
Erthygl
Yr Hen Ogledd: y wlad lle ganed barddoniaeth Gymraeg
O’r Clud a Gwerydd hyd y Pennines, siaradai Brythoniaid y Gogledd yr iaith a drodd yn Gymraeg. Eu teyrnasoedd, Gododdin, Rheged, Ystrad Clud ac Elfed; eu brenhinoedd, Urien, Owain a Rhydderch Hael; y beirdd Aneirin a Thaliesin; Catraeth ac Arfderydd; a Gwŷr y Gogledd nad anghofiodd Cymru erioed.
Llun: Craig y Castell yng Nghaeredin, Din Eidyn, cadarnle Mynyddog Mwynfawr a’r Gododdin · Scglossop1, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Bedwar can mlynedd ar ddeg yn ôl, gallai teithiwr farchogaeth o lan Hafren i ben Moryd Forth a chlywed yr un iaith yr holl ffordd. Yn neuadd brenin Gwynedd yn Aberffraw, yng nghaer Din Eidyn ar graig Caeredin, ac ar Graig y Clud yn Dumbarton, siaradai’r bobl yr iaith Frythoneg a drodd yn Gymraeg. Roedd teyrnasoedd y Gogledd, rhwng y Clud a’r Pennines, gymaint yn wlad y Cymry â Gwynedd a Phowys. Mae awduron Cymru’n eu galw’n Hen Ogledd, a galwai’r hen feirdd eu pobl yn Wŷr y Gogledd.
Yno, yn y Gogledd, y lluniwyd y cerddi cyntaf yn Gymraeg. Oddi yno y daeth tŷ brenhinol Gwynedd. Ac yno y safodd y Brythoniaid hiraf yn erbyn yr Eingl, nes i frenin olaf Ystrad Clud ennill ei frwydr olaf yn 1018. Dyma eu hanes.
| Ble | O’r Clud a Gwerydd yn y gogledd hyd y Pennines a Merswy yn y de |
|---|---|
| Pryd | O ddiwedd Prydain Rufeinig, tua 410, hyd frenin olaf Ystrad Clud, tua 1018 |
| Y bobl | Brythoniaid, a’u galwai eu hunain yn Gymry, ‘cyd-wladwyr’ |
| Y teyrnasoedd | Gododdin, Ystrad Clud, Rheged, Elfed, Efrog, Aeron a Manaw Gododdin |
| Y brenhinoedd | Coel Hen, Cunedda, Urien, Owain, Rhydderch Hael, Gwallog, Mynyddog a llawer mwy |
| Y beirdd | Talhaearn, Aneirin a Thaliesin; Myrddin a Llywarch Hen yn y cerddi sy’n dwyn eu henwau |
| Wedi’u cadw yng Nghymru | Llyfr Aneirin, Llyfr Taliesin, Llyfr Du Caerfyrddin, y Trioedd ac ach Gwŷr y Gogledd |
Un bobl o’r Clud i Hafren#
Pan adawodd y llengoedd Brydain tua 410, y Brythoniaid oedd yn rheoli’r ynys gyfan i’r gorllewin ac i’r gogledd o’r tiroedd yr oedd y Saeson a’r Eingl yn eu cymryd. Nid oedd ffin rhwng Cymru a’r Gogledd. Priodai brenhinoedd y ddwy wlad i mewn i dai ei gilydd, canai eu beirdd yn yr un iaith, a theithiai eu saint yn rhydd rhyngddynt. Sefydlodd Cyndeyrn o’r Clud Lanelwy; sefydlodd Deiniol, mab brenin o’r Gogledd, Fangor; ymsefydlodd teulu Caw o Brydyn ym Môn.
Rhannent hyd yn oed enw. Galwai Brythoniaid Cymru a’r Gogledd fel ei gilydd eu hunain yn Gymry, ‘cyd-wladwyr’, ac mae’r un gair yn byw yn Cumbria a Cumberland, gwlad Cymry’r Gogledd.FfynhonnellCumbric ↗Wikipedia (Saesneg)Iaith Frythonig yr Hen Ogledd; wedi mynd erbyn y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Cumbria o’r Cumbri, ‘cyd-wladwyr’. Enwau lleoedd: Lanark o llannerch, Penrith pen + rhyd, Ecclefechan ag eglwys, Blencathra â blaen. Daw hen rifau cyfrif gogledd Lloegr o iaith Frythonig agos at y Gymraeg. Siaradwyd eu hiaith, a eilw ysgolheigion yn Gymbrieg, yn Ystrad Clud o hyd hyd tua’r ddeuddegfed ganrif, ac mae wedi gadael ei hôl dros y map i gyd: llannerch yw Lanark; pen rhyd yw Penrith; eglwys fechan yw Ecclefechan; mae Blencathra’n dechrau â blaen.FfynhonnellCumbric ↗Wikipedia (Saesneg)Iaith Frythonig yr Hen Ogledd; wedi mynd erbyn y 12fed ganrif yn ôl pob tebyg. Cumbria o’r Cumbri, ‘cyd-wladwyr’. Enwau lleoedd: Lanark o llannerch, Penrith pen + rhyd, Ecclefechan ag eglwys, Blencathra â blaen. Daw hen rifau cyfrif gogledd Lloegr o iaith Frythonig agos at y Gymraeg. Mae hyd yn oed hen rigymau cyfrif bugeiliaid y Dales, yan, tan, tethera, yn perthyn yn agos i’r un, dau, tri Cymraeg.
- Cymru heddiw
- Teyrnasoedd yr Eingl
- Cunedda yn dod i’r de
- Llywarch Hen yn dod i’r de
- Cyndeyrn yn dod i’r de
Teyrnasoedd y Gogledd#
Daliai Gododdin y tir o gwmpas Moryd Forth. Yn oes Rhufain y Votadini oedd ei phobl, a’u bryngaer fawr oedd Traprain Law yn Nwyrain Lothian, lle cafwyd celc o arian Rhufeinig yn 1919. Ei chalon yn y chweched ganrif oedd Din Eidyn, y gaer ar graig castell Caeredin, ac ym mhen Gwerydd gorweddai Manaw Gododdin, y mae ei henw’n byw yn Clackmannan a Slamannan.

Rheolid Ystrad Clud o Alclud, Craig y Clud, a alwai’r Gwyddelod yn Dùn Breatann, caer y Brythoniaid: Dumbarton. Hi oedd y gryfaf a’r hiraf ei hoes o deyrnasoedd y gogledd.

Rheged oedd teyrnas Urien, o gwmpas Moryd Solway a Chaer Liwelydd, Carlisle, ac efallai i Galloway a dyffryn Eden. Daliai Elfed ddyffrynnoedd Leeds, ac Efrog oedd gwlad Caer Efrog. Anfonodd Aeron, gwlad afon Ayr yn ôl pob tebyg, ei rhyfelwyr i Gatraeth.FfynhonnellAeron (kingdom) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gosodir amlaf yn Swydd Ayr, ger afon Ayr; dyna farn Ifor Williams a John Koch. Fe’i henwir yn Llyfr Taliesin gydag Urien, ac yn Y Gododdin, lle daw Cynon fab Clydno gyda gwaywawr Aeron. Ymhellach i’r de a’r dwyrain gorweddai teyrnasoedd ifanc yr Eingl, Bernicia a Deira, y mae eu henwau’n Frythoneg: yn y cerddi Brynaich a Deifr ydynt.
Gwŷr y Gogledd#
Cadwodd Cymru gof brenhinoedd y Gogledd mewn testun byr a gwerthfawr, Bonedd Gwŷr y Gogledd. Mae wedi goroesi mewn llawysgrif o ddiwedd y drydedd ganrif ar ddeg, Peniarth 45, sydd heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac mae’n olrhain teuluoedd mawr y Gogledd yn ôl at ddau gyndad.FfynhonnellBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling.
Y cyntaf oedd Coel Hen, a’i ddisgynyddion oedd y Coeling. Ohono ef y daeth Urien Rheged a’i gefnder Llywarch Hen; Clydno Eidyn; Dunod fab Pabo Post Prydain; Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer Gosgorddfawr; a Gwenddolau fab Ceidio. Yr ail oedd Dyfnwal Hen, ac ohono ef y daeth Rhydderch Hael o’r Clud, Mordaf Hael, ac Elffin fab Gwyddno.
Trychan cledyf Kynuerchyn, a thrychan ysgwyt Kynnwydyon, a thrychan wayw Coeling.
Bonedd Gwŷr y Gogledd
‘Trichant cleddyf Cynferchyn, a thrichant ysgwyd Cynwydion, a thrichant gwaew Coeling: pa neges bynnag yr elynt iddi yn gytûn, ni fethai honno.’FfynhonnellBonedd Gwŷr y Gogledd, the Descent of the Men of the North ↗Llawysgrif Peniarth 45, diwedd y 13eg ganrif, Llyfrgell Genedlaethol Cymru; testun a chyfieithiad ar maryjones.us (Saesneg)Urien fab Cynfarch fab Meirchion fab Gwrwst Ledlwm fab Ceneu fab Coel; Llywarch Hen fab Elidir Lydanwyn; Clydno Eidyn, Dunawd fab Pabo, Gwrgi a Pheredur meibion Eliffer, a Gwenddolau, Nudd a Chof meibion Ceidio, o linach Arthwys fab Mar fab Ceneu fab Coel; Rhydderch Hael fab Tudwal Tudglyd fab Cedig fab Dyfnwal Hen; Mordaf fab Serwan fab Cedig; Elffin fab Gwyddno fab Cawrdaf fab Garmonion fab Dyfnwal Hen. Trichant cleddyf Cynferchyn, trichant ysgwyd Cynwydion a thrichant gwaew Coeling. Mae’r Trioedd yn cofio Gwŷr y Gogledd yr un mor falch. Tri ohonynt, Nudd, Mordaf a Rhydderch, yw Tri Hael Ynys Prydain, ac am fil o flynyddoedd wedyn ni allai bardd o Gymro roi uwch clod i noddwr na’i alw mor hael â Nudd. Dunod fab Pabo, Gwallog fab Lleënog a Chynfelyn Drwsgl yw Tri Phost Cad.
Cunedda’n dod i Wynedd#
Y cwlwm dyfnaf rhwng Cymru a’r Hen Ogledd yw tŷ brenhinol Gwynedd ei hun. Mae Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, yn adrodd i Gunedda ddod i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion gant pedwar deg a chwech o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn Gwynedd, a gyrru’r gwladfawyr Gwyddelig o’r wlad â lladdfa fawr, fel na ddaethant fyth yn ôl.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun. Rhoddodd ei feibion eu henwau i diroedd y gogledd a’r gorllewin: Ceredigion, Meirionnydd, Edeirnion, Dunoding, Rhufoniog.
O Gunedda y daeth Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf ei oes, a phob brenin a thywysog o Wynedd ar ei ôl. Pan gymerodd Merfyn Frych yr orsedd yn 825, olrheiniai’r achau linach ei dad at Lywarch Hen o’r Gogledd, ac roedd ei fam Esyllt o waed Cunedda. Felly roedd Rhodri Mawr, Hywel Dda, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn yn Wŷr y Gogledd o’r ddwy ochr.
Urien Rheged#
Y mwyaf o Wŷr y Gogledd oedd Urien fab Cynfarch, brenin Rheged. Fe’i hadwaenwn am mai Taliesin oedd ei fardd, a cherddi Taliesin iddo yw’r cerddi mawl hynaf yn yr iaith Gymraeg. Maent yn ei alw’n arglwydd Rheged, Erechwydd a Chatraeth, yn rhoddwr aur a meirch a medd, yn hebog uwchben ei elynion. ‘Gwelais i lyw Catraeth tra maes,’ cân Taliesin.FfynhonnellUrien ↗Wikipedia (Saesneg)Mae wyth cerdd yn Llyfr Taliesin yn cyfarch Urien, a saith ohonynt yn gorffen â’r un byrdwn. Yn Yspeil Taliesin: ‘gweleis i lyw katraeth tra maeu’. Yng nghylch englynion Urien: ‘penn a borthaf’. Lladdwyd Urien wrth warchae ar Theodric ar Fedcawd, o genfigen. Yng Ngwaith Gwen Ystrad mae gwŷr Catraeth yn codi gyda’r wawr o gwmpas eu brenin ac yn gyrru llu goresgynnol yn ôl; yng Ngwaith Argoed Llwyfain, pan fo arweinydd y gelyn, Fflamddwyn, yn mynnu gwystlon, mae Owain fab Urien yn ateb yn herfeiddiol a gwŷr Rheged yn marchogaeth allan y tu ôl i’w brenin.
Ac yny vallwyf i hen, ym dygyn agheu aghen, ny bydif ym dirwen na molwyf i Vryen.
Taliesin, Llyfr Taliesin
Hyd nes i mi heneiddio a phallu, yn angen caled angau, ni fyddaf fyth yn llawen oni folaf i Urien: mae’r un byrdwn yn cloi cerdd ar ôl cerdd.

Mae Hanes y Brythoniaid yn adrodd am ymgyrch fwyaf Urien. Ymladdodd pedwar o frenhinoedd y Brythoniaid, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant, yn erbyn meibion Ida o Frynaich, a chaeodd Urien a’i feibion yr Eingl ar ynys Metcaut, Lindisfarne, am dri diwrnod a thair noson.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun. Dyna’r agosaf y daeth Brythoniaid y Gogledd erioed at yrru’r dyfodiaid i’r môr. Ond syrthiodd Urien drwy frad yn ystod yr ymgyrch, medd yr Hanes, o genfigen, am fod ei ddawn mewn rhyfel yn fwy na dawn unrhyw frenin arall. Yn englynion cylch Urien mae rhyfelwr yn cario pen ei arglwydd adref o’r maes fel na all unrhyw elyn ei gywilyddio: ‘Pen a borthaf’.

Owain, Rhun a llinach Urien#
Teyrnasodd Owain fab Urien ar Reged ar ei ôl, a phan syrthiodd, lluniodd Taliesin ei farwnad: ‘Enaid Owain ab Urien, gobwyllid Rheen o’i raid.’ Mae’n adrodd sut y lladdodd Owain Fflamddwyn mor hawdd â chysgu. Ni ollyngodd chwedlau Cymru ef fyth. Ef yw arwr rhamant Owain, neu Iarlles y Ffynnon, ac arglwydd y trichant o frain yn Breuddwyd Rhonabwy, ac fel Yvain marchogodd drwy ramantau Ewrop gyfan.
Gwnaeth ei frawd Rhun rywbeth yr un mor rhyfeddol. Pan fedyddiwyd Edwin, brenin Northumbria, adeg y Pasg yn 627, dywed Hanes y Brythoniaid yn blaen mai Rhun fab Urien a’u bedyddiodd.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun. A daeth gor-wyres Rhun, Rhiainfellt, yn wraig i Oswiu, brenin Northumbria, fel bod gwaed Urien Rheged yn rhedeg yn nhŷ brenhinol yr Eingl.
Rhydderch Hael a theyrnas y Clud#
Wrth ochr Urien yn Lindisfarne safai Rhydderch Hael, brenin y Clud. Mae’n un o’r ychydig iawn o frenhinoedd ei oes yr ysgrifennodd dieithryn amdanynt: cofiai Adomnán, abad Iona, am ‘Roderc fab Tothail, a deyrnasai ar Graig y Clud’ fel cyfaill i Golwmba Sant. Ef oedd noddwr Sant Cyndeyrn, a ddaeth adref o Lanelwy ar ei alwad a sefydlu’r eglwys y tyfodd Glasgow o’i chwmpas. Ei gleddyf Dyrnwyn yw’r cyntaf o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain: o’i dynnu gan ŵr teilwng, fflamiai â thân o’r carn i’r blaen.FfynhonnellThirteen Treasures of the Island of Britain ↗Wikipedia, ar sail argraffiad Rachel Bromwich (Saesneg)Dyrnwyn, cleddyf Rhydderch Hael, sy’n fflamio o’r carn i’r blaen yn llaw gŵr bonheddig; mwys Gwyddno Garanhir; cebystr Clydno Eidyn; hogalen Tudwal Tudglyd; gwyddbwyll aur Gwenddolau fab Ceidio, y chwaraeai ei darnau arian ohonynt eu hunain. Gosodir y rhan fwyaf yn yr Hen Ogledd, ac mae rhai llawysgrifau cynnar yn disgrifio’r rhestr gyfan fel tlysau ‘a oedd yn y Gogledd’.
Goroesodd ei deyrnas bob un arall. Yn 642 trechodd Owain fab Beli, brenin Brythoniaid y Clud, Domnall Brecc o Dál Riata yn Srath Caruin, ac mae Annalau Ulster yn cofnodi i Domnall gael ei ladd gan Hoan, brenin y Brythoniaid.FfynhonnellThe Annals of Ulster, the year 642 ↗Corpus Testunau Electronig, Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)U642.1: lladdwyd Domnall Brecc ar ddiwedd y flwyddyn, ym mis Rhagfyr, ym mrwydr Srath Caruin, gan Hoan, brenin y Brythoniaid. Yn 870 gwarchaeodd brenhinoedd Llychlynnaidd Dulyn, Olaf ac Ivar, ar Graig y Clud am bedwar mis cyn ei chipio.FfynhonnellThe Annals of Ulster, the year 870 ↗Corpus Testunau Electronig, Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)Gwarchae Ail Cluaithe, Alclud, gan y Llychlynwyr: gwarchaeodd Amlaíb ac Ímar, dau frenin y Llychlynwyr, ar y gaer, a’i chipio ymhen pedwar mis. Hyd yn oed wedyn parhaodd y deyrnas, wedi’i rheoli o Govan, lle gellir gweld meini cerfiedig ei brenhinoedd o hyd yn Hen Eglwys Govan, yn eu plith arch garreg fawr a phum carreg gefngrwm yn null y Llychlynwyr.FfynhonnellGovan Stones ↗Wikipedia; cedwir y meini yn Hen Eglwys Blwyf Govan, Glasgow (thegovanstones.org.uk) (Saesneg)Arch garreg, pum carreg gefngrwm, pedair croes sefyll a llawer o slabiau croes o’r 9fed i’r 11eg ganrif, y credir eu bod yn cofio rheolwyr teyrnas Frythonig Ystrad Clud, a symudodd ei chanolfan i fyny’r Clud i Govan wedi cwymp Craig Dumbarton yn 870. Ymladdodd ei brenhinoedd yn Brunanburh yn 937, ac yn 1018 gorymdeithiodd Owain Foel, brenin olaf Ystrad Clud, ochr yn ochr â brenin yr Alban ac ennill brwydr Carham ar afon Tweed.FfynhonnellOwain Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin olaf hysbys Ystrad Clud. Mae’r Historia regum Anglorum o’r ddeuddegfed ganrif yn ei enwi’n Eugenius Calvus, brenin gwŷr y Clud, yn ymladd gyda Malcolm, brenin yr Alban, pan drechasant y Saeson yn Carham yn 1018.

Arfderydd a Myrddin#
Nid yn erbyn yr Eingl yr ymladdwyd pob brwydr yn y Gogledd. Yn 573, medd yr Annales Cambriae, ymladdwyd brwydr Arfderydd, ‘lle syrthiodd Gwenddolau’.FfynhonnellAnnales Cambriae, the Welsh Annals ↗Prifysgol Fordham, Internet Medieval Sourcebook (Saesneg)573: brwydr Arfderydd, lle syrthiodd Gwenddolau. 580: bu farw Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer. 595: marw’r brenin Dunod fab Pabo. 616: bu farw Ceredig. 870: torrwyd caer Alclud gan y paganiaid. Arthuret yw’r lle, ar lan afon Esk i’r gogledd o Carlisle, lle mae Carwinley, Caer Wenddolau, yn cadw enw’r brenin o hyd. Mae’r Trioedd yn anrhydeddu ei wŷr yn un o Dri Diwair Deulu Ynys Prydain: wedi lladd eu harglwydd, ymladdasant ymlaen am bythefnos a mis. Mae ei wyddbwyll aur, y chwaraeai ei darnau arian ohonynt eu hunain, yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg.FfynhonnellThirteen Treasures of the Island of Britain ↗Wikipedia, ar sail argraffiad Rachel Bromwich (Saesneg)Dyrnwyn, cleddyf Rhydderch Hael, sy’n fflamio o’r carn i’r blaen yn llaw gŵr bonheddig; mwys Gwyddno Garanhir; cebystr Clydno Eidyn; hogalen Tudwal Tudglyd; gwyddbwyll aur Gwenddolau fab Ceidio, y chwaraeai ei darnau arian ohonynt eu hunain. Gosodir y rhan fwyaf yn yr Hen Ogledd, ac mae rhai llawysgrifau cynnar yn disgrifio’r rhestr gyfan fel tlysau ‘a oedd yn y Gogledd’.

Yn ôl traddodiad Cymru, Myrddin oedd bardd Gwenddolau. Wedi Arfderydd, medd hen gerddi Llyfr Du Caerfyrddin, aeth Myrddin allan i goedwig Celyddon yn galaru am ei arglwydd, a daeth dawn proffwydoliaeth arno yno. Yn Yr Afallennau mae’n siarad â’r pren afalau sy’n ei gysgodi ac yn rhagweld y dydd pan gyfyd y Brythoniaid eto. Cariodd Sieffre o Fynwy ef i hanes Arthur fel Merlin, ac yn ôl traddodiad Cymru Caerfyrddin yw ei gaer.

Catraeth#
Tua’r flwyddyn 600, casglodd Mynyddog Mwynfawr, arglwydd Din Eidyn, ryfelwyr ifanc gorau’r Brythoniaid, o Ododdin ac Aeron a chyn belled â Gwynedd, a’u gwledda yn ei neuadd am flwyddyn ar fedd a gwin. Yna anfonodd hwy i’r de yn erbyn Eingl Deifr a Brynaich yng Nghatraeth, Catterick, yr hen gaer Rufeinig ar y ffordd i Efrog. Ymladdasant am wythnos, ac o’r holl rai a farchogodd allan, dim ond dyrnaid a ddaeth adref.
Gwŷr a aeth Gatraeth, oedd ffraeth eu llu; glasfedd eu hancwyn, a gwenwyn fu.
Aneirin, Y Gododdin
Aneirin oedd eu bardd, ac mae ei gerdd, Y Gododdin, yn anrhydeddu pob un ohonynt wrth ei enw: Cynon fab Clydno; Tudfwlch; Cadwal; Gwawrddur, a borthai frain duon ar fur y gaer, ‘ceni bei ef Arthur’. Dyma’r farddoniaeth hynaf ym Mhrydain mewn iaith a siaredir o hyd. Ymhlith ei phenillion, wedi’i chopïo yn yr un hen lyfr, mae hwiangerdd dyner, Pais Dinogad, lle mae mam yn canu i’w mab bach am ei dad a âi i hela â’i waywffon a’i gŵn. Gwarchaewyd Din Eidyn ei hun yn 638, medd Annalau Ulster, ac aeth i’r Eingl.FfynhonnellThe Annals of Ulster, the year 638 ↗Corpus Testunau Electronig, Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)U638.1: brwydr Glenn Muiresan a’r gwarchae ar Eten, Din Eidyn.

Beirdd cyntaf y Gymraeg#
Mae Hanes y Brythoniaid yn enwi pum bardd a oedd yn enwog mewn barddoniaeth Frythoneg yn oes Ida o Frynaich: Talhaearn Tad Awen; Neirin, sef Aneirin; Taliesin; Blwchfardd; a Chian, ‘a elwir Gwenith Gwawd’.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum), chapters 57, 62 and 63 ↗a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 62: Talhaearn Tad Awen, Neirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd yn enwog am farddoniaeth; daeth Cunedda o Fanaw Gododdin 146 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn a gyrru’r Gwyddelod allan. Pennod 63: pedwar brenin, Urien, Rhydderch, Gwallog a Morgant; gwarchae tri diwrnod a thair noson ar ynys Metcaut; Edwin yn cipio Elfed ac yn gyrru Ceredig ei brenin allan; Rhun fab Urien a’u bedyddiodd. Pennod 57: gwraig Oswiu, Rhiainfellt ferch Rhoth fab Rhun. Ni ddaeth unrhyw bennill gan Dalhaearn, Blwchfardd na Chian i lawr atom, ond daeth cerddi Aneirin a Thaliesin, a chyda hwy mae gan yr iaith Gymraeg y farddoniaeth hynaf o unrhyw iaith fyw ym Mhrydain.
Dangosodd Syr Ifor Williams, ysgolhaig mawr Bangor, yn Canu Aneirin (1938) a Canu Taliesin (1960) fod y cerddi hyn, er mai yng Nghymru yn y drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg yr ysgrifennwyd hwy, yn cadw geiriau a ffurfiau llawer hŷn na’r llyfrau sy’n eu dal. Cariwyd hwy i’r de gan feirdd, eu dysgu ar y cof a’u trosglwyddo am saith can mlynedd cyn i gopïydd eu hysgrifennu ar femrwn.
Sut y daeth y Gogledd i Gymru#
Wrth i deyrnasoedd y Gogledd syrthio fesul un, daeth eu pobl, eu cerddi a’u straeon i’r de. Yn ôl traddodiad Cymru collodd Llywarch Hen, cefnder Urien, ei diroedd yn y Gogledd a dod i Bowys, lle mae englynion Canu Llywarch Hen yn galaru am ei feibion, ac mae’n gorwedd yn Llanfor ger y Bala. Diweddodd Pabo Post Prydain ei ddyddiau ym Môn, lle saif ei ddelw garreg goronog o hyd yn eglwys Llanbabo. Sefydlodd ei ŵyr Deiniol Fangor. Sefydlodd Cyndeyrn o’r Clud Lanelwy cyn mynd adref i Glasgow.
Rhedai’r ffordd tua’r gogledd yn ogystal â’r de. Pan laddwyd Elidir Mwynfawr, tywysog o’r Gogledd, yn Aber Mewydus yn Arfon, daeth brenhinoedd y Gogledd i’r de i ddial amdano, ac arweiniodd Rhun fab Maelgwn wŷr Gwynedd drwy diroedd y Brythoniaid hyd at Werydd. Am y daith honno, medd llyfrau cyfraith Cymru, enillodd gwŷr Arfon yr hawl i arwain blaen byddin Gwynedd am byth.
Sut y mae Cymru’n cofio#
Nid anghofiodd Cymru Wŷr y Gogledd erioed. Cadwodd y beirdd eu cerddi; copïodd yr ysgrifwyr hwy i Lyfr Aneirin, Llyfr Taliesin a Llyfr Du Caerfyrddin; cadwodd y Trioedd eu henwau, eu meirch a’u gosgorddion. Am Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, dywed yr hen restrau eu bod ‘yn y Gogledd’: cleddyf Rhydderch, cebystr Clydno Eidyn, mwys Gwyddno, hogalen Tudwal Tudglyd, gwyddbwyll Gwenddolau.FfynhonnellThirteen Treasures of the Island of Britain ↗Wikipedia, ar sail argraffiad Rachel Bromwich (Saesneg)Dyrnwyn, cleddyf Rhydderch Hael, sy’n fflamio o’r carn i’r blaen yn llaw gŵr bonheddig; mwys Gwyddno Garanhir; cebystr Clydno Eidyn; hogalen Tudwal Tudglyd; gwyddbwyll aur Gwenddolau fab Ceidio, y chwaraeai ei darnau arian ohonynt eu hunain. Gosodir y rhan fwyaf yn yr Hen Ogledd, ac mae rhai llawysgrifau cynnar yn disgrifio’r rhestr gyfan fel tlysau ‘a oedd yn y Gogledd’. Am ganrifoedd canmolai Beirdd y Tywysogion eu harglwyddi drwy eu cymharu ag Urien, â Rhydderch ac â Nudd.
Yn ein hoes ni mae’r Gogledd yn cael ei anrhydeddu eto. Rhoddodd Syr Ifor Williams ei gerddi yn ôl i’r byd Cymraeg, ac yn 2021 gwnaeth Gillian Clarke, cyn-Fardd Cenedlaethol Cymru, Y Gododdin yn newydd yn Saesneg fel The Gododdin: Lament for the Fallen.FfynhonnellThe Gododdin: Lament for the Fallen ↗Gillian Clarke, Faber & Faber, 2021 (ISBN 9780571352111) (Saesneg)Fersiwn Saesneg newydd o’r Gododdin gan Aneirin, gan gyn-Fardd Cenedlaethol Cymru. Mae gan Gaeredin, Glasgow, Dumbarton a Carlisle orffennol Cymraeg, ac mae eu harwyr hynaf yn siarad â ni yn Gymraeg. Pan fo plentyn yng Nghymru heddiw’n dysgu’r geiriau ‘Gwŷr a aeth Gatraeth’, mae Gwŷr y Gogledd yn dal i farchogaeth.
Brenhinoedd Rheged → Brenhinoedd Gododdin → Brenhinoedd Ystrad Clud → Brenhinoedd Elfed → Coeden deulu Gwŷr y Gogledd → Llyfr Aneirin → Llyfr Taliesin → Trioedd Ynys Prydain → Arthur, Brenin y Brythoniaid →
Lleoedd yr Hen Ogledd
20 o leoedd yr Hen Ogledd ac o’r gwŷr a ddaeth i’r de i Gymru.
- Alclud, Craig y Clud
Craig Dumbarton, sedd brenhinoedd Ystrad Clud am bedwar can mlynedd, hyd at warchae’r Llychlynwyr yn 870.Alclud, Craig y Clud
- Govan a Glasgow
Eglwys Cyndeyrn, y tyfodd Glasgow o’i chwmpas, a Govan, lle cofiwyd brenhinoedd diweddarach Ystrad Clud mewn carreg gerfiedig.Govan a Glasgow
- Manaw Gododdin
Y wlad ym mhen Gwerydd, y daeth Cunedda ohoni i’r de i sefydlu Gwynedd.Manaw Gododdin
- Srath Caruin
Lle’r enillodd Owain ap Beli, brenin Brythoniaid y Clud, ei fuddugoliaeth fawr yn 642.Srath Caruin
- Din Eidyn
Craig castell Caeredin, neuadd Mynyddog Mwynfawr, y marchogodd y Gododdin ohoni i Gatraeth.Din Eidyn
- Traprain Law
Bryngaer fawr y Votadini, Gododdin oes Rhufain, lle cafwyd celc o arian Rhufeinig yn 1919.Traprain Law
- Aeron
Gwlad afon Ayr, yn ôl pob tebyg. Mae Cynon fab Clydno a ‘gwaywawr Aeron’ yn cael eu canmol yn Y Gododdin.Aeron
- Carreg Yarrow
Carreg goffa o ddechrau’r chweched ganrif i ‘y tywysogion enwocaf Nudus a Dumnogenus’, meibion Liberalis.Carreg Yarrow
- Carham
Lle’r enillodd Owain Foel, brenin olaf Ystrad Clud, frwydr 1018.Carham
- Ynys Fedcawd, Lindisfarne
Lle gwarchaeodd Urien a brenhinoedd y Brythoniaid ar yr Eingl am dri diwrnod a thair noson.Ynys Fedcawd, Lindisfarne
- Arfderydd
Arthuret, ger afon Esk, lle syrthiodd Gwenddolau yn 573 ac yr ymladdodd ei osgordd ymlaen am chwe wythnos.Arfderydd
- Caer Liwelydd
Carlisle, yng nghanol teyrnas Rheged Urien.Caer Liwelydd
- Catraeth
Catterick, lle marchogodd gosgordd Mynyddog yn erbyn yr Eingl tua 600, a lle mae Taliesin yn galw Urien yn arglwydd.Catraeth
- Caer Efrog
Efrog, a gysylltir gan draddodiad â Gwrgi a Pheredur, meibion Eliffer.Caer Efrog
- Elfed
Y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, yn rhydd hyd tua 617.Elfed
- Ynys Manaw
Ynys Manaw, y daeth Merfyn Frych ohoni i Wynedd yn 825, o linach Llywarch Hen.Ynys Manaw
- Llanbabo
Lle diweddodd Pabo Post Prydain, brenin o’r Gogledd, ei ddyddiau; mae ei ddelw garreg goronog yn yr eglwys.Llanbabo
- Bangor
Sefydlwyd gan Sant Deiniol, mab Dunod Fawr, brenin o’r Gogledd.Bangor
- Llanelwy
Lle sefydlodd Cyndeyrn o’r Clud ei fynachlog yng Nghymru.Llanelwy
- Llanfor
Ger y Bala, lle diweddodd Llywarch Hen, cefnder Urien, ei ddyddiau yn ôl traddodiad Cymru.Llanfor
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 6 munArthur, Brenin y Brythoniaid
Y brenin yn siarteri Llandaf, y deuddeg buddugoliaeth a ddaeth i ben ym Maddon, y frwydr olaf yng Nghamlan, a’r ogof yn Eryri lle mae’n cysgu yn ôl traddodiad Cymru.
Erthygl · 20 munYr awduron a gofnododd Gymru gynnar
O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Erthygl · 15 munMacsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru
Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Yr oes · 410 – 800Oes y Seintiau
Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf