Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

c. 1325–c. 1400

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.

Llun: Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1325–c. 1400 (wedi’i gofnodi) Noddwr Llyfr Gwyn Rhydderch Cymru Glyndŵr Ysgolheigion ac athrawon
Llyfr Gwyn Rhydderch, a wnaed iddo: dechrau Breuddwyd Macsen
Llyfr Gwyn Rhydderch, a wnaed iddo: dechrau Breuddwyd Macsen · Llun: Wikimedia Commons · CC0

Ystyr yr enw

Rhydderch ab Ieuan Llwyd: Rhydderch, mab Ieuan Llwyd (Ieuan Llwyd)

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

  • Rhydderch ei enw ei hun
  • ab mab (ab o flaen llafariad)
  • Ieuan Llwyd enw ei dad: Ieuan Llwyd

Roedd Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Barcrhydderch yng Nglyn Aeron, Ceredigion, yn uchelwr, yn gyfreithiwr ac yn noddwr beirdd, ac ar ei gyfer ef y lluniwyd Llyfr Gwyn Rhydderch yn ôl pob tebyg. Y llyfr hwnnw, a ysgrifennwyd tua 1350, yw’r casgliad cynharaf o ryddiaith yn yr iaith Gymraeg, ac mae’n cadw’r testun llawn hynaf o Bedair Cainc y Mabinogi. Heb Rydderch a’i deulu, gallai llawer o hen lenyddiaeth Cymru fod wedi’i cholli.

GanwydTua 1325
Bu farwTua 1400
CartrefParcrhydderch, Llangeitho, Glyn Aeron
Ei dadIeuan Llwyd ab Ieuan ap Gruffudd Foel
Ei fabIeuan ap Rhydderch, y bardd
Ei lyfrLlyfr Gwyn Rhydderch

Teulu o noddwyr#

Hanai Rhydderch o deulu â thraddodiad hir o nawdd. Croesawai ei dad Ieuan Llwyd y beirdd i’w gartref yng Nglyn Aeron, Dafydd ap Gwilym yn eu plith, a chadwai lyfr mawr o farddoniaeth, Llawysgrif Hendregadredd, yn fath o lyfr tŷ yr ysgrifennai beirdd ar ymweliad eu gwaith ynddo. Mae’n un o ddwy brif ffynhonnell Beirdd y Tywysogion, ac efallai ei bod yn cadw cerddi gan Ddafydd ap Gwilym yn ei law ei hun.

Meistr ar gyfraith Cymru#

Roedd Rhydderch yn awdurdod ar gyfraith frodorol Cymru, cyfraith Hywel Dda, a daliai swydd dan y Goron hefyd: cyn 1385 bu’n ddirprwy ustus De Cymru. Roedd yn arglwydd Genau’r Glyn a Thregaron a chymerai ran amlwg ym mywyd gwleidyddol a llenyddol Ceredigion.

Y Llyfr Gwyn#

Ysgrifennwyd y Llyfr Gwyn tua 1350 gan bum copïydd, yn abaty Ystrad Fflur yn fwyaf tebyg, heb fod ymhell o gartref Rhydderch. Daw ei enw o Rydderch ac o’i rwymiad gwyn. Mae un rhan yn cadw cyfieithiadau Cymraeg o’r Lladin a’r Ffrangeg, bucheddau’r saint a chwedl Siarlymaen. Mae’r llall yn cadw’r chwedlau Cymraeg mawr: Pedair Cainc y Mabinogi, y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys, a Chulhwch ac Olwen.

Cyfaill y beirdd#

Roedd y beirdd yn caru Rhydderch. Canodd Dafydd ap Gwilym ffug-farwnad chwareus iddo tra oedd yn fyw o hyd, ar ran ei gyfaill a’i gyfyrder Llywelyn Fychan, a chanodd Llywelyn Goch ap Meurig Hen gywydd i’r ddau gyda’i gilydd. Daeth mab Rhydderch, Ieuan ap Rhydderch, yn fardd ei hun, o gerddi crefyddol i’r Forwyn Fair ac i Ddewi Sant.

Taith hir y llyfr#

Yn y canrifoedd wedyn aeth y Llyfr Gwyn i ddwylo’r copïydd John Jones o Gellilyfdy a’r hynafiaethydd Robert Vaughan o Hengwrt, ger Dolgellau, a gyda llawysgrifau Peniarth daeth i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, lle cedwir ef heddiw fel Peniarth 4 a 5. Aeth teulu Rhydderch ymlaen i sefydlu teulu Pryse Gogerddan.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd (wedi’i gofnodi)

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Dafydd ap Gwilym
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf