Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

fl. 1155–1195

Cynddelw Brydydd Mawr

Y mwyaf o Feirdd y Tywysogion, a ganodd i reolwyr Powys, Gwynedd a Deheubarth. Mae mwy o’i farddoniaeth ef wedi goroesi nag o waith unrhyw fardd arall yr oes.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 1155–1195 (wedi’i gofnodi) Y prydydd mawr Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Ei enw, ‘Cynddelw Brydydd Mawr’, uwchben ei gerddi yn Llawysgrif Hendregadredd
Ei enw, ‘Cynddelw Brydydd Mawr’, uwchben ei gerddi yn Llawysgrif Hendregadredd · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Cynddelw Brydydd Mawr: Cynddelw ‘Brydydd Mawr’

Cynddelw Brydydd Mawr

  • Cynddelw ei enw ei hun
  • Brydydd prydyddo prydydd (treiglad meddal: p → b)
  • Mawr mawr

Cynddelw Brydydd Mawr oedd bardd mwyaf Cymru’r ddeuddegfed ganrif. Canodd i dywysogion y tair talaith, Powys, Gwynedd a Deheubarth, ac ef oedd y bardd cyntaf y gwyddys iddo gymryd Cymru gyfan yn faes iddo. Mae mwy o’i farddoniaeth wedi goroesi nag eiddo unrhyw fardd arall o’r cyfnod, 3,852 llinell, mwy na dwywaith cymaint ag unrhyw un arall.

PrydYn ei flodau tua 1155 i 1200
CartrefMechain, Powys
NoddwyrMadog ap Maredudd, Owain Gwynedd, yr Arglwydd Rhys, Owain Cyfeiliog, Llywelyn ap Iorwerth
Ei fabDygynnelw
Llinellau sydd wedi goroesi3,852

Cawr cynulliadau#

Ganwyd Cynddelw ym Mechain ym Mhowys, a dywedir mai uchelwr o’r enw Trahaearn oedd ei dad. Nid o deulu o feirdd y daeth, ac yn gynnar yn ei yrfa, mewn ymryson, atgoffodd ei wrthwynebydd Seisyll Bryffwrch ef o hynny. Eto galwodd hyd yn oed Seisyll ef yn ‘Cynddelw mawr, cawr cynulliadau’, ac mae’n ymddangos mai am ei fod yn ŵr mawr y galwyd ef yn Fawr gyntaf. Cyn hir daeth yr enw i olygu ei farddoniaeth.

Bardd Powys#

Mae Cynddelw’n ymddangos gyntaf ym Mathrafal, llys Madog ap Maredudd, brenin Powys, yn bencerdd iddo, ac ysgrifennodd am hela yn y wlad o gwmpas. O’r llys hwnnw daw dwy o’i gerddi gorau, ei foliant i Efa, merch Madog, a chyfres o ddeunaw englyn yn galaru am Fadog a’i fab Llywelyn, a fu farw yn 1160. Gyda hwy, meddai Cynddelw, y claddwyd undod Powys. Mae ei gerdd enwog i deuluoedd Powys, Gwelygorddau Powys, yn dathlu breintiau gwŷr y deyrnas honno.

Bardd Cymru gyfan#

Wedi marw Madog aeth Cynddelw i Wynedd, lle daeth Owain Gwynedd yn brif noddwr iddo a rhoi tir iddo ym Maenan yn Rhos. Mae ei ddawn ar ei huchaf yn ei farwnad i Owain yn 1170. O hynny hyd ddiwedd y ganrif canodd i brif dywysogion Gwynedd, Powys a Deheubarth: Hywel ab Owain, Owain Cyfeiliog, yr Arglwydd Rhys a’r Llywelyn ap Iorwerth ifanc, y dilynodd ei dwf hyd gipio’r Wyddgrug ym mis Ionawr 1199.

Meistr y grefft#

Edrychai beirdd y ddwy ganrif nesaf ar Gynddelw fel meistr y canu mawl. Yn ei waith mae dau draddodiad mawr yn cwrdd, yr awdl urddasol a ddaeth i lawr o Aneirin a Thaliesin ac englynion Powys. Galwai gramadegwyr y beirdd fesur y clogyrnach yn ‘ddull Cynddelw’, ac ef oedd y bardd cyntaf y gwyddys iddo ddefnyddio’r englyn unodl union yn helaeth, y mesur sy’n annwyl gan feirdd Cymru hyd heddiw. Soniodd W. J. Gruffydd am ‘noethni cyntefig’ ei ganu.

Caneuon i Dduw#

Canodd Cynddelw i Dduw yn ogystal ag i dywysogion. Mae ei Ganu i Dysilio yn bennaf yn foliant i Feifod, mam eglwys Powys, ac mae ei Farwysgafn, y mae rhan ohoni yn Llyfr Du Caerfyrddin, yn gofyn iddo gael ei gladdu ym mhlwyf Mihangel, Llanfihangel-yng-Ngwynfa yn ei Fechain enedigol yn fwyaf tebygol. Efallai iddo orffen ei ddyddiau yno, neu yn abaty Ystrad Marchell, a sefydlwyd gan ei noddwr Owain Cyfeiliog. Cedwir ei gerddi yn Llawysgrif Hendregadredd a Llyfr Coch Hergest.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf