Arthur
Brenin y Brythoniaid (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829; Llyfr Llandaf, tua 1125)Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
Arthur

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 829 OC
Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.
Llun: Tudalen o Harley 3859, copi llawnaf yr Historia Brittonum, a ysgrifennwyd tua 1100. · Unknown medieval scribe, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ym mhedwaredd flwyddyn y brenin Merfyn o Wynedd, casglodd awdur yng Nghymru hanes y Brythoniaid yn un llyfr, yr Historia Brittonum. Dyma’r hanes hynaf am ryfeloedd Arthur.FfynonellauHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.History of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
| Pryd | Tua 829–830 |
|---|---|
| Ble | Gwynedd, yn llys y brenin Merfyn |
| Pwy | Mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai copïau |
Mae’n sôn am Brutus, y cafodd Prydain ei henw ganddo; am Wrtheyrn a dyfodiad y Saeson; am Badrig; am frwydrau Arthur; ac am ryfeddodau Prydain.FfynhonnellHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.
Yma Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, a ymladdodd ochr yn ochr â brenhinoedd y Brythoniaid. Enwir deuddeg brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.FfynonellauHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.History of the Britons (Historia Brittonum) ↗tua 829; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles; Project Gutenberg (Saesneg)Yna yr ymladdodd Arthur fawrfrydig, gyda holl frenhinoedd a llu Prydain, yn erbyn y Saeson, hyd at fryn Baddon. Y beirdd cyntaf: Talhaearn Tad Awen, Aneirin, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Mae’r cyfrif yn rhedeg hyd bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn, a gelwir yr awdur yn ddisgybl i Sant Elfoddw.
Mae o leiaf bum llawysgrif wedi goroesi. Ysgrifennwyd y llawnaf, Harley 3859 yn y Llyfrgell Brydeinig, tua 1100, a chopïwyd Blwyddnodau Cymru i mewn iddi.FfynonellauHistoria Brittonum ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd tua 829–30, heb fod yn gynharach na phedwaredd flwyddyn teyrnasiad y brenin Mermenus, sef Merfyn Frych o Wynedd yn ôl y farn gyffredin; mae rhagair yn enw Nennius mewn rhai fersiynau; o leiaf bum llawysgrif, yr Harleian (tua 1100, y Llyfrgell Brydeinig) yw’r gyflawnaf; mae’n sôn am Brutus, Gwrtheyrn a’r Saeson, Padrig, brwydrau Arthur a rhyfeddodau Prydain; Arthur yw’r dux bellorum, yr arweinydd mewn brwydr, ac yn Baddon syrthiodd 960 o wŷr mewn un diwrnod mewn un rhuthr gan Arthur.Annales Cambriae ↗Wikipedia (Saesneg)Croniclau Lladin a luniwyd o amryw ffynonellau yn Nhyddewi yn Nyfed; copi o’r ddeuddegfed ganrif o wreiddiol o ganol y ddegfed ganrif yw’r testun hynaf, wedi’i osod heb deitl mewn llawysgrif o’r Historia Brittonum (Harley 3859) a’i ddilyn yn syth gan ach Owain ap Hywel; mae ynddo Faddon, lle cariodd Arthur groes ein Harglwydd Iesu Grist ar ei ysgwyddau am dri diwrnod a thair nos, a Chamlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd.
Mae’r Historia yn enwi lle pob brwydr: y gyntaf yn aber afon Glein; pedair ar afon Dubglas yn ardal Linnuis; y chweched ar afon Bassas; y seithfed yng nghoedwig Celidon, Cat Coit Celidon; yr wythfed yng nghaer Guinnion, lle cariodd Arthur ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau; y nawfed yn Ninas y Lleng; y ddegfed ar lannau’r Tribruit; yr unfed ar ddeg ar y mynydd a elwir Agned; a’r ddeuddegfed ar Fynydd Baddon.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican. Darllenodd awduron diweddarach ‘ar ei ysgwyddau’ fel ‘ar ei darian’, gan fod y ddau air mor debyg yn Gymraeg. Mae’r Historia’n galw Arthur yn dux bellorum ac yn miles, rhyfelwr.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican.
Wedi’i gysylltu â’r Historia mae De mirabilibus Britanniae, Rhyfeddodau Prydain, rhestr o dri ar ddeg o ryfeddodau’r ynys, gyda rhagor o Fôn ac o Iwerddon, a ysgrifennwyd yn fuan wedi’r Historia ei hun.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican. Mae un yng ngwlad Buellt. Pan oedd Cafall, ci Arthur y milwr, yn hela’r baedd Troynt, gadawodd ôl ei droed mewn carreg, a chododd Arthur garnedd oddi tani, a elwir Carn Cafall.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican.
Mae’r Historia’n adrodd sut y ceisiodd Gwrtheyrn godi amddiffynfa ger Eryri, yn Ninas Emrys, a sut y diflannai ei ddefnyddiau adeiladu bob tro. Ailadroddodd Sieffre o Fynwy’r hanes gyda Myrddin wrth ei galon, gan ddweud mai Ambrosius oedd enw arall y doethwr. Gwnaeth Emrys Wledig, a enwir hefyd yn yr Historia, yn frenin yn ei hawl ei hun, a dwyn i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre hefyd.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican.
Dywed y rhagair yn enw Nennius ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican. Mae’r Historia’n cyfrif ei blynyddoedd yn ofalus: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican. Dywed hefyd fod Prydain yn cael ei henw o Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas o Gaerdroea.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican.
Llawysgrif Chartres oedd y copi hynaf, nes i’r rhan fwyaf ohoni gael ei dinistrio pan fomiwyd y llyfrgell trwy ddamwain yn 1944. Roedd ei thestun wedi’i gopïo cyn hynny ac mae wedi goroesi. Cyhoeddodd yr hanesydd David Dumville fersiwn y Fatican.FfynhonnellHistoria Brittonum (its contents) ↗Wikipedia (Saesneg)Enwyd Prydain ar ôl Brutus, un o ddisgynyddion Aeneas; pennod 4: ‘o Ddioddefaint Crist aeth 796 o flynyddoedd heibio. Ond o’i Ymgnawdoliad 831 o flynyddoedd’; deuddeg brwydr Arthur: Glein, pedair ar y Dubglas yn Linnuis, Bassas, Cat Coit Celidon, caer Guinnion lle cariodd ddelw’r Fair Sanctaidd ar ei ysgwyddau (a ddarllenwyd gan awduron diweddarach fel ei darian, gan fod y geiriau Cymraeg mor debyg), Dinas y Lleng, Tribruit, Agned a Mynydd Baddon; y rhagair yn enw Nennius: ‘pentyrrais ynghyd bopeth a gefais’, o weithiau ysgrifenedig ac o’n ‘hen draddodiadau’; tŵr Gwrtheyrn yn Ninas Emrys ger yr Wyddfa, a ailadroddwyd gan Sieffre o Fynwy gyda Myrddin, ‘Ambrosius’ yn enw arall i’r doethwr; gwnaeth Sieffre hefyd Emrys Wledig yn frenin a thynnu i mewn Gwerthefyr a’r Esgob Garmon o Auxerre; gelwir Arthur yn dux bellorum neu miles, ‘rhyfelwr, milwr’; mae De mirabilibus Britanniae yn rhestru 13 o ryfeddodau Prydain, gyda rhyfeddodau Môn ac Iwerddon, a luniwyd yn fuan wedyn; ym Muellt gadawodd Cafall, ci Arthur y milwr, ôl ei droed mewn carreg wrth hela’r baedd Troynt, a chododd Arthur Garn Cafall; llawysgrif Chartres, yr hynaf, a ddinistriwyd i raddau helaeth yn 1944 ond a gopïwyd cyn hynny; cyhoeddodd David Dumville fersiwn y Fatican.
Ffynonellau a darllen pellach
Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig ydoedd, brenin Gwent a Glywysing, a’i lys yng Nghaerllion.
ArthurY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusYsgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.
Cymraeg ysgrifenedig cynnarMae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.
Merfyn FrychMae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.
Rhodri ap MerfynMae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.
Colofn ElisegYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf