Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 829 OC

Hanes y Brythoniaid

Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

Llun: Tudalen o Harley 3859, copi llawnaf yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 1100. · Unknown medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 829 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Ym mhedwaredd flwyddyn y brenin Merfyn o Wynedd, casglodd awdur yng Nghymru hanes y Brythoniaid yn un llyfr, yr Historia Brittonum. Dyma’r hanes hynaf am ryfeloedd Arthur.

PrydTua 829–830
BleGwynedd, yn llys y brenin Merfyn
PwyMae rhagair yn enw Nennius mewn rhai copïau

Beth sydd ynddo#

Mae’n sôn am Brutus, y cafodd Prydain ei henw ganddo; am Wrtheyrn a dyfodiad y Saeson; am Badrig; am frwydrau Arthur; ac am ryfeddodau Prydain.

Arthur, arweinydd mewn brwydr#

Yma Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, a ymladdodd ochr yn ochr â brenhinoedd y Brythoniaid. Enwir deuddeg brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.

Y llyfrau sy’n ei gadw#

Mae o leiaf bum llawysgrif wedi goroesi. Ysgrifennwyd y llawnaf, Harley 3859 yn y Llyfrgell Brydeinig, tua 1100, a chopïwyd Blwyddnodau Cymru i mewn iddi.

Deuddeg brwydr Arthur#

Mae’r Historia yn enwi lle pob brwydr: y gyntaf yn aber afon Glein; pedair ar afon Dubglas yn ardal Linnuis; y chweched ar afon Bassas; y seithfed yng nghoedwig Celidon, Cat Coit Celidon; yr wythfed yng nghaer Guinnion, lle cariodd Arthur ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau; y nawfed yn Ninas y Lleng; y ddegfed ar lannau’r Tribruit; yr unfed ar ddeg ar y mynydd a elwir Agned; a’r ddeuddegfed ar Fynydd Baddon. Darllenodd awduron diweddarach ‘ar ei ysgwyddau’ fel ‘ar ei darian’, gan fod y ddau air mor debyg yn Gymraeg. Mae’r Historia’n galw Arthur yn dux bellorum ac yn miles, rhyfelwr.

Rhyfeddodau Prydain#

Wedi’i gysylltu â’r Historia mae De mirabilibus Britanniae, Rhyfeddodau Prydain, rhestr o dri ar ddeg o ryfeddodau’r ynys, gyda rhagor o Fôn ac o Iwerddon, a ysgrifennwyd yn fuan wedi’r Historia ei hun. Mae un yng ngwlad Buellt. Pan oedd Cafall, ci Arthur y milwr, yn hela’r baedd Troynt, gadawodd ôl ei droed mewn carreg, a chododd Arthur garnedd oddi tani, a elwir Carn Cafall.

Tŵr Gwrtheyrn#

Mae’r Historia’n adrodd sut y ceisiodd Gwrtheyrn godi amddiffynfa ger Eryri, yn Ninas Emrys, a sut y diflannai ei ddefnyddiau adeiladu bob tro. Ailadroddodd Sieffre o Fynwy’r hanes gyda Myrddin wrth ei galon, gan ddweud mai Ambrosius oedd enw arall y doethwr. Gwnaeth Emrys Wledig, a enwir hefyd yn yr Historia, yn frenin yn ei hawl ei hun, a dwyn i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre hefyd.

Sut y’i lluniwyd#

Dywed y rhagair yn enw Nennius ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’. Mae’r Historia’n cyfrif ei blynyddoedd yn ofalus: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’. Dywed hefyd fod Prydain yn cael ei henw o Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas o Gaerdroea.

Copïau a gollwyd ac a gadwyd#

Llawysgrif Chartres oedd y copi hynaf, nes i’r rhan fwyaf ohoni gael ei dinistrio pan fomiwyd y llyfrgell trwy ddamwain yn 1944. Roedd ei thestun wedi’i gopïo cyn hynny ac mae wedi goroesi. Cyhoeddodd yr hanesydd David Dumville fersiwn y Fatican.

Y bobl

c. 605–655

Arthur

Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)

Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.

Arthur
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius

Cyn ac wedyn

  1. Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)

    Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

    Cymraeg ysgrifenedig cynnar
  2. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  3. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn
  4. Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

    Colofn Eliseg

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf