn gyfan gwbl yn Gymraeg · Llun: Unknown medieval scribe, CC0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Catraeth#

Tua’r flwyddyn 600, casglodd Mynyddog Mwynfawr, arglwydd Din Eidyn, ryfelwyr ifanc gorau’r Brythoniaid, o Ododdin ac Aeron a chyn belled â Gwynedd, a’u gwledda yn ei neuadd am flwyddyn ar fedd a gwin. Yna anfonodd hwy i’r de yn erbyn Eingl Deifr a Brynaich yng Nghatraeth, Catterick, yr hen gaer Rufeinig ar y ffordd i Efrog. Ymladdasant am wythnos, ac o’r holl rai a farchogodd allan, dim ond dyrnaid a ddaeth adref.

Gwŷr a aeth Gatraeth, oedd ffraeth eu llu; glasfedd eu hancwyn, a gwenwyn fu.

Aneirin, Y Gododdin

Aneirin oedd eu bardd, ac mae ei gerdd, Y Gododdin, yn anrhydeddu pob un ohonynt wrth ei enw: Cynon fab Clydno; Tudfwlch; Cadwal; Gwawrddur, a borthai frain duon ar fur y gaer, ‘ceni bei ef Arthur’. Dyma’r farddoniaeth hynaf ym Mhrydain mewn iaith a siaredir o hyd. Ymhlith ei phenillion, wedi’i chopïo yn yr un hen lyfr, mae hwiangerdd dyner, Pais Dinogad, lle mae mam yn canu i’w mab bach am ei dad a âi i hela â’i waywffon a’i gŵn. Gwarchaewyd Din Eidyn ei hun yn 638, medd Annalau Ulster, ac aeth i’r Eingl.

Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin
Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Llun: Hand α, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Beirdd cyntaf y Gymraeg#

Mae Hanes y Brythoniaid yn enwi pum bardd a oedd yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg yn oes Ida o Frynaich: Talhaearn Tad Awen; Neirin, sef Aneirin; Taliesin; Blwchfardd; a Chian, ‘a elwir Gwenith Gwawd’. Ni ddaeth unrhyw bennill gan Dalhaearn, Blwchfardd na Chian i lawr atom, ond daeth cerddi Aneirin a Thaliesin, a chyda hwy mae gan yr iaith Gymraeg y farddoniaeth hynaf o unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.

Dangosodd Syr Ifor Williams, ysgolhaig mawr Bangor, yn Canu Aneirin (1938) a Canu Taliesin (1960) fod y cerddi hyn, er mai yng Nghymru yn y drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg yr ysgrifennwyd hwy, yn cadw geiriau a ffurfiau llawer hŷn na’r llyfrau sy’n eu dal. Cariwyd hwy i’r de gan feirdd, eu dysgu ar y cof a’u trosglwyddo am saith can mlynedd cyn i gopïydd eu hysgrifennu ar femrwn.

Sut y daeth y Gogledd i Gymru#

Wrth i deyrnasoedd y Gogledd syrthio fesul un, daeth eu pobl, eu cerddi a’u straeon i’r de. Yn ôl traddodiad Cymru collodd Llywarch Hen, cefnder Urien, ei diroedd yn y Gogledd a dod i Bowys, lle mae englynion Canu Llywarch Hen yn galaru am ei feibion, ac mae’n gorwedd yn Llanfor ger y Bala. Diweddodd Pabo Post Prydain ei ddyddiau ym Môn, lle saif ei ddelw garreg goronog o hyd yn eglwys Llanbabo. Sefydlodd ei ŵyr Deiniol Fangor. Sefydlodd Cyndeyrn o’r Clud Lanelwy cyn mynd adref i Glasgow.

Rhedai’r ffordd tua’r gogledd yn ogystal â’r de. Pan laddwyd Elidir Mwynfawr, tywysog o’r Gogledd, yn Aber Mewydus yn Arfon, daeth brenhinoedd y Gogledd i’r de i ddial amdano, ac arweiniodd Rhun fab Maelgwn wŷr Gwynedd drwy diroedd y Brythoniaid hyd at Werydd. Am y daith honno, medd llyfrau cyfraith Cymru, enillodd gwŷr Arfon yr hawl i arwain blaen byddin Gwynedd am byth.

Sut y mae Cymru’n cofio#

Nid anghofiodd Cymru Wŷr y Gogledd erioed. Cadwodd y beirdd eu cerddi; copïodd yr ysgrifwyr hwy i Lyfr Aneirin, Llyfr Taliesin a Llyfr Du Caerfyrddin; cadwodd y Trioedd eu henwau, eu meirch a’u gosgorddion. Am Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, dywed yr hen restrau eu bod ‘yn y Gogledd’: cleddyf Rhydderch, cebystr Clydno Eidyn, mwys Gwyddno, hogalen Tudwal Tudglyd, gwyddbwyll Gwenddolau. Am ganrifoedd canmolai Beirdd y Tywysogion eu harglwyddi drwy eu cymharu ag Urien, â Rhydderch ac â Nudd.

Yn ein hoes ni mae’r Gogledd yn cael ei anrhydeddu eto. Rhoddodd Syr Ifor Williams ei gerddi yn ôl i’r byd Cymraeg, ac yn 2021 gwnaeth Gillian Clarke, cyn-Fardd Cenedlaethol Cymru, Y Gododdin yn newydd yn Saesneg fel The Gododdin: Lament for the Fallen. Mae gan Gaeredin, Glasgow, Dumbarton a Carlisle orffennol Cymraeg, ac mae eu harwyr hynaf yn siarad â ni yn Gymraeg. Pan fo plentyn yng Nghymru heddiw’n dysgu’r geiriau ‘Gwŷr a aeth Gatraeth’, mae Gwŷr y Gogledd yn dal i farchogaeth.

Lleoedd yr Hen Ogledd

20 o leoedd yr Hen Ogledd ac o’r gwŷr a ddaeth i’r de i Gymru.

  1. Alclud, Craig y Clud

    Craig Dumbarton, sedd brenhinoedd Ystrad Clud am bedwar can mlynedd, hyd at warchae’r Llychlynwyr yn 870.Alclud, Craig y Clud

  2. Govan a Glasgow

    Eglwys Cyndeyrn, y tyfodd Glasgow o’i chwmpas, a Govan, lle cofiwyd brenhinoedd diweddarach Ystrad Clud mewn carreg gerfiedig.Govan a Glasgow

  3. Manaw Gododdin

    Y wlad ym mhen Gwerydd, y daeth Cunedda ohoni i’r de i sefydlu Gwynedd.Manaw Gododdin

  4. Srath Caruin

    Lle’r enillodd Owain ap Beli, brenin Brythoniaid y Clud, ei fuddugoliaeth fawr yn 642.Srath Caruin

  5. Din Eidyn

    Craig castell Caeredin, neuadd Mynyddog Mwynfawr, y marchogodd y Gododdin ohoni i Gatraeth.Din Eidyn

  6. Traprain Law

    Bryngaer fawr y Votadini, Gododdin oes Rhufain, lle cafwyd celc o arian Rhufeinig yn 1919.Traprain Law

  7. Aeron

    Gwlad afon Ayr, yn ôl pob tebyg. Mae Cynon fab Clydno a ‘gwaywawr Aeron’ yn cael eu canmol yn Y Gododdin.Aeron

  8. Carreg Yarrow

    Carreg goffa o ddechrau’r chweched ganrif i ‘y tywysogion enwocaf Nudus a Dumnogenus’, meibion Liberalis.Carreg Yarrow

  9. Carham

    Lle’r enillodd Owain Foel, brenin olaf Ystrad Clud, frwydr 1018.Carham

  10. Ynys Fedcawd, Lindisfarne

    Lle gwarchaeodd Urien a brenhinoedd y Brythoniaid ar yr Eingl am dri diwrnod a thair noson.Ynys Fedcawd, Lindisfarne

  11. Arfderydd

    Arthuret, ger afon Esk, lle syrthiodd Gwenddolau yn 573 ac yr ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos.Arfderydd

  12. Caer Liwelydd

    Carlisle, yng nghanol teyrnas Rheged Urien.Caer Liwelydd

  13. Catraeth

    Catterick, lle marchogodd gosgordd Mynyddog yn erbyn yr Eingl tua 600, a lle mae Taliesin yn galw Urien yn arglwydd.Catraeth

  14. Caer Efrog

    Efrog, a gysylltir gan draddodiad â Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer.Caer Efrog

  15. Elfed

    Y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, yn rhydd hyd tua 617.Elfed

  16. Ynys Manaw

    Ynys Manaw, y daeth Merfyn Frych ohoni i Wynedd yn 825, o linach Llywarch Hen.Ynys Manaw

  17. Llanbabo

    Lle diweddodd Pabo Post Prydain, brenin o’r Gogledd, ei ddyddiau; mae ei ddelw garreg goronog yn yr eglwys.Llanbabo

  18. Bangor

    Sefydlwyd gan Sant Deiniol, mab Dunod Fawr, brenin o’r Gogledd.Bangor

  19. Llanelwy

    Lle sefydlodd Cyndeyrn o’r Clud ei fynachlog yng Nghymru.Llanelwy

  20. Llanfor

    Ger y Bala, lle diweddodd Llywarch Hen, cefnder Urien, ei ddyddiau yn ôl traddodiad Cymru.Llanfor

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf