Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1320–c. 1398 (wedi’i gofnodi) Bardd Sycharth Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Wynebddalen Gwaith Iolo Goch, ei gerddi mewn print
Wynebddalen Gwaith Iolo Goch, ei gerddi mewn print · Llun: Wikimedia Commons · G. Howell Baker, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Iolo Goch: Iolo ‘Goch’

Iolo Goch

  • Iolo ei enw ei hun
  • Goch cocho coch (treiglad meddal: c → g)

Roedd Iolo Goch yn un o feistri mwyaf a mwyaf dylanwadol y cywydd, y bardd a ganodd glod Owain Glyndŵr cyn y gwrthryfel. Ei gerdd i lys Owain yn Sycharth yw’r darlun gorau sydd gennym o gartref arglwydd Cymreig, ac mae ei gerddi i esgobion, marchogion, brenhinoedd a llafurwr y meysydd yn rhoi darlun byw o Gymru’r bedwaredd ganrif ar ddeg.

GanwydTua 1320, Lleweni, Dyffryn Clwyd
Bu farwTua 1398
Ei dadIthel Goch ap Cynwrig
Ei wraigMargred, merch Adda Fychan, yn ôl traddodiad Cymreig
Ei brif noddwrIthel ap Robert, archddiacon Llanelwy
Yn enwog amEi gerddi i Owain Glyndŵr a Sycharth

Mab Dyffryn Clwyd#

Roedd Iolo yn fab i Ithel Goch ap Cynwrig ac fe’i ganwyd yn nhrefgordd Lleweni, ym mhlwyf Llanefydd yn Nyffryn Clwyd, lle daliai ei dad dir ger Dinbych. Mae llawysgrif o tua 1510 yn olrhain ei ach drwy lawer cenhedlaeth yn ôl at Alunog o Uwch Aled. Yn ôl traddodiad Cymreig ei wraig oedd Margred, merch Adda Fychan.

Meistr y cywydd#

Cymerodd Iolo y cywydd a wnaeth Dafydd ap Gwilym yn enwog a’i ddefnyddio ar gyfer holl waith bardd: mawl a marwnad, serch, crefydd a dychan. Roedd yn gyfaill i’r bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen, a chanodd farwnadau i Ddafydd ap Gwilym, Llywelyn Goch ac Ithel Ddu. Ei brif noddwr oedd Ithel ap Robert, archddiacon Llanelwy, a drigai ger Caerwys.

Bardd y tai mawr#

Canodd Iolo i brif wŷr ei oes: Syr Hywel y Fwyall, cwnstabl Cricieth, meibion Tudur Fychan o Benmynydd ym Môn, Syr Rhosier Mortimer, dau esgob Llanelwy, a llys Hywel Cyffin, deon Llanelwy. Canodd hyd yn oed gerdd i Edward III sy’n dangos gwybodaeth fanwl am leoedd a brwydrau yn Lloegr, Iwerddon a Ffrainc. Canodd hefyd gerdd nodedig i’r Llafurwr sy’n trin y tir.

Tair cerdd i Owain Glyndŵr#

Canodd Iolo dri chywydd arbennig i Owain Glyndŵr, i gyd cyn gwrthryfel 1400. Mae un yn olrhain ach frenhinol Owain, un yn ei foli fel arweinydd, a’r trydydd yn moli ei lys yn Sycharth, lle cawsai Iolo groeso cynnes ar bob ymweliad.

Y llys yn Sycharth#

Mae cerdd Sycharth yn ein tywys drwy gartref Owain: y ffos a’r bont, y porth, y llys ar ei fryn gwyrdd, y llofftydd, y simnai a’r ffenestri gwydr, a neuadd fel eglwys. O’i gwmpas mae perllan a gwinllan, melin, colomendy, pysgodlyn, cwningar a pharc ceirw. Ynddo mae gwraig Owain, Margaret, a’u plant, mewn tŷ mor groesawus fel nad oedd byth angen clo arno. Mae Iolo’n ei gymharu â chlwystr Westminster ac yn ei alw’n llys pren tecaf y deyrnas, a heddiw mae archaeolegwyr yn darllen ei gerdd fesul llinell ochr yn ochr â’r olion.

Tywyllwch dros Fôn#

Pan foddwyd Goronwy ap Tudur o Benmynydd yng Nghaint ar 22 Mawrth 1382, adroddodd marwnad Iolo sut y crogai cwmwl fel mwg llosgi gwymon dros Fôn, a sut y torrodd storm ar ddydd Mawrth 1 Ebrill, y diwrnod cyn i gorff Goronwy ddod adref i’w gladdu yn Llan-faes. Astudiodd yr ysgolhaig Dafydd Johnston y llinellau hyn fel cofnod gwir o dywydd y cyfnod.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1325–c. 1400

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Noddwr Llyfr Gwyn Rhydderch (wedi’i gofnodi)

Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf