Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1420–1490

Lewys Glyn Cothi

Un o feirdd mawr y bymthegfed ganrif, a deithiodd Gymru gyfan yn canu i’w theuluoedd ac a ganodd y farwnad fwyaf ingol yn y Gymraeg i’w fab bach.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1420–1490 (wedi’i gofnodi) Bardd yr uchelwyr Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Ei enw yn ei law ei hun
Ei enw yn ei law ei hun · Llun: Wikimedia Commons · Lewys Glyn Cothi, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Lewys Glyn Cothi: Lewys o Lyn Cothi

Lewys Glyn Cothi

  • Lewys ei enw ei hun
  • Glyn glyn
  • Cothi afon Cothi

Roedd Lewys Glyn Cothi yn un o feirdd mwyaf Cymru’r bymthegfed ganrif, ac mae tua 230 o’i gerddi wedi goroesi, llawer ohonynt yn ei law ei hun. Canodd i dai mawr pob cwr o’r wlad, o Fôn i Went, safodd yn ffyddlon gyda Siasbar Tudur drwy Ryfeloedd y Rhosynnau, a bu fyw i gyfarch Harri Tudur yn frenin.

GanedTua 1420, yn fforest Glyn Cothi
Enw arallLlywelyn y Glyn
Ei arwrSiasbar Tudur, iarll Penfro
Ei gerddiMae tua 230 wedi goroesi
Yn ei law ei hunLlawysgrif Peniarth 109, gyda dros gant o’i gerddi
Bu farwTua 1490; yn ôl traddodiad fe’i claddwyd yn Abergwili

Fforest Glyn Cothi#

Llywelyn oedd ei enw bedydd, ond yn ei gerddi galwai ei hun yn Lewys. Cymerodd ei enw barddol o fforest frenhinol Glyn Cothi, ym mhlwyfi Llanybydder a Llanfihangel Rhos-y-corn yn sir Gaerfyrddin, a chafodd ei eni yno yn y 1420au, efallai ym Mhwllcynbyd ger Rhydcymerau. Awgryma un o’i lawysgrifau iddo gael ei addysg ym Mhriordy Caerfyrddin, a fu’n enwog am ei sgriptoriwm. Medrai ysgrifennu, camp anghyffredin yn yr Oesoedd Canol, ac roedd yn Lladinwr da.

Yn ffyddlon i Siasbar Tudur#

Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau cymerodd Lewys ochr Lancaster, a Siasbar Tudur, iarll Penfro, oedd ei arwr. Dengys un o’i gerddi iddo fod ym mrwydr Mortimer’s Cross yn 1461 gyda meibion Gruffudd ap Nicolas, ac wedi’r golled honno aeth ar herw er mwyn Siasbar, gan fyw yn herwr yn ardal Pumlumon ac wedyn yn Eryri. Canodd i rai o deuluoedd York hefyd, ond, fel y dywed Wicipedia, roedd lles Cymru’n bwysicach yn ei olwg na llwyddiant unrhyw un o bleidiau Lloegr.

Bardd Cymru gyfan#

Ychydig o feirdd a wasgarodd eu mawl mor eang dros Gymru. Dengys ei gerddi ei fod yn adnabod pob rhan o’r wlad, a chanodd yn anad dim i uchelwyr sir Gaerfyrddin, de Ceredigion a sir Faesyfed. Roedd ganddo gariad arbennig at Fôn, lle’r oedd y croeso mor gynnes nes iddo ganu bod coed Iwerddon wedi duo gan fwg ceginau Môn. Canodd hefyd naw cerdd grefyddol, yn eu plith awdl gain i saint Cymru.

Gorddu yw brig Iwerddon / gan fwg ceginau o Fôn.

Lewys Glyn Cothi, yn moli Môn

Siôn y Glyn#

Roedd gan Lewys fab, Siôn, a fu farw yn bump oed. Ei farwnad i’r bachgen, Marwnad Siôn y Glyn, yw un o’r cerddi grymusaf a ganodd erioed, ac un o gerddi galar tyneraf yr iaith Gymraeg.

Y bardd yn gopïydd#

Roedd Lewys yn gopïydd medrus ac yn arbenigwr ar herodraeth. Mae llawysgrif Peniarth 109, sydd heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, yn cynnwys dros gant o’i gerddi yn ei law ei hun, wedi’u haddurno ganddo ag arfau teuluoedd bonheddig Cymru, ac mae’n agor â cherddi i Wiliam Herbert a’i frawd Rhisiart. Ysgrifennodd ychydig golofnau o Lyfr Coch Hergest, a chredir mai ei waith ef oedd llawer o Lyfr Gwyn Hergest, a gollwyd mewn tân yng ngweithdy rhwymwr llyfrau yn Llundain ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Y mab darogan#

Tua diwedd ei oes daeth ei sêl dros Siasbar i’r amlwg eto, a chryfhaodd y darogan yn ei ganu, gan ragweld dychweliad y Tuduriaid. Bu fyw i’w weld: mae un o’i gerddi olaf i Harri Tudur wedi iddo gael ei goroni’n Frenin Harri VII. Bu farw Lewys tua 1490 ac, yn ôl traddodiad, fe’i claddwyd yn Abergwili. Cyhoeddwyd ei waith cyflawn gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru a Gwasg Prifysgol Cymru yn 1953.

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf