
Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
Chwedl frodorol
Culhwch ac Olwen
Y chwedl hynaf am y Brenin Arthur mewn unrhyw iaith: ymgais gŵr ifanc am ferch pencawr y cewri, a helfa fawr y Twrch Trwyth ar draws de Cymru.
Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Culhwch ac Olwen, y chwedl Arthuraidd hynaf |
|---|---|
| Ei phobl | Culhwch, Olwen, y Brenin Arthur, Ysbaddaden Bencawr, Cai, Bedwyr, Gwrhyr, Mabon fab Modron, Goreu fab Custennin |
| Ei gwlad | Llys Arthur yng Nghelli Wig yng Nghernyw, a helfa’r twrch o Borth Clais drwy’r Preseli, Ystrad Tywi a Gwent i Hafren |
| Fe’i cedwir yn | Llyfr Coch Hergest yn gyflawn, a rhan ohoni yn Llyfr Gwyn Rhydderch |
| Ei hysgrifennu | Tua 1100 mae’n debyg, yr hynaf o’r holl chwedlau |
| Ei darllen wedi’i hadrodd | Culhwch ac Olwen, ar ein tudalen Chwedlau |
1. Y bachgen a aned yn y twlc
Priododd Cilydd fab Celyddon Wledig â Goleuddydd ferch Anlawdd Wledig, a chwaer oedd hi i fam Arthur. Pan ddaeth ei hamser aeth yn wyllt i’r mynydd, a ganed ei mab mewn twlc moch dan lygad y meichiad. Felly y’i galwyd yn Gulhwch, o’r gair ‘hwch’. Pan fu farw ei fam, priododd ei dad eilwaith. Mynnai ei lysfam iddo briodi ei merch hi, a phan ddywedodd Culhwch ei fod yn rhy ifanc, tyngodd dynged arno: na châi byth wraig nes cael Olwen ferch Ysbaddaden Bencawr.
Gwridodd y llanc, ac aeth serch at Olwen drwy bob aelod ohono, er na welsai hi erioed. ‘Dos at Arthur, dy gefnder,’ meddai ei dad, ‘a gofyn iddo dorri dy wallt. Gofyn hynny’n rhodd ganddo.’
2. Wrth borth Arthur
Marchogodd Culhwch allan ar farch penlluchlwyd pedwar gaeaf, â chyfrwy aur a dwy waywffon arian, cleddyf eurddwrn a dau filgi bronwyn yn llamu o’i flaen, a phedair tywarchen yn hedfan uwch ei ben o garnau ei farch fel pedair gwennol. Yn llys Arthur dywedodd y porthor, Glewlwyd Gafaelfawr, fod y porth ynghau: roedd y gyllell yn y bwyd a’r ddiod yn y corn. Bygythiodd Culhwch roi tair gawr a glywid o Bengwaedd yng Nghernyw hyd Ddinsol yn y Gogledd ac Esgair Oerfel yn Iwerddon. Mynnodd Arthur ei ddwyn i mewn ar ei farch.
‘Henffych well, Arthur, pen teyrnedd yr ynys hon,’ meddai Culhwch. Torrodd Arthur ei wallt â chrib aur a gwellaif arian, ei adnabod yn gefnder iddo, ac addo iddo beth bynnag a ofynnai, ond ei long, ei fantell, ei gleddyf Caledfwlch, ei waywffon Rhongomyniad, ei darian Wynebgwrthucher, ei gyllell Carnwennan a’i wraig Gwenhwyfar. Gofynnodd Culhwch am Olwen, ac enwi yn ei gais ryfelwyr llys Arthur, dros ddau gant ohonynt, o Gai a Bedwyr i wŷr Annwn a gwragedd mawr yr Ynys.
3. Ôl gwyn
Anfonodd Arthur ei wŷr gorau gydag ef: Cai, a allai ddal ei anadl dan ddŵr naw nos a naw niwrnod; Bedwyr, y gŵr harddaf yn yr Ynys ar ôl Arthur; Cynddylig Gyfarwydd; Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd; Gwalchmai fab Gwyar, na ddaeth byth adref heb yr hyn yr aeth amdano; a Menw fab Teirgwaedd, a allai fwrw hud fel na welai neb hwy. Cawsant gaer Ysbaddaden, a’r bugail Custennin, yr oedd ei wraig yn chwaer i’r cawr. Roedd y cawr wedi lladd tri ar hugain o’u meibion. Un oedd ar ôl, wedi’i guddio mewn cist garreg: Goreu.
Deuai Olwen i dŷ’r bugail bob dydd Sadwrn i olchi ei gwallt. Daeth mewn gwisg o sidan fflamgoch, a gordorch o aur coch am ei gwddf. Melynach oedd ei gwallt na blodau’r banadl, gwynnach ei chnawd nag ewyn y don, a phedair meillionen wen a dyfai ym mhob man y troediai. Am hynny y’i gelwid yn Olwen. Dywedodd wrth Gulhwch am ofyn amdani gan ei thad, a pheidio â gwrthod dim a ofynnai.
4. Anoethau’r pencawr
Rhaid oedd codi amrannau Ysbaddaden â ffyrch cyn y gallai weld. Deirgwaith taflodd waywffon garreg wenwynig atynt, a theirgwaith y daliasant hi a’i thaflu’n ôl, gan ei glwyfo yn ei ben-glin, ei fron a’i lygad. Yna gosododd yr anoethau, bron i ddeugain ohonynt: aredig bryn mawr mewn diwrnod, cael mêl naw gwaith melysach na mêl yr haid gyntaf, dwyn pair Diwrnach Wyddel, gwaed y Widdon Ddu o wrthdir uffern, ac yn bennaf oll y grib, yr ellyn a’r gwellaif a oedd rhwng dwy glust y Twrch Trwyth, er mwyn eillio’r cawr ar gyfer y briodas.
‘Hawdd yw gennyf gael hynny,’ meddai Culhwch bob tro, ‘er tybied ohonot nad yw hawdd.’ ‘Er cael hynny, y mae peth na chei,’ meddai’r cawr, ac enwi’r nesaf.
5. Yr anifeiliaid hynaf
Ni allai neb hela’r Twrch Trwyth heb Fabon fab Modron, a ddygwyd oddi wrth ei fam pan oedd yn dair nos oed, ac ni wyddai neb ble’r oedd. Aeth Gwrhyr, a siaradai ieithoedd dynion ac anifeiliaid, o’r creadur hynaf i’r hynaf: Mwyalchen Cilgwri, a wisgodd einion gof i lawr i faint cneuen â’i phig; Carw Rhedynfre; Tylluan Cwm Cawlwyd; Eryr Gwernabwy; ac yn olaf Eog Llyn Llyw. Cariodd yr eog Gai a Gwrhyr ar ei ysgwyddau i fyny’r afon at furiau Caerloyw, lle clywsant Fabon yn cwyno yn y carchar. Ymosododd rhyfelwyr Arthur ar y gaer, a chariodd Cai Fabon allan ar ei gefn.
6. Hela’r Twrch Trwyth
Brenin fu’r Twrch Trwyth, medd y chwedl, a Duw a’i trodd yn dwrch am ei bechodau. Difethodd draean Iwerddon, ac yna nofio i Gymru gyda’i saith porchell a dod i’r lan ym Mhorth Clais ym Mynyw. Dilynodd Arthur ef gyda holl helwyr yr Ynys. Aeth y twrch dros y Preseli, ac yng Nghwm Cerwyn trodd a lladd pedwar o hyrwyr Arthur. Aeth heibio Aber Tywi a Dyffryn Llwchwr a Mynydd Amanw, ac ymladdodd gwŷr Arthur ag ef dro ar ôl tro, nes bod ei berchyll i gyd yn farw.
O’r diwedd gyrrodd Arthur ef i Hafren rhwng Llyn Lliwan ac Aber Gwy. Ysbardunodd Mabon fab Modron ei farch i’r dŵr a chipio’r ellyn; cipiodd Cyledyr Wyllt y gwellaif. Cyn cael y grib cyrhaeddodd y twrch dir, a’i ymlid i Gernyw, lle cawsant y grib, a’i yrru i’r môr dwfn. Ni ŵyr neb i ble’r aeth.
7. Y briodas
Wedi gorffen yr holl anoethau, aeth Culhwch i lys Ysbaddaden. Eilliodd Caw o Brydyn y cawr, cig a chroen hyd yr asgwrn. ‘A yw hi’n eiddo i mi yn awr?’ gofynnodd Culhwch. ‘Ydyw,’ meddai’r cawr, ‘ac nid oes raid i ti ddiolch i mi, ond i Arthur, a’i henillodd i ti.’ Yna cydiodd Goreu fab Custennin, yr olaf o feibion y bugail, yn ei wallt a thorri ei ben. Y noson honno cysgodd Culhwch gydag Olwen, a hi fu ei unig wraig tra bu fyw, ac aeth lluoedd Arthur adref bob un i’w wlad.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Culhwch ac Olwen yw’r chwedl hynaf am Arthur mewn unrhyw iaith, a ysgrifennwyd tua 1100, cyn Sieffre o Fynwy a ymhell cyn y rhamantau Ffrangeg. Ynddi mae Arthur yn frenin mawr Ynys Prydain â llys yn llawn arwyr, seintiau a rhyfeddodau. Mae hela’r twrch yn hŷn fyth: mae’r Historia Brittonum, tua 830, yn adrodd sut y gadawodd Cafall, ci Arthur, ôl ei droed ar garreg yng Ngharn Cafall ym Muellt wrth hela’r ‘porcus Troit’. Mae lleoedd yr helfa’n rhai go iawn, a gellir cerdded y llwybr o hyd ar draws Sir Benfro, Sir Gâr a Gwent.
Henffych well, Arthur, pen teyrnedd yr ynys hon.
Culhwch yn llys Arthur
Darllen y chwedl: Culhwch ac Olwen, a hela’r Twrch Trwyth → Y llyfrau a gadwodd y chwedlau → Pob chwedl →
Lluniau’r chwedl


Lleoedd y chwedl
9 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Celli Wig
Llys Arthur yng Nghernyw, lle daeth Culhwch i ofyn ei rodd. Ni wyddys i sicrwydd ble y safai.
- Porth Clais
Yr harbwr bach islaw Tyddewi lle daeth y Twrch Trwyth i’r lan o Iwerddon.Porth Clais
- Y Preseli a Chwm Cerwyn
Lle trodd y twrch a lladd pedwar o hyrwyr Arthur. Foel Cwmcerwyn yw copa uchaf y Preseli.
- Aber Tywi
Aber afon Tywi, lle aeth yr helfa heibio ar ei ffordd tua’r dwyrain.
- Dyffryn Llwchwr
Dyffryn afon Llwchwr, lle ymladdodd gwŷr Arthur â’r twrch a’i borchellau.
- Mynydd Amanw
Y mynydd uwchben Dyffryn Aman, lle lladdodd gwŷr Arthur ddau borchell arall.
- Ystrad Yw
Y wlad o gwmpas Crucywel, lle syrthiodd yr olaf o’r perchyll cyn i’r twrch fynd ymlaen i Hafren.
- Hafren ac Aber Gwy
Lle gyrrodd Arthur y twrch i Hafren, a lle cipiodd Mabon yr ellyn, ger aber afon Gwy.
- Pumlumon
Ar Garn Gwylathyr ar Bumlumon, yn y gwynt mwyaf yn y byd, enillodd Cai a Bedwyr farf Dillus Farfog ar gyfer un o’r anoethau.
- Carn Cafall, Buellt
Ym Muellt, lle dywed yr Historia Brittonum i Gafall, ci Arthur, adael ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r twrch.
- Caerloyw
Caerloyw, dros y ffin, lle bu Mabon fab Modron yn garcharor nes i wŷr Arthur ei ryddhau.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf








