Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1265

Llyfr Aneirin

Llyfr bach o dri deg wyth tudalen sy’n cadw’r Gododdin, cerdd fawr Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, gyda’r pedair Gorchan.

Llun: Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Hand α, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydtua 1250 i 1300, gan ddau gopïydd
Maint38 o dudalennau
Yn eiddo iGyngor Caerdydd; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ers 2011
Yn cadwY Gododdin, efallai’r gerdd hynaf gan y Cymry

Llyfr bach â cherdd fawr

Llyfr bach o dri deg wyth tudalen yw Llyfr Aneirin, ac ynddo mae’r unig gopi cynnar o’r Gododdin, cerdd fawr rhyfelwyr yr Hen Ogledd. Tua’r flwyddyn 600, gwleddodd Mynyddog Mwynfawr, brenin Gododdin, yr oedd ei lys yn Nin Eidyn, Caeredin heddiw, dri chant o ryfelwyr am flwyddyn. Yna marchogasant tua’r de i Gatraeth, efallai Catterick yn Swydd Efrog, yn erbyn yr Eingl, a syrthiodd bron bob un ohonynt. Canodd Aneirin, y bardd a ddaeth yn ôl, am bob un ohonynt yn ei dro.

Talasant am eu gwledd o fedd â’u bywydau.

Thema’r Gododdin, yng ngeiriau Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Dau gopïydd

Dau gopïydd a ysgrifennodd y llyfr, mynachod yn ôl pob tebyg, efallai yn abaty Sistersaidd Aberconwy yn negawdau olaf y tywysogion annibynnol. Copïodd y cyntaf o gynsail hen iawn a chadw llawer o’i sillafu, felly drwy ei dudalennau gallwn weld y Gymraeg fel yr ysgrifennid hi ganrifoedd cyn ei ddydd. Copïodd yr ail fersiwn diweddarach o’r gerdd ac ychwanegu pedair arall, y Gorchanau. Yma hefyd mae Pais Dinogad, hwiangerdd y mae mam yn ei chanu i’w phlentyn am ei dad yr heliwr, gyda’i waywffon a’i gŵn, yr unig hwiangerdd i oroesi o Gymru gynnar.

Ei deithiau

Yn y bymthegfed ganrif roedd y llyfr yn eiddo i’r beirdd Dafydd Nanmor a Gwilym Tew, ym Morgannwg. Daeth i’r gogledd i lyfrgell Robert Vaughan yn yr Hengwrt, wrth ochr y Llyfr Du a Llyfr Taliesin. Yn y 1780au fe’i cymerwyd o’r Hengwrt a’i gario’n ôl i’r de, lle daeth i’r hanesydd Thomas Price, Carnhuanawc. Wedi ei farw fe’i gwerthwyd i gasglwr o Loegr, ac yn 1896 prynodd Llyfrgell Rydd Caerdydd ef yn ôl i Gymru. Cyhoeddodd yr ysgolhaig mawr Ifor Williams ei destun yn 1938 fel Canu Aneirin.

Taliesin yn Llyfr Aneirin

Rhoddir dau o’r Gorchanau, Gorchan Adrefon a Gorchan Maeldderw, i Daliesin yn y llyfr, felly mae dau fardd mawr yr Hen Ogledd yn cwrdd yn ei dudalennau. Tybiai Ifor Williams i Bais Dinogad gael ei hysgrifennu gyntaf ar ymyl y llyfr hŷn y copïwyd ef ohono.

Ar-lein i’r byd

Wedi iddo ddod i Aberystwyth cafodd y llyfr ei adfer a’i ailrwymo, ac ym mis Rhagfyr 2013 rhoddodd y Llyfrgell Genedlaethol bob tudalen ar-lein.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf