Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Culhwch

Cefnder Arthur ac arwr Culhwch ac Olwen, y stori lawn hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith. Gyda help Arthur a’i ryfelwyr enillodd Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Cefnder Arthur, a enillodd Olwen Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Culhwch fab y brenin, gan Arthur Gaskin
Culhwch fab y brenin, gan Arthur Gaskin · Llun: Wikimedia Commons · Arthur Joseph Gaskin, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Culhwch: twlc hwch: dywed y chwedl iddo gael ei eni mewn twlc (cul + hwch)

Culhwch

  • Cul lle cul
  • hwch hwch

Culhwch fab Cilydd yw arwr Culhwch ac Olwen, y chwedl Gymraeg hynaf am y Brenin Arthur a’i lys. Wedi ei dynghedu i beidio â phriodi neb ond Olwen, merch y cawr Ysbaddaden, marchogodd at ei gefnder Arthur am gymorth, a chyda rhyfelwyr Arthur y tu ôl iddo cyflawnodd ryw ddeugain o dasgau amhosibl, rhyddhau Mabon a hela mawr y Twrch Trwyth yn eu plith, nes bod Olwen yn eiddo iddo.

PrydOes Arthur
Ei dadY Brenin Cilydd fab Celyddon
Ei famGoleuddydd
Ei gefnderY Brenin Arthur
Ei wraigOlwen

Mab Cilydd#

Roedd Culhwch yn fab i’r Brenin Cilydd fab Celyddon ac i Oleuddydd, merch Amlawdd Wledig a chwaer Eigr, mam Arthur, fel bod y llanc yn gefnder i Arthur ei hun. Bu farw ei fam yn fuan wedi ei eni, ac mae’r chwedl yn rhoi ei enw iddo o’r twlc moch, y cwl a’r hwch, lle daeth i’r byd.

Y dynged#

Pan briododd y Brenin Cilydd eto, tynghedodd y frenhines newydd ei llysfab: ni châi wraig byth oni enillai Olwen, merch Ysbaddaden Bencawr, pennaeth y cewri. Ni welsai Culhwch hi erioed, ond wrth glywed ei henw fe’i carodd. Dywedodd ei dad wrtho na fyddai byth yn ei chael heb gymorth ei gefnder enwog, a chychwynnodd y llanc ar unwaith am lys Arthur.

Y daith i Gelliwig#

Mae disgrifiad y chwedl o Gulhwch yn marchogaeth at Arthur yn un o’r darnau enwocaf yn holl ryddiaith Gymraeg: y tywysog ifanc ar ei farch llwyd golau, dwy waywffon arian hogedig yn ei law, cleddyf eurddwrn ar ei glun a dau filgi bronwyn â choleri o aur coch yn rhedeg o’i flaen, tra hedfanai’r tywyrch a deflid gan garnau ei farch fel pedair gwennol yn yr awyr uwch ei ben. Daeth i lys Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw, un o’r troeon cyntaf oll y rhoddir lle i lys Arthur mewn unrhyw stori.

Rhodd Arthur#

Croesawodd Arthur ei gefnder yn llawen ac addo iddo beth bynnag a ofynnai, ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau enwog eraill a’i wraig Gwenhwyfar yn unig. Gofynnodd Culhwch am Olwen, a galwodd arni yn enwau holl lys Arthur, rhestr o tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf y deyrnas. Anfonodd Arthur gydag ef chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd.

Y deugain tasg#

Ni roddai Ysbaddaden ei ferch yn ysgafn, oherwydd gwyddai na fyddai byw wedi ei phriodas. Gosododd i Gulhwch ryw ddeugain o dasgau, yr anoethau, pob un yn anos na’r llall: ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon fab Modron o’i garchar, hela’r baeddod Ysgithyrwyn a’r Twrch Trwyth, a llawer mwy. Gydag Arthur a’i wŷr wrth ei ochr, llwyddodd Culhwch. Ar ddiwedd y chwedl roedd y cawr yn farw, a phriodwyd Culhwch ac Olwen.

Y chwedl Arthuraidd hynaf#

Culhwch ac Olwen yw’r hiraf o’r hen chwedlau rhyddiaith Cymraeg a’r stori Gymraeg hynaf am lys Arthur sydd wedi goroesi. Fe’i cedwir yn gyfan yn Llyfr Coch Hergest ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, ac mae ei hiaith yn ei gosod dim hwyrach na tua 1100, tra bo’i deunydd yn llawer hŷn. Mae’n chwedl gwbl Gymreig, heb yr un o farchogion y rhamantau Ffrangeg ynddi, ac mae’n dal yn un o drysorau’r iaith Gymraeg.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf