Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

tua 1325–1350

Llyfr Taliesin

Tua thrigain o gerddi yn enw Taliesin, pen beirdd: y cerddi mawl i Urien Rheged a’i fab Owain, Armes Prydein, Preiddeu Annwfn, mordaith Arthur a’i wŷr yn y llong Prydwen i Annwn, Cad Goddeu, a cherddi yn llais y bardd a fu’n byw ym mhob oes.

Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennwydhanner cyntaf y 14eg ganrif, gan un copïydd, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2)
Yn cadwtua thrigain o gerddi yn enw Taliesin
Collwydsawl dalen, yn eu plith y gyntaf

Llyfr pen beirdd

Copïwyd Llyfr Taliesin gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg. Copïodd yr un llaw bedair llawysgrif arall â chysylltiadau â de-ddwyrain Cymru. Ni elwid ef yn Llyfr Taliesin tan yr ail ganrif ar bymtheg, ond mae’r enw’n gywir: mae bron pob cerdd ynddo yn cael ei chanu yn enw Taliesin, pen beirdd, a ganai i frenhinoedd yr Hen Ogledd ar ddiwedd y chweched ganrif.

Y cerddi

Y rhai hynaf yw’r cerddi mawl i Urien, brenin Rheged, a’i fab Owain, y cerddi mawl cynharaf yn yr iaith Gymraeg. Dyma Armes Prydein Fawr, sy’n proffwydo y bydd y Cymry a’u cynghreiriaid yn codi gyda’i gilydd ac yn gyrru’r Saeson i’r môr. Dyma Preiddeu Annwfn, lle mae Arthur a’i wŷr yn hwylio yn y llong Prydwen i Annwn i ennill pair hud, a dim ond saith yn dychwelyd.

Yma hefyd mae Cad Goddeu, lle mae’r bardd yn adrodd sut yr aeth coed y goedwig i ryfel, marwnadau i Gunedda ac i Ddylan eil Ton, a cherddi lle mae Taliesin yn sôn am bob ffurf a gymerodd a phob oes a welodd. Yn y llyfr mae’r sôn cynharaf mewn unrhyw iaith yng ngorllewin Ewrop, ar wahân i’r Lladin, am gampau Ercwlff ac Alecsander Fawr.

Ei berchnogion

Yn yr ail ganrif ar bymtheg roedd y llyfr yn eiddo i Hugh Myles o Evenjobb yn Sir Faesyfed, ac yna i’w gefnder John Lewis o Lynwene. Rhwng 1631 ac 1634 gwnaeth Dr John Davies o Fallwyd, ysgolhaig mawr yr iaith Gymraeg, gopi ohono. Erbyn 1655 roedd yn llyfrgell Robert Vaughan yn yr Hengwrt. Aeth i Beniarth yn 1859, ac yn 1904 prynodd Syr John Williams ef gyda gweddill y casgliad, i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Deuddeg cân Taliesin

O’r holl gerddi yn y llyfr, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith y Taliesin hanesyddol. Ymhlith y lleill mae Marwnad Cunedda ac Armes Prydein Fawr, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif.

Ei ddarllen heddiw

Argraffodd J. Gwenogvryn Evans ffacsimili a thestun o’r llyfr yn 1910, dilynodd The Poems of Taliesin Ifor Williams yn 1968, ac mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn dangos ei dudalennau mewn lliw ar-lein.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf