Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Tegau Eurfron

Gwraig Caradog Freichfras ac un o Dair Rhiain Ardderchog Llys Arthur yn y Trioedd. Roedd ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac am ganrifoedd canmolai beirdd Cymru wragedd ffyddlon fel ‘ail Degau’.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif) Rhiain ffyddlon llys Arthur Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Caer-went, tref gaerog Gwent, sedd gŵr Tegau, Caradog Freichfras
Caer-went, tref gaerog Gwent, sedd gŵr Tegau, Caradog Freichfras · Llun: Wikimedia Commons · Dr John Wells, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Tegau Eurfron: Tegau ‘Eurfron’

Tegau Eurfron

  • Tegau ei henw ei hun
  • Eur aur
  • fron brono bron (treiglad meddal: b → f)

Tegau Eurfron oedd gwraig y Brenin Caradog Freichfras ac, i feirdd Cymru, y wraig ffyddlonaf a fu erioed. Mae ei mantell yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, mantell na syrthiai’n iawn ond am wraig gywir a ffyddlon, ac am ddau gan mlynedd canmolai beirdd Cymru wragedd tai eu noddwyr drwy eu cymharu â Thegau. Mae’r Cymry’n ei hanrhydeddu fel santes.

PrydOes Arthur
Ei gŵrCaradog Freichfras
Cofir amEi mantell, ei ffyddlondeb, ei mordwyo
Ei thlwsMantell Tegau
Anrhydeddir felSantes

Tri pheth#

I awduron yr Oesoedd Canol, roedd Tegau’n enwog am dri pheth: ei mantell, ei ffyddlondeb i’w gŵr, a’i mordwyo. Daw ei henw o teg, a’i llysenw Eurfron o aur a bron. Ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy weddill Prydain a dros y môr i Ffrainc, lle gwnaeth rhamantau diwedd y ddeuddegfed ganrif, y Livre de Carados a Le Manteau Mal Taillé, hi’n wraig i Carados, Caradog Freichfras.

Y fantell#

Mae Mantell Tegau yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac roedd iddi rinwedd gyfrin: ni chrogai’n iawn ond ar wraig gywir. Mae’r stori’n adrodd sut y daethpwyd â hi i’r llys a sut y gwisgodd y gwragedd hi bob yn un, ac ar bob un ohonynt crogai’n gam. Yna gwisgodd Tegau hi, a dywedodd yn onest iddi unwaith gusanu Caradog, ei chariad, cyn eu priodi, ac ar hynny syrthiodd y fantell amdani a’i ffitio fel maneg. Mae straeon eraill am gorn yfed a chyllell gig a brofai ffyddlondeb yn yr un modd.

Yng nghaneuon y beirdd#

Cadwodd beirdd Cymru ei henw’n ddisglair. Enwodd Dafydd ap Gwilym a Goronwy Ddu ap Tudur hi yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Yn y bymthegfed, cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â Thegau a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod mantell Tegau yn cyrraedd y llawr, pan nad oedd mantell yr un wraig arall cyn hired. Dywedodd Lewys Glyn Cothi yn falch fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eurfron’. I bob un ohonynt hi oedd union lun purdeb a ffyddlondeb.

Y fron aur#

Roedd sut y cafodd Tegau’r enw Eurfron yn stori ynddi’i hun, a ysgrifennwyd gyntaf yn y Livre de Carados Ffrangeg, a cheir y llysenw yng Nghymru yn 1576. O Gymru aeth ei hanes ymlaen i’r Saesneg hefyd, yn y faled The Boy and the Mantle, fel y daeth Tegau, brenhines Gwent yn nyddiau Arthur, yn ddihareb am ffyddlondeb mewn tair iaith.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf