

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1325–1350
Llyfr Taliesin
Tua thrigain o gerddi yn enw Taliesin, pen beirdd: y cerddi mawl i Urien Rheged a’i fab Owain, Armes Prydein, Preiddeu Annwfn, mordaith Arthur a’i wŷr yn y llong Prydwen i Annwn, Cad Goddeu, a cherddi yn llais y bardd a fu’n byw ym mhob oes.
Llun: Tudalen o Lyfr Taliesin yn dangos diwedd y gerdd Cad Goddeu, o ffacsimili o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg · medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | hanner cyntaf y 14eg ganrif, gan un copïydd, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg |
|---|---|
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2) |
| Yn cadw | tua thrigain o gerddi yn enw Taliesin |
| Collwyd | sawl dalen, yn eu plith y gyntaf |
Llyfr pen beirdd
Copïwyd Llyfr Taliesin gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg. Copïodd yr un llaw bedair llawysgrif arall â chysylltiadau â de-ddwyrain Cymru.FfynhonnellThe Book of Taliesin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Peniarth 2) (Saesneg)Copïwyd gan un copïydd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, ym Morgannwg yn ôl pob tebyg; collwyd ei ddalen gyntaf; trawsgrifiwyd gan John Davies o Fallwyd 1631–34; yn yr Hengwrt erbyn 1655. Ni elwid ef yn Llyfr Taliesin tan yr ail ganrif ar bymtheg, ond mae’r enw’n gywir: mae bron pob cerdd ynddo yn cael ei chanu yn enw Taliesin, pen beirdd, a ganai i frenhinoedd yr Hen Ogledd ar ddiwedd y chweched ganrif.
Y cerddi
Y rhai hynaf yw’r cerddi mawl i Urien, brenin Rheged, a’i fab Owain, y cerddi mawl cynharaf yn yr iaith Gymraeg. Dyma Armes Prydein Fawr, sy’n proffwydo y bydd y Cymry a’u cynghreiriaid yn codi gyda’i gilydd ac yn gyrru’r Saeson i’r môr.FfynhonnellArmes Prydein o Lyfr TaliesinIfor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1955Y gerdd ddarogan fawr o Lyfr Taliesin, sy’n galw ar y Cymry a’u cynghreiriaid i yrru’r Saeson allan. Dyddiodd Syr Ifor Williams hi tua 930, yn amser Æthelstan. Dyma Preiddeu Annwfn, lle mae Arthur a’i wŷr yn hwylio yn y llong Prydwen i Annwn i ennill pair hud, a dim ond saith yn dychwelyd.
Yma hefyd mae Cad Goddeu, lle mae’r bardd yn adrodd sut yr aeth coed y goedwig i ryfel, marwnadau i Gunedda ac i Ddylan eil Ton, a cherddi lle mae Taliesin yn sôn am bob ffurf a gymerodd a phob oes a welodd. Yn y llyfr mae’r sôn cynharaf mewn unrhyw iaith yng ngorllewin Ewrop, ar wahân i’r Lladin, am gampau Ercwlff ac Alecsander Fawr.
Ei berchnogion
Yn yr ail ganrif ar bymtheg roedd y llyfr yn eiddo i Hugh Myles o Evenjobb yn Sir Faesyfed, ac yna i’w gefnder John Lewis o Lynwene. Rhwng 1631 ac 1634 gwnaeth Dr John Davies o Fallwyd, ysgolhaig mawr yr iaith Gymraeg, gopi ohono. Erbyn 1655 roedd yn llyfrgell Robert Vaughan yn yr Hengwrt. Aeth i Beniarth yn 1859, ac yn 1904 prynodd Syr John Williams ef gyda gweddill y casgliad, i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.
Deuddeg cân Taliesin
O’r holl gerddi yn y llyfr, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith y Taliesin hanesyddol. Ymhlith y lleill mae Marwnad Cunedda ac Armes Prydein Fawr, proffwydoliaeth o’r ddegfed ganrif.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Ei ddarllen heddiw
Argraffodd J. Gwenogvryn Evans ffacsimili a thestun o’r llyfr yn 1910, dilynodd The Poems of Taliesin Ifor Williams yn 1968, ac mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn dangos ei dudalennau mewn lliw ar-lein.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Pob cerdd yn y llyfr hwn → Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Taliesin → Chwedl Taliesin → Llawysgrifau Peniarth → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf




