

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1382–1410
Llyfr Coch Hergest
Y mwyaf o holl lyfrau Cymru, a ysgrifennwyd yn bennaf gan Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, ger Abertawe.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1382 i 1410 |
|---|---|
| Copïwyr | Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt ac eraill |
| Gwnaed i | Hopcyn ap Tomos o Ynysforgan, ger Abertawe |
| Maint | 362 o ddail, 34 wrth 21 cm |
| Cedwir yn | Coleg Iesu, Rhydychen (MS 111), yn Llyfrgell Bodley |
Y mwyaf o’r llyfrau Cymraeg
Llyfr Coch Hergest yw’r mwyaf a’r trymaf o holl lyfrau canoloesol y Gymraeg, llyfrgell mewn un gyfrol.FfynhonnellRed Book of Hergest ↗Wicipedia (Saesneg)362 o ddail, a ysgrifennwyd yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan ac eraill i Hopcyn ap Tomas; yn Nhretŵr, Hergest, Margam; rhoddwyd i Goleg Iesu gan Thomas Wilkins yr ieuengaf ar 17 Chwefror 1701. Fe’i hysgrifennwyd yn y blynyddoedd wedi 1382 gan Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt a dau gopïydd arall, i Hopcyn ap Tomos ab Einion o Ynysforgan, noddwr mawr dysg Gymraeg, yr oedd ei dŷ ger Abertawe yn fan cyfarfod i feirdd ac ysgolheigion.
Beth sydd ynddo
Yn ei ryddiaith mae chwedlau’r Mabinogion, Brut y Brenhinedd, hanes brenhinoedd Prydain, Brut y Tywysogion, cronicl y tywysogion, a Thrioedd Ynys Prydain. Yn ei farddoniaeth mae englynion Llywarch Hen a Heledd, cerddi Urien, proffwydoliaethau Myrddin, ac yn anad dim awdlau mawr Beirdd y Tywysogion. Ac mae’n cadw meddyginiaethau Rhiwallon, y cyntaf o Feddygon Myddfai, y bu ei deulu’n feddygon am bum can mlynedd.

Llyfr a deithiodd
Cadwodd teulu Hopcyn ef nes i’w ŵyr golli ei diroedd am ymuno â gwrthryfel yn erbyn Edward IV. Erbyn tua 1465 roedd wedi mynd i Fychaniaid Tretŵr, ac ysgrifennodd y bardd Lewys Glyn Cothi ddwy o’i awdlau i Syr Thomas Vaughan a’i feibion ynddo yno. Yna aeth i Fychaniaid Llys Hergest, ger Ceintun, lle gwelodd Syr John Prys ef yn 1550, ac oddi wrthynt y cafodd ei enw. Cafodd William Salesbury ef yn Llwydlo yn y 1560au. Erbyn 1634 roedd yn eiddo i Fansleiaid Margam.
Daeth o’r diwedd i Thomas Wilkins, clerigwr ac ysgolhaig o Forgannwg, ac ar 17 Chwefror 1701 rhoddodd ei fab ef i Goleg Iesu, Rhydychen, coleg y Cymry, lle bu byth oddi ar hynny. Benthycodd yr ysgolhaig mawr Edward Lhuyd ef a’i gadw hyd ei farw.
Enw a ledodd
Mae’r llyfr wedi rhoi ei enw ymhell y tu hwnt i Gymru. Cred llawer i J. R. R. Tolkien, a garai’r iaith Gymraeg, ei fenthyg ar gyfer y Llyfr Coch o Westmarch, y llyfr dychmygol lle cadwyd straeon ei hobitiaid.
Llys Hergest
Cafodd y llyfr ei enw o liw ei rwymiad lledr ac o Lys Hergest, ei gartref o ddiwedd y 1400au hyd ddechrau’r 1600au. Nid oes dim o’r rhwymiad gwreiddiol wedi goroesi heddiw.FfynhonnellRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)34 wrth 21 cm, 362 o ddail, heb ei rwymiad gwreiddiol; geilw Daniel Huws ef y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg; cafodd ei enw o liw ei rwymiad lledr ac o Lys Hergest, ei gartref o ddiwedd y 15fed ganrif hyd ddechrau’r 17eg; ei farddoniaeth yn bennaf yn waith Beirdd y Tywysogion; cedwir gan Goleg Iesu ar adnau yn Llyfrgell Bodley, gyda delweddau lliw llawn ar Digital Bodleian; J. Gwenogvryn Evans, The Poetry in the Red Book of Hergest (1911).
Pob tudalen mewn lliw
Galwodd yr ysgolhaig Daniel Huws ef y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg. Argraffodd J. Gwenogvryn Evans The Poetry in the Red Book of Hergest yn 1911, a heddiw gellir gweld pob tudalen mewn lliw llawn ar Digital Bodleian.FfynhonnellRed Book of Hergest ↗Wikipedia (Saesneg)34 wrth 21 cm, 362 o ddail, heb ei rwymiad gwreiddiol; geilw Daniel Huws ef y trymaf o bell ffordd o lyfrau canoloesol Cymraeg; cafodd ei enw o liw ei rwymiad lledr ac o Lys Hergest, ei gartref o ddiwedd y 15fed ganrif hyd ddechrau’r 17eg; ei farddoniaeth yn bennaf yn waith Beirdd y Tywysogion; cedwir gan Goleg Iesu ar adnau yn Llyfrgell Bodley, gyda delweddau lliw llawn ar Digital Bodleian; J. Gwenogvryn Evans, The Poetry in the Red Book of Hergest (1911).
Cofnod y llyfrgell ohono ↗ Y llyfrau a gadwodd chwedlau’r Mabinogi → Arglwyddes Llyn y Fan Fach → Y Brutiau: croniclau Cymru → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf






