Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 820 OC

Cymraeg ysgrifenedig cynnar

Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

Llun: Tudalen garped y groes yn yr efengylau a gadwyd unwaith ar allor Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw. · Unknown eighth-century artist, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

c. 820 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Ar ymyl llyfr efengylau mawr, ysgrifennodd rhywun yn Gymraeg sut y setlwyd ffrae am dir. Mae ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf sydd wedi goroesi yn unman.

PrydDyddir y nodiadau i’r nawfed ganrif
BleEfengylau Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw
IaithHen Gymraeg, wrth ochr nodiadau Lladin

Llyfr a roddwyd i Teilo#

Mae nodyn Lladin yn yr un llyfr yn dweud sut y prynodd gŵr o’r enw Gelhi ef gan Cingal am ei geffyl gorau, a’i roi i Dduw ar allor Teilo. Mae nodiadau eraill yn enwi tiroedd ger Llandeilo Fawr, lle cedwid y llyfr.

Setlo ffrae#

Mae’r nodyn Cymraeg yn cofnodi sut y daethpwyd â dadl am dir i ben, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar. Nid barddoniaeth na gweddi yw peth o’r Gymraeg hynaf sydd gennym, ond busnes bob dydd cyfraith a thir.

Yng Nghaerlwytgoed#

Erbyn diwedd y ddegfed ganrif roedd y llyfr wedi gadael Cymru am Gaerlwytgoed, lle mae’n dal i gael ei gadw yn yr eglwys gadeiriol.

Y llyfr ar agor yn ail bennod Mathew, i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed.
Y llyfr ar agor yn ail bennod Mathew, i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed. · Llun: Andrewrabbott, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y llyfr ei hun#

Llyfr efengylau Ynysig o’r wythfed ganrif yw’r llyfr, a adwaenir hefyd fel Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo. Mae 236 o’i dudalennau wedi goroesi, ac wyth ohonynt wedi’u peintio. Mae’n cynnwys Efengylau Mathew a Marc a dechrau Luc, gyda phortreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen â phedwar symbol yr efengylwyr. Mae’r hanesydd celf Peter Lord yn ei ddyddio i 730. Mae ei dudalennau’n mesur 30.8 wrth 23.5 centimetr.

Llyfr Teilo#

Y nodiadau yw’r dystiolaeth gynharaf i’r anrhydedd a roddid i Sant Teilo. Dangosant ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei gofio yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr. Mae wyth nodyn i gyd, yn Lladin ac yn Hen Gymraeg, ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif. Mae testun yr Efengylau’n wahanol i’r Fwlgat Ladin mewn bron 2,000 o fannau, ac mae bron traean o’r rhain yn gyffredin ag Efengylau Henffordd, a wnaed efallai yng Nghymru hefyd, fel Sallwyr Rhygyfarch o bosibl.

Ysgrifennu heb inc#

Nid ag inc y gwnaed pob marc yn y llyfr. Arweiniodd Bill Endres y gwaith o dynnu lluniau o’r llyfr yn 2010, ac yn 2014 daeth yn ôl a defnyddio Delweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddangos ysgrifen a grafwyd i’r tudalennau â phin sych.

Teithiau’r llyfr#

Ar ei dudalen gyntaf mae enw pŵl Wynsige, esgob Lichfield o tua 963. Anrheithiwyd Eglwys Gadeiriol Lichfield yn y Rhyfel Cartref yn 1646 ac ysbeiliwyd ei llyfrgell. Rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelodd yn 1672 neu 1673, a chydnabyddir mai’r Is-gantor William Higgins a achubodd hwn. Fe’i tociwyd yn 1707, ei dorri’n ddalennau unigol yn 1862 a’i rwymo eto gan Roger Powell yn 1962. Mae wedi bod i’w weld gan y cyhoedd ers 1982.

Rhyddiaith yn gyntaf, yna barddoniaeth#

Yn y llyfr hwn y mae’r rhyddiaith Gymraeg hynaf. Mae’r farddoniaeth Gymraeg hynaf yn llawysgrif Juvencus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 900 gan fwy na deg o ysgrifwyr, ac un ohonynt wedi cuddio’r enw Cymraeg Cemelliauc mewn llythrennau Groeg.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

fl. 6th century

Teilo Sant

Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.

Teilo Sant

Cyn ac wedyn

  1. Cymru’n derbyn Pasg Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

    Cymru’n derbyn Pasg Rhufain
  2. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa
  3. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  4. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf