Cefnder Arthur ac arwr Culhwch ac Olwen, y stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Gyda help Arthur a’i ryfelwyr enillodd Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Cefnder Arthur, a enillodd OlwenOes y SeintiauArwyr gwerin
Culhwch fab y brenin, gan Arthur Gaskin · Llun: Wikimedia Commons · Arthur Joseph Gaskin, Parth cyhoeddus
Ystyr yr enw
Culhwch: twlc hwch: dywed y chwedl iddo gael ei eni mewn twlc (cul + hwch)
Culhwch
Cullle cul
hwchhwch
3 munud o ddarllen
Culhwch fab Cilydd yw arwr Culhwch ac Olwen, y chwedl Gymraeg hynaf am y Brenin Arthur a’i lys. Wedi ei dynghedu i beidio â phriodi neb ond Olwen, merch y cawr Ysbaddaden, marchogodd at ei gefnder Arthur am gymorth, a chyda rhyfelwyr Arthur y tu ôl iddo cyflawnodd ryw ddeugain o dasgau amhosibl, rhyddhau Mabon a hela mawr y Twrch Trwyth yn eu plith, nes bod Olwen yn eiddo iddo.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Roedd Culhwch yn fab i’r Brenin Cilydd fab Celyddon ac i Oleuddydd, merch Amlawdd Wledig a chwaer Eigr, mam Arthur, fel bod y llanc yn gefnder i Arthur ei hun. Bu farw ei fam yn fuan wedi ei eni, ac mae’r chwedl yn rhoi ei enw iddo o’r twlc moch, y cwl a’r hwch, lle daeth i’r byd.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Igraine ↗Wikipedia (Saesneg)Eigr (Cymraeg Canol Eigyr, Lladin Igerna), mam y Brenin Arthur a gwraig Uthr Bendragon; mae Culhwch ac Olwen yn enwi ei brodyr Llysgadrudd Emys, Gwrbothu Hen, Gweir Gwrhyd Ennwir a Gweir Paladyr Hir, a mab arall iddi, Gormant, gan Rica, pencynghorwr Cernyw; mae Culhwch yn gefnder i Arthur; mae Buchedd Illtud yn gwneud Illtud yn fab Rieingulid ferch Amlawdd Wledig ac yn gefnder i Arthur, fel bod Eigr, Rieingulid a Goleuddydd yn ymddangos yn ferched Amlawdd Wledig, fel y gesyd yr achau diweddarach; mae Brut Dingestow yn enwi mam Arthur yn Eigyr; mae’r achau Cymreig yn gwneud ei mam yn Gwen ferch Cunedda Wledig; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un ‘a’i harddwch yn rhagori ar holl wragedd Prydain’, gwraig gyntaf Gorlois o Gernyw, a dywed i Uthr a hithau, wedi priodi, ‘fyw ynghyd yn gydradd, yn unedig gan eu cariad mawr at ei gilydd’; ganed i Uthr ferch, Anna, mam Gwalchmai; ym Mrut Tysilio Cadwr o Gernyw yw ei mab.
Pan briododd y Brenin Cilydd eto, tynghedodd y frenhines newydd ei llysfab: ni châi wraig byth oni enillai Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr, pennaeth y cewri. Ni welsai Culhwch hi erioed, ond wrth glywed ei henw fe’i carodd. Dywedodd ei dad wrtho na fyddai byth yn ei chael heb gymorth ei gefnder enwog, a chychwynnodd y llanc ar unwaith am lys Arthur.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Mae disgrifiad y chwedl o Gulhwch yn marchogaeth at Arthur yn un o’r darnau enwocaf yn holl ryddiaith Gymraeg: y tywysog ifanc ar ei farch llwyd golau, dwy waywffon arian hogedig yn ei law, cleddyf eurddwrn ar ei glun a dau filgi bronwyn â choleri o aur coch yn rhedeg o’i flaen, tra hedfanai’r tywyrch a deflid gan garnau ei farch fel pedair gwennol yn yr awyr uwch ei ben. Daeth i lys Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw, un o’r troeon cyntaf oll y rhoddir lle i lys Arthur mewn unrhyw stori.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Croesawodd Arthur ei gefnder yn llawen ac addo iddo beth bynnag a ofynnai, ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau enwog eraill a’i wraig Gwenhwyfar yn unig. Gofynnodd Culhwch am Olwen, a galwodd arni yn enwau holl lys Arthur, rhestr o tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf y deyrnas. Anfonodd Arthur gydag ef chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Ni roddai Ysbaddaden ei ferch yn ysgafn, oherwydd gwyddai na fyddai byw wedi ei phriodas. Gosododd i Gulhwch ryw ddeugain o dasgau, yr anoethau, pob un yn anos na’r llall: ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon fab Modron o’i garchar, hela’r baeddod Ysgithyrwyn a’r Twrch Trwyth, a llawer mwy. Gydag Arthur a’i wŷr wrth ei ochr, llwyddodd Culhwch. Ar ddiwedd y chwedl roedd y cawr yn farw, a phriodwyd Culhwch ac Olwen.FfynonellauCulhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Culhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.
Culhwch ac Olwen yw’r hiraf o’r hen chwedlau rhyddiaith Cymraeg a’r stori Gymraeg hynaf am lys Arthur sydd wedi goroesi. Fe’i cedwir yn gyfan yn Llyfr Coch Hergest ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, ac mae ei hiaith yn ei gosod dim hwyrach na tua 1100, tra bo’i deunydd yn llawer hŷn. Mae’n chwedl gwbl Gymreig, heb yr un o farchogion y rhamantau Ffrangeg ynddi, ac mae’n dal yn un o drysorau’r iaith Gymraeg.FfynonellauCulhwch ac Olwen ↗Wicipedia CymraegCulhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg Canol sy’n adrodd hynt a helynt yr arwr Culhwch yn ei ymgais i ennill llaw y forwyn Olwen; y chwedl Gymraeg gynharaf am lys y Brenin Arthur sydd ar glawr, yn drwyadl Gymreig heb arlliw o’r Arthur diweddarach a ramanteiddiwyd gan y Ffrancod a’r Saeson; ceir yr unig destun cyfan yn Llyfr Coch Hergest a chopi anghyflawn yn Llyfr Gwyn Rhydderch; mae ei hiaith yn gosod ei chyfansoddi yng nghyfnod y Gogynfeirdd cynnar, dim hwyrach na tua 1100 ar yr amcangyfrif mwyaf gofalus, ac mae ei deunydd yn hŷn o lawer; am fod ei lysfam wedi tynghedu na chaiff briodi neb ond Olwen, y forwyn decaf erioed, mae Culhwch yn teithio i lys ei gefnder y Brenin Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw am gymorth; mae Arthur a’i wŷr, Cai a Bedwyr yn eu plith, yn mynd gydag ef; mae’r cawr yn cytuno i roi Olwen os cyflawna Culhwch ddeugain o dasgau anodd, anoethau, ac o’r rhain mae ceisio Mabon fab Modron a hela’r Twrch Trwyth yn haeddiannol enwog; mae’r chwedl yn gorffen gyda marwolaeth Ysbaddaden a phriodas Culhwch ac Olwen.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.