Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Eliwlod ap Madog

Mab Madog ab Uthr a nai Arthur. Yn y gerdd Gymraeg ganoloesol Ymddiddan Arthur a’r Eryr mae’n siarad ag Arthur ar ffurf eryr.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 1 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar) Nai Arthur, eryr y gerdd Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Tudalennau o Lyfr Coch Hergest, un o’r llyfrau mawr sy’n cadw hen gerddi byd Arthur
Tudalennau o Lyfr Coch Hergest, un o’r llyfrau mawr sy’n cadw hen gerddi byd Arthur · Llun: Wikimedia Commons · Jesus College, Oxford, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Eliwlod ap Madog: Eliwlod, mab Madog

Eliwlod ap Madog

  • Eliwlod ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Madog enw ei dad

Mab Madog ab Uthr oedd Eliwlod, ac felly’n nai i Arthur. Ef yw eryr Ymddiddan Arthur a’r Eryr, cerdd Gymraeg ganoloesol ar fesur englyn. Mae Arthur yn gweld eryr mawr ar ben derwen ac yn gofyn pwy ydyw. Mae’r eryr yn ateb mai ef yw Eliwlod, nai Arthur, ac mae’r ddau’n ymddiddan am ddewrder, am fyw’n iawn ac am ffydd yn Nuw.

Mae’r gerdd yn dangos Arthur fel yr adwaenai’r hen draddodiad Cymreig ef: brenin sy’n gwrando, ac sy’n derbyn cyngor gan ei deulu ei hun. Mae Eliwlod yn dweud wrtho am ymddiried yn Nuw ac am reoli’n gyfiawn, ac mae Arthur yn gwrando arno.

Mae rhestr pedwar marchog ar hugain llys Arthur, a gedwir gyda’r Trioedd, yn enwi Eliwlod fab Madog ab Uthr yn un o Dri Eurdafodiog Farchog, gyda Gwalchmai fab Gwyar a Drudwas fab Tryffin: nid oedd brenin nac arglwydd y deuent ato na wrandawai arnynt, mor deg oedd eu hymadrodd.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf