Gwraig Caradog Freichfras ac un o Dair Rhiain Ardderchog Llys Arthur yn y Trioedd. Roedd ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac am ganrifoedd canmolai beirdd Cymru wragedd ffyddlon fel ‘ail Degau’.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:· Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif)Rhiain ffyddlon llys ArthurOes y SeintiauArwyr gwerin
Caer-went, tref gaerog Gwent, sedd gŵr Tegau, Caradog Freichfras · Llun: Wikimedia Commons · Dr John Wells, CC BY 4.0
Ystyr yr enw
Tegau Eurfron: Tegau ‘Eurfron’
Tegau Eurfron
Tegauei henw ei hun
Euraur
fronbrono bron (treiglad meddal: b → f)
2 munud o ddarllen
Tegau Eurfron oedd gwraig y Brenin Caradog Freichfras ac, i feirdd Cymru, y wraig ffyddlonaf a fu erioed. Mae ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, mantell na syrthiai’n iawn ond am wraig gywir a ffyddlon, ac am ddau gan mlynedd canmolai beirdd Cymru wragedd tai eu noddwyr drwy eu cymharu â Thegau. Mae’r Cymry’n ei hanrhydeddu fel santes.FfynonellauTegau Eurfron ↗Wikipedia (Saesneg)Tegau Eurfron, brenhines oes Gristnogol gynnar a gwraig y Brenin Caradog Freichfras; i awduron yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am dri pheth, ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i mordwyo; hi yw gwraig Caradog yn y Livre de Carados a’r Manteau Mal Taillé Ffrangeg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif; fe’i henwir gyntaf yn Degau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, gan Oronwy Ddu ap Tudur ac mewn cerdd gan Ddafydd ap Gwilym; cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â hi a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod ei mantell hi’n cyrraedd y llawr pan nad oedd mantell gwragedd eraill cyn hired; mynnodd Lewys Glyn Cothi fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eururon’; mae’r beirdd hyn yn cyfeirio ati fel symbol o burdeb ac o ffyddlondeb i’w gŵr; ceir y llysenw Eurfron gyntaf yn 1576; ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy Brydain i Ffrainc, yn eu plith sut y cafodd yr enw Eurfron, gyntaf yn y Livre de Carados, a hanes y fantell a brofai’r ffyddlon, a adroddir yn Le Manteau Mal Taillé ac yn ddiweddarach yn y faled Saesneg The Boy and the Mantle.Tegau Eurfron ↗Wicipedia CymraegSantes oedd Tegau Eurfron a gwraig Caradog Freichfras; i fynaich yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i morwyndod; yn stori’r fantell a oedd â gwerthoedd cyfrin, gwisgodd merched y llys y fantell ac nid oedd yn eu ffitio; pan roddodd Tegau hi amdani dywedodd iddi gusanu ei chariad, Caradog, cyn ei briodi, ac ar hynny ffitiodd y fantell amdani fel maneg; mae straeon eraill am gorn yfed a chyllell gig a oedd yn yr un modd yn brawf o ffyddlondeb.
I awduron yr Oesoedd Canol, roedd Tegau’n enwog am dri pheth: ei mantell, ei ffyddlondeb i’w gŵr, a’i mordwyo. Daw ei henw o teg, a’i llysenw Eurfron o aur a bron. Ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy weddill Prydain a dros y môr i Ffrainc, lle gwnaeth rhamantau diwedd y ddeuddegfed ganrif, y Livre de Carados a Le Manteau Mal Taillé, hi’n wraig i Carados, Caradog Freichfras.FfynonellauTegau Eurfron ↗Wikipedia (Saesneg)Tegau Eurfron, brenhines oes Gristnogol gynnar a gwraig y Brenin Caradog Freichfras; i awduron yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am dri pheth, ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i mordwyo; hi yw gwraig Caradog yn y Livre de Carados a’r Manteau Mal Taillé Ffrangeg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif; fe’i henwir gyntaf yn Degau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, gan Oronwy Ddu ap Tudur ac mewn cerdd gan Ddafydd ap Gwilym; cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â hi a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod ei mantell hi’n cyrraedd y llawr pan nad oedd mantell gwragedd eraill cyn hired; mynnodd Lewys Glyn Cothi fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eururon’; mae’r beirdd hyn yn cyfeirio ati fel symbol o burdeb ac o ffyddlondeb i’w gŵr; ceir y llysenw Eurfron gyntaf yn 1576; ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy Brydain i Ffrainc, yn eu plith sut y cafodd yr enw Eurfron, gyntaf yn y Livre de Carados, a hanes y fantell a brofai’r ffyddlon, a adroddir yn Le Manteau Mal Taillé ac yn ddiweddarach yn y faled Saesneg The Boy and the Mantle.Caradoc Vreichvras ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog Freichfras, cyndad brenhinoedd Gwent, a fu fyw efallai yn y bumed neu’r chweched ganrif; cofir ef yn y rhamantau Ffrangeg fel y Brenin Carados a Carados Briefbras, ‘Braich-fer’; yr un gŵr yn ôl pob tebyg yw’r Caradogiaid yn yr achau Cymreig ac ym Muchedd Sant Tathan; mae’r Mabinogion sawl gwaith yn ei alw’n fab Llŷr Marini; mae rhai archaeolegwyr yn ei gymryd yn ffigwr hanesyddol credadwy, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, rheolwr Gwent tua’r chweched ganrif, a’i ganolfan yng Nghaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum, ac yn darllen ei enw fel cof am yr arwr cynharach Caratacus, parhad traddodiad o’r Silwriaid a ddaliai’r un wlad; mae’r Trioedd yn ei alw’n bencynghorwr Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw ac yn un o dri marchog Ynys Prydain, ac yn enwi ei farch Lluagor; ei wraig oedd Tegau Eurfron; yn y Mort Artu Ffrangeg mae’n marw’n arwrol ym mrwydr olaf Arthur wedi arwain y gelyn ar ffo.
Mae Mantell Tegau yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac roedd iddi rinwedd gyfrin: ni chrogai’n iawn ond ar wraig gywir. Mae’r stori’n adrodd sut y daethpwyd â hi i’r llys a sut y gwisgodd y gwragedd hi bob yn un, ac ar bob un ohonynt crogai’n gam. Yna gwisgodd Tegau hi, a dywedodd yn onest iddi unwaith gusanu Caradog, ei chariad, cyn eu priodi, ac ar hynny syrthiodd y fantell amdani a’i ffitio fel maneg. Mae straeon eraill am gorn yfed a chyllell gig a brofai ffyddlondeb yn yr un modd.FfynonellauTegau Eurfron ↗Wicipedia CymraegSantes oedd Tegau Eurfron a gwraig Caradog Freichfras; i fynaich yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i morwyndod; yn stori’r fantell a oedd â gwerthoedd cyfrin, gwisgodd merched y llys y fantell ac nid oedd yn eu ffitio; pan roddodd Tegau hi amdani dywedodd iddi gusanu ei chariad, Caradog, cyn ei briodi, ac ar hynny ffitiodd y fantell amdani fel maneg; mae straeon eraill am gorn yfed a chyllell gig a oedd yn yr un modd yn brawf o ffyddlondeb.Tegau Eurfron ↗Wikipedia (Saesneg)Tegau Eurfron, brenhines oes Gristnogol gynnar a gwraig y Brenin Caradog Freichfras; i awduron yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am dri pheth, ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i mordwyo; hi yw gwraig Caradog yn y Livre de Carados a’r Manteau Mal Taillé Ffrangeg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif; fe’i henwir gyntaf yn Degau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, gan Oronwy Ddu ap Tudur ac mewn cerdd gan Ddafydd ap Gwilym; cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â hi a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod ei mantell hi’n cyrraedd y llawr pan nad oedd mantell gwragedd eraill cyn hired; mynnodd Lewys Glyn Cothi fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eururon’; mae’r beirdd hyn yn cyfeirio ati fel symbol o burdeb ac o ffyddlondeb i’w gŵr; ceir y llysenw Eurfron gyntaf yn 1576; ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy Brydain i Ffrainc, yn eu plith sut y cafodd yr enw Eurfron, gyntaf yn y Livre de Carados, a hanes y fantell a brofai’r ffyddlon, a adroddir yn Le Manteau Mal Taillé ac yn ddiweddarach yn y faled Saesneg The Boy and the Mantle.
Cadwodd beirdd Cymru ei henw’n ddisglair. Enwodd Dafydd ap Gwilym a Goronwy Ddu ap Tudur hi yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Yn y bymthegfed, cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â Thegau a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod mantell Tegau yn cyrraedd y llawr, pan nad oedd mantell yr un wraig arall cyn hired. Dywedodd Lewys Glyn Cothi yn falch fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eurfron’. I bob un ohonynt hi oedd union lun purdeb a ffyddlondeb.FfynonellauTegau Eurfron ↗Wikipedia (Saesneg)Tegau Eurfron, brenhines oes Gristnogol gynnar a gwraig y Brenin Caradog Freichfras; i awduron yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am dri pheth, ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i mordwyo; hi yw gwraig Caradog yn y Livre de Carados a’r Manteau Mal Taillé Ffrangeg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif; fe’i henwir gyntaf yn Degau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, gan Oronwy Ddu ap Tudur ac mewn cerdd gan Ddafydd ap Gwilym; cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â hi a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod ei mantell hi’n cyrraedd y llawr pan nad oedd mantell gwragedd eraill cyn hired; mynnodd Lewys Glyn Cothi fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eururon’; mae’r beirdd hyn yn cyfeirio ati fel symbol o burdeb ac o ffyddlondeb i’w gŵr; ceir y llysenw Eurfron gyntaf yn 1576; ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy Brydain i Ffrainc, yn eu plith sut y cafodd yr enw Eurfron, gyntaf yn y Livre de Carados, a hanes y fantell a brofai’r ffyddlon, a adroddir yn Le Manteau Mal Taillé ac yn ddiweddarach yn y faled Saesneg The Boy and the Mantle.Tegau Eurfron ↗Wicipedia CymraegSantes oedd Tegau Eurfron a gwraig Caradog Freichfras; i fynaich yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i morwyndod; yn stori’r fantell a oedd â gwerthoedd cyfrin, gwisgodd merched y llys y fantell ac nid oedd yn eu ffitio; pan roddodd Tegau hi amdani dywedodd iddi gusanu ei chariad, Caradog, cyn ei briodi, ac ar hynny ffitiodd y fantell amdani fel maneg; mae straeon eraill am gorn yfed a chyllell gig a oedd yn yr un modd yn brawf o ffyddlondeb.
Roedd sut y cafodd Tegau’r enw Eurfron yn stori ynddi’i hun, a ysgrifennwyd gyntaf yn y Livre de Carados Ffrangeg, a cheir y llysenw yng Nghymru yn 1576. O Gymru aeth ei hanes ymlaen i’r Saesneg hefyd, yn y faled The Boy and the Mantle, fel y daeth Tegau, brenhines Gwent yn nyddiau Arthur, yn ddihareb am ffyddlondeb mewn tair iaith.FfynhonnellTegau Eurfron ↗Wikipedia (Saesneg)Tegau Eurfron, brenhines oes Gristnogol gynnar a gwraig y Brenin Caradog Freichfras; i awduron yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am dri pheth, ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i mordwyo; hi yw gwraig Caradog yn y Livre de Carados a’r Manteau Mal Taillé Ffrangeg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif; fe’i henwir gyntaf yn Degau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, gan Oronwy Ddu ap Tudur ac mewn cerdd gan Ddafydd ap Gwilym; cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â hi a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod ei mantell hi’n cyrraedd y llawr pan nad oedd mantell gwragedd eraill cyn hired; mynnodd Lewys Glyn Cothi fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eururon’; mae’r beirdd hyn yn cyfeirio ati fel symbol o burdeb ac o ffyddlondeb i’w gŵr; ceir y llysenw Eurfron gyntaf yn 1576; ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy Brydain i Ffrainc, yn eu plith sut y cafodd yr enw Eurfron, gyntaf yn y Livre de Carados, a hanes y fantell a brofai’r ffyddlon, a adroddir yn Le Manteau Mal Taillé ac yn ddiweddarach yn y faled Saesneg The Boy and the Mantle.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.