Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
fl. c. 829
Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
Llun: Bryn coediog Dinas Emrys ger Beddgelert, cartref y ddraig goch a’r ddraig wen yn y chwedl · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Tua 829, yn nheyrnasiad Merfyn Frych, Brenin Gwynedd, casglodd ysgolhaig yng Ngwynedd y cyfan a allai ei gael am orffennol y Brythoniaid a’i ysgrifennu yn Lladin. Ei lyfr, yr Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid, yw’r hanes hynaf o Brydain a ysgrifennwyd yng Nghymru, ac ynddo mae’r hanes cynharaf am Arthur a’i ddeuddeg brwydr. Mae copïau diweddarach yn enwi’r awdur yn Nennius, disgybl i Elfoddw, eglwyswr mawr Gwynedd.
| Llyfr | Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid |
|---|---|
| Ysgrifennwyd | Tua 829–830, ‘ym mhedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn’ |
| Ble | Gwynedd, yn llys Merfyn Frych |
| Ei athro | Elfoddw, archesgob Gwynedd (bu farw 809) |
| Y copi hynaf | Y Llyfrgell Brydeinig, Harley MS 3859, a ysgrifennwyd tua 1100 |
Mae’r awdur yn dweud wrthym sut y gweithiai. Casglodd yr hyn a allai o flwyddnodion y Rhufeiniaid, croniclau’r tadau sanctaidd, ysgrifeniadau’r Gwyddyl a’r Saeson, a thraddodiadau henuriaid ei bobl ei hun. ‘Gwneuthum bentwr o’r cyfan a gefais,’ meddai, fel petai’n ymddiheuro am ei arddull blaen, a gofynnodd i’w ddarllenwyr faddau iddo. Trysor yw’r pentwr hwnnw. Ni cheir llawer o’r hyn a geidw yn unman arall.
Mae rhai copïau’n gorffen cyfrif y blynyddoedd ym mhedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, ac mae un yn enwi’r awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw. Mae hynny’n gosod y llyfr yn llys Gwynedd tua 829 neu 830, pan groesawai Merfyn Frych, sylfaenydd llinach Rhodri Mawr, ysgolheigion o Iwerddon a thros y môr.
Mae’r llyfr yn dechrau â phobloedd cyntaf yr ynys ac â Brutus, y tywysog o Gaerdroea y cafodd Prydain ei henw ganddo. Mae’n sôn am y Rhufeiniaid, am Facsen Wledig a’r milwyr Brythonig a ymsefydlodd yn Llydaw, am Sant Garmon, ac am Wrtheyrn, a wahoddodd Hengist a’r Saeson i’r ynys. Mae’n adrodd am y bachgen Emrys a’r ddwy ddraig, y goch a’r wen, a ymladdai dan fryn Dinas Emrys yn Eryri, a sut y gyrrodd y ddraig goch y wen ymaith: yr hanes hynaf am ddraig Cymru.
Mae’n adrodd am Gunedda, a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a gyrru’r Gwyddyl o Wynedd. Mae’n sôn am Urien Rheged a brenhinoedd y Gogledd a fu’n gwarchae ar yr Eingl ar Ynys Metcaud. Ac mae’n enwi beirdd cyntaf yr iaith Gymraeg: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian, a ganai yn yr iaith Frythoneg yn nyddiau Ida o Bernicia.FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Yr enwocaf oll yw ei bennod ar Arthur. ‘Yna,’ meddai, ‘yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson.’FfynhonnellHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw. Mae’n enwi ei ddeuddeg brwydr: wrth aber afon Glein, pedair ar afon Dubglas, ar y Bassas, yng Nghoed Celyddon, yng Nghastell Guinnion, lle cariodd ddelw’r Forwyn Fair ar ei ysgwyddau, yng Nghaer y Lleng, ar y Tryfrwyd, ar y bryn a elwir Agned, a’r ddeuddegfed ar Fynydd Baddon, lle cariodd y Brythoniaid y dydd.
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, oedd yr Arthur hwn, y mae ei roddion tir wedi’u hysgrifennu yn Llyfr Llandaf, a Chaerllion ar Wysg oedd Caer y Lleng. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol. Mae’r llyfr hefyd yn cyfrif rhyfeddodau Arthur ymhlith rhyfeddodau Prydain: y garreg ar Garn Gabal ym Muellt sy’n dwyn ôl troed ei gi, a bedd ei fab Amr wrth darddiad afon Gamber, nad yw byth yr un hyd ddwywaith.
Copïwyd Hanes y Brythoniaid ledled Ewrop: mae tua deugain copi wedi goroesi, mewn llyfrgelloedd o Lundain i Rufain, a throwyd ef i’r Wyddeleg fel Lebor Bretnach. Mae’r copi hynaf, a wnaed tua 1100, yn cadw wrth ei ochr yr Annales Cambriae, cronicl Cymru, ac achau brenhinoedd cynnar Cymru a’r Hen Ogledd. Dri chan mlynedd ar ôl ei ysgrifennu, adeiladodd Sieffre o Fynwy ei Hanes Brenhinoedd Prydain mawr ar ei sylfeini, a thrwy Sieffre aeth hanes Arthur o amgylch y byd.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Arthur, Brenin y Brythoniaid → Erthygl: Arthur → Culhwch ac Olwen → Owain ac Iarlles y Ffynnon → Y ddraig goch a’r ddraig wen → Trioedd Ynys Prydain → Y Mabinogion →
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Erthygl · 20 munO Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Erthygl · 10 munYsgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Erthygl · 16 munYsgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.
Hanes y BrythoniaidBrenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychBrenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.
Cyngen ap CadellYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf