Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Gwalchmai fab Gwyar

Nai Arthur, y gorau ar droed ac ar farch yn Culhwch ac Olwen, na ddaeth adref erioed heb yr hyn yr aeth i’w geisio. Gawain oedd enw’r Ffrancwyr arno.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Nai Arthur, hebog Mai Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Gwalchmai, gan Howard Pyle
Gwalchmai, gan Howard Pyle · Llun: Wikimedia Commons · Howard Pyle, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Gwalchmai fab Gwyar: Gwalchmai, mab Gwyar

Gwalchmai fab Gwyar

  • Gwalchmai ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Gwyar enw ei fam

Gwalchmai ap Gwyar oedd nai Arthur a’r mwyaf cwrtais o’i ryfelwyr. Mae’r Trioedd yn ei ganmol am ei gwrteisi wrth westeion a dieithriaid ac am ei ddi-ofnrwydd, cymharai beirdd y tywysogion eu brenhinoedd ag ef, ac o Gymru aeth ei enw allan ar draws Ewrop fel Gauvain a Gawain, arwr Sir Gawain and the Green Knight. Gosododd William o Malmesbury ei fedd yn Rhos yn Sir Benfro, lle mae Castell Gwalchmai yn dal i gadw ei enw.

PrydOes Arthur
Ei famGwyar, chwaer Arthur
Ei deuluNai Arthur
Ei farchCeingaled
Ei feddRhos yn Sir Benfro, yn ôl William o Malmesbury

Y gwalch#

Gair a hoffai beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol ei roi i’r rhyfelwyr dewraf oedd gwalch. Llai sicr yw ystyr ail hanner ei enw. Darllenodd rhai ef fel Gwalch Mai, a’r ysgolhaig Kenneth Jackson fel Gwalch y Maes. Mae ap Gwyar yn enwi ei fam, Gwyar, y mae un fersiwn o Fonedd y Saint yn ei gwneud yn ferch i Amlawdd Wledig, teulu mam Arthur, a Genedigaeth Arthur yn ei gwneud yn chwaer i Arthur ac yn wraig i Emyr Llydaw, fel bod Gwalchmai yn frawd i Hywel o Lydaw.

Y mwyaf cwrtais o wŷr#

Mae’r Trioedd yn rhoi tair anrhydedd i Walchmai. Mae’n un o Dri Gŵr Gwaddolog Ynys Prydain, yn un o’r Tri Gŵr Mwyaf Cwrtais wrth Westeion a Dieithriaid, ac mae triawd yn canmol ei ddi-ofnrwydd. Yn y chwedlau Cymraeg ef yw’r gŵr a anfona Arthur i gyfarfod â marchogion dieithr, mwyn ei eiriau a ffyddlon i’w frenin a’i dylwyth, cyfaill i farchogion ifanc, amddiffynnydd y tlawd ac achubwr y rhai mewn perygl, a medrus wrth iacháu.

Ceingaled#

Ei farch oedd Ceingaled. Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn ei enwi, ac mae Trioedd y Meirch yn ei ganmol ymhlith meirch mawr Ynys Prydain. Yn y rhamantau Ffrangeg daeth Ceingaled yn Gringolet, march rhyfel enwog Gauvain.

Yn y chwedlau Cymraeg#

Yn Culhwch ac Olwen mae Gwalchmai yn llys Arthur, yn fab i chwaer Arthur, ac yn un o’r chwech a ddewisa Arthur i farchogaeth gyda Chulhwch i chwilio am Olwen. Yn chwedl Peredur saif gyda Pheredur yn y frwydr olaf yn erbyn naw gwiddon Caerloyw. Pan ganodd y bardd Cynddelw ei farwnad i Owain Gwynedd, tywysog mwyaf ei oes, cymharodd hyfdra Owain â hyfdra Gwalchmai.

Y bedd yn Rhos#

Mae Englynion y Beddau yn Llyfr Du Caerfyrddin yn gosod bedd Gwalchmai ym Mheryddon. Gan ysgrifennu yn y ddeuddegfed ganrif, dywedodd yr hanesydd Seisnig William o Malmesbury fod Gwalchmai wedi teyrnasu ar ran o Brydain a elwid Walweitha, a bod ei fedd wedi ei ganfod yn Rhos, cantref Sir Benfro o gwmpas Hwlffordd. Ceir yr enw Castell Gwalchmai yno o hyd.

Sir Gawain#

Gwnaeth Sieffre o Fynwy Walchmai yn un o farchogion gorau Arthur ac yn etifedd tebygol i’w deyrnas. I Chrétien de Troyes yn Ffrainc ef oedd patrwm sifalri, ac yn y bedwaredd ganrif ar ddeg gwnaeth bardd Saesneg ef yn arwr Sir Gawain and the Green Knight, un o gerddi gorau’r Oesoedd Canol. Mae pob Gawain ym mhob iaith yn Ewrop yn mynd yn ôl at Walchmai’r chwedlau Cymraeg.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf