Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Mabon fab Modron

Yr heliwr a ddygwyd oddi wrth ei fam yn dair nos oed ac a ryddhawyd o’i garchar yng Nghaerloyw gan wŷr Arthur, wedi chwilio a aeth o greaduriaid hynaf y byd hyd eog Llyn Llyw.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Y carcharor a ryddhawyd gan wŷr Arthur Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Dechrau Culhwch ac Olwen, lle caiff Mabon ei ryddhau, yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau Culhwch ac Olwen, lle caiff Mabon ei ryddhau, yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Mabon fab Modron: y Mab, mab y Fam (o’r hen enwau Maponos a Matrona)

Mabon fab Modron

  • Mabon mab, yr ieuanc (Maponos)
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Modron mam (Matrona); enw ei fam

Mabon fab Modron yw plentyn coll y chwedlau Cymraeg: wedi ei ddwyn oddi wrth ei fam yn dair noson oed, a’i gael eto dim ond wedi i wŷr Arthur holi creaduriaid hynaf y byd ble roedd. Wedi ei ryddhau o’i garchar gan Gai a Bedwyr, marchogodd yn helfa fawr y Twrch Trwyth a chymryd yr ellyn o rhwng clustiau’r baedd. Mae’r Trioedd yn ei gyfrif ymhlith Tri Goruchel Garcharor Ynys Prydain, ac ym Mreuddwyd Rhonabwy saif wrth ochr Arthur ym Maddon fel un o’i brif gynghorwyr.

PrydOes Arthur
Ei famModron
Ei deuluNai Arthur, yn ôl traddodiad Cymru
Ei farchGwyn Mygdwn
Ei garcharCaerloyw

Y Mab Mawr#

Ystyr enw Mabon yw’r mab, a dyma union enw Maponos, y Mab Mawr, a anrhydeddid gan y Brythoniaid yn oes y Rhufeiniaid mewn arysgrifau ym Mhrydain a Gâl. Enw ei fam, Modron, yw Matrona, y Fam Fawr. Yn nhraddodiad Cymru roedd yn nai i Arthur, ac mae un traddodiad yn gwneud Modron yn ferch i Afallach.

Y plentyn coll#

Yn Culhwch ac Olwen gosododd y cawr Ysbaddaden y dasg i Gulhwch o hela’r baedd Twrch Trwyth. Ni ellid gwneud hynny heb y ci Drudwyn, ac ni allai neb ddal Drudwyn ond Mabon fab Modron. Ond roedd Mabon wedi ei ddwyn o rhwng ei fam a’r pared pan oedd yn dair noson oed, ac ni wyddai neb a oedd yn fyw neu’n farw.

Yr Anifeiliaid Hynaf#

Felly anfonodd Arthur Gai, Bedwyr, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd ac Eidoel i holi creaduriaid hynaf y byd. Aethant at Fwyalch Cilgwri, yna Carw Rhedynfre, Tylluan Cwm Cawlwyd ac Eryr Gwernabwy, a phob un yn hŷn na’r llall, ond ni wyddai’r un. Anfonodd yr eryr hwy o’r diwedd at Eog Llyn Llyw, yr hynaf o’r holl greaduriaid, ac fe wyddai’r eog.

Y carchar yng Nghaerloyw#

Marchogodd Cai a Bedwyr ar ysgwyddau’r eog i fyny’r afon at furiau Caerloyw, a thrwy’r meini clywsant Fabon yn galaru yn ei garchar. Tra ymosodai Arthur a’i wŷr ar flaen y gaer, torrodd Cai a Bedwyr i mewn yn y cefn a dwyn Mabon allan yn rhydd.

Hela’r Twrch Trwyth#

Cadwodd Mabon ei ran ef o’r fargen. Yn helfa fawr y Twrch Trwyth ar draws de Cymru marchogodd Wyn Mygdwn, a Mabon a gymerodd yr ellyn oddi ar ben y baedd, un o’r trysorau a fynnodd Ysbaddaden. Ym Mreuddwyd Rhonabwy mae ymhlith prif gynghorwyr Arthur ym mrwydr Baddon, ac yn Pa Gŵr, un o’r cerddi Arthuraidd hynaf, fe’i henwir yn ‘was Uthr Bendragon’.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf