Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion

Chwedl frodorol

Breuddwyd Macsen Wledig

Mae ymerawdwr Rhufain yn breuddwydio am forwyn mewn caer dros y môr, yn ei chael yng Nghaernarfon, ac yn codi tair caer iddi a’r ffyrdd rhyngddynt. Mae Cymru wedi’i gadw fel Macsen Wledig byth er hynny.

Llun: Sylfeini wedi’u cloddio yng nghaer Rufeinig Segontium, Caernarfon · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Y chwedlBreuddwyd Macsen Wledig
Ei phoblMacsen Wledig, ymerawdwr Rhufain; Elen Luyddog; ei thad Eudaf; ei brodyr Cynan a Gadeon
Ei gwladRhufain, Arfon ac Aber Seint (Caernarfon), Caerllion, Caerfyrddin, a ffyrdd Elen
Fe’i cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest
Ei hysgrifennuYn y ddeuddegfed ganrif mae’n debyg, o hen draddodiad
Y Macsen go iawnMagnus Maximus, a godwyd yn ymerawdwr gan y fyddin ym Mhrydain yn 383

1. Y breuddwyd

Macsen Wledig oedd ymerawdwr Rhufain, y gŵr harddaf a doethaf o bawb a fuasai’n ymerawdwr o’i flaen. Un diwrnod aeth i hela gyda deuddeg brenin ar hugain coronog a oedd yn wŷr iddo, ac am hanner dydd, yn y gwres, gorweddodd i gysgu ger yr afon, a tharianau ei wŷr ar goesau gwaywffyn yn gysgod iddo. A breuddwydiodd.

Breuddwydiodd iddo deithio i fyny dyffryn yr afon hyd y mynydd uchaf yn y byd, ac i lawr i’r gwastad lletaf a welsai erioed, ac afonydd mawrion yn rhedeg i’r môr. Hwyliodd mewn llong ag ystyllod o aur ac arian i’r ynys decaf yn y byd, ei chroesi i’w phen arall, a gweld caer fawr yn aber afon, gyferbyn ag ynys dros y dŵr. Yn y gaer roedd neuadd o aur. Roedd dau was ifanc gwinau yn chwarae gwyddbwyll ar glawr arian; eisteddai gŵr penllwyd mewn cadair ifori yn naddu’r werin; ac o’i flaen, mewn cadair o aur coch, eisteddai morwyn mor deg fel nad haws edrych arni nag ar yr haul pan fo decaf. Cododd hi i’w gyfarfod, a rhoddodd yntau ei freichiau am ei gwddf. Ac yna deffrôdd.

2. Y chwilio

O hynny ymlaen nid oedd bywyd yn yr ymerawdwr. Ni fwytâi nac yfai na gwrando ar gerdd, gan na allai weld y forwyn. Anfonwyd negeswyr i chwilio’r byd amdani, a daethant yn ôl heb ddim. Yna dywedodd gŵr doethaf Rhufain wrtho am fynd yn ôl i’r man lle y cysgodd a dilyn y breuddwyd. Gwnaeth tri negesydd ar ddeg hynny: i fyny’r dyffryn, dros y mynydd, ar draws y gwastad a’r môr i Ynys Prydain, a thrwyddi i Eryri, nes gweld Môn dros y dŵr ac, yn aber yr afon, gaer Aber Seint. Yn ei neuadd cawsant bopeth a welsai’r ymerawdwr, a’r forwyn yn ei chadair aur.

Penliniasant o’i blaen a’i chyfarch yn ymerodres Rhufain. Elen ferch Eudaf oedd hi. ‘Os yw’r ymerawdwr yn fy ngharu,’ meddai, ‘deued yma i’m cyrchu.’

3. Tair caer Elen

Daeth Macsen â’i lu, goresgyn yr Ynys ar Feli fab Manogan a’i feibion, a dod i Aber Seint, lle’r oedd popeth fel y breuddwydiodd. Y noson honno daeth Elen yn wraig iddo. Yn gyfarws gofynnodd am roi Ynys Prydain i’w thad, o Fôr Udd hyd Fôr Iwerddon, a’r tair rhagynys i’w dal dan ymerodres Rhufain, ac am godi tair prif gaer iddi lle y mynnai yn yr Ynys.

Dewisodd godi’r gaer uchaf iddi yn Arfon, yng Nghaernarfon, a dygwyd daear o Rufain yno fel y byddai’r ymerawdwr yn iachach i gysgu ac eistedd a cherdded arni. Gwnaed y ddwy gaer arall iddi yng Nghaerllion ac yng Nghaerfyrddin. Yna meddyliodd Elen am wneud priffyrdd o’r naill gaer i’r llall ar draws Ynys Prydain, a gwnaed y ffyrdd. Ac am hynny y’u gelwir yn Ffyrdd Elen Luyddog, am ei bod hi o Ynys Prydain, ac na wnâi gwŷr yr Ynys luoedd mor fawr i neb ond iddi hi.

4. Ennill Rhufain yn ôl

Am saith mlynedd arhosodd yr ymerawdwr ym Mhrydain. Yn Rhufain, yn ôl y ddefod, gwnaed ymerawdwr newydd, ac anfonodd lythyr at Facsen: ‘Os deui, ac os deui byth i Rufain...’ Anfonodd Macsen yn ôl: ‘Os af i Rufain, ac os af...’ Gorymdeithiodd gyda’i fyddin, goresgyn Ffrainc a Bwrgwyn, a gwarchae ar Rufain am flwyddyn heb ei chael. Yna daeth brodyr Elen, Cynan a Gadeon, o Brydain gyda llu bychan o ymladdwyr gwell nag a oedd yn Rhufain. Tra oedd y ddau ymerawdwr wrth eu bwyd ganol dydd, gosododd gwŷr Prydain eu hysgolion wrth y muriau a chymryd y ddinas, a’i rhoi’n ôl i Facsen.

5. Llydaw

Rhoddodd Macsen ei lu i frodyr Elen, ac aethant allan i ennill tiroedd iddynt eu hunain. Buont yn ymladd am flynyddoedd, a dewisodd Cynan aros yn y wlad a enillasant, ac aeth Gadeon adref i Brydain. Gwnaeth Cynan a’i wŷr eu cartref yno, a galwyd y wlad honno’n Llydaw, a chadwodd ei phobl iaith Ynys Prydain. ‘A gelwir y breuddwyd hwn yn Freuddwyd Macsen Wledig, ymerawdwr Rhufain. Ac yma y terfyna.’

Yr hanes y tu ôl i’r chwedl

Cadfridog Rhufeinig ym Mhrydain oedd Magnus Maximus, o Sbaen efallai, a godwyd yn ymerawdwr gan y fyddin yn 383. Croesodd i Gâl gyda milwyr Prydain, rheoli’r Gorllewin o Trier am bum mlynedd, a’i ladd yn 388. Nid anghofiodd traddodiad Cymru ef byth: cyfrifai brenhinoedd Powys a theyrnasoedd eraill ef ymysg eu cyndadau, ac mae Piler Eliseg ger Llangollen yn enwi ‘Maximus’ yn ei achau. Caer Rufeinig oedd Caernarfon mewn gwirionedd, Segontium, ac yn 1283, meddir, ailgladdodd Edward I gorff a gafwyd yno y credid mai Macsen ei hun ydoedd. Mae traddodiad Llydaw yn cofio Cynan Meiriadog fel sylfaenydd y Llydawiaid, ac mae’r ffyrdd a elwir yn Sarn Helen yn croesi Cymru o’r gogledd i’r de o hyd.

Ac am hynny y gelwir hwy yn Ffyrdd Elen Luyddog.

Breuddwyd Macsen Wledig

Lluniau’r chwedl

Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch, ffolio 45r: “Maxen Wledic oed amherawdyr yn Rufein...”
Dechrau Breuddwyd Macsen Wledig yn Llyfr Gwyn Rhydderch, ffolio 45r: “Maxen Wledic oed amherawdyr yn Rufein...” · Llun: The scribes of the White Book, CC0, Wikimedia Commons

Lleoedd y chwedl

6 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.

  1. Aber Seint, Caernarfon

    Y gaer yn aber afon Seiont lle cafodd y negeswyr Elen: caer Rufeinig Segontium uwchben y dref.Aber Seint, Caernarfon

  2. Eryri

    Mynydd uchaf y byd yn y breuddwyd, a groesodd y negeswyr cyn gweld Môn dros y dŵr.

  3. Môn

    Yr ynys gyferbyn â’r gaer, dros y Fenai.

  4. Caerllion

    Caerllion ar Wysg, yr ail o dair caer Elen: caer y lleng Rufeinig, Isca.Caerllion

  5. Caerfyrddin

    Caerfyrddin, y drydedd o gaerau Elen: tref Rufeinig Moridunum.

  6. Sarn Helen

    Y ffyrdd Rhufeinig a elwir yn Sarn Helen o hyd, sy’n rhedeg ar draws Cymru o’r gogledd i’r de.

  7. Rhufain

    Dinas Macsen, a enillodd gwŷr Prydain yn ôl iddo â’u hysgolion.

  8. Llydaw

    Llydaw, lle gwnaeth Cynan a’i wŷr eu cartref a chadw iaith Ynys Prydain.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf