Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.
Llun: Tudalen garped y groes yn yr efengylau a gadwyd unwaith ar allor Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw. · Unknown eighth-century artist, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons
Ar ymyl llyfr efengylau mawr, ysgrifennodd rhywun yn Gymraeg sut y setlwyd ffrae am dir. Mae ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf sydd wedi goroesi yn unman.FfynonellauSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.Five Ancient Books of Wales ↗Daniel Huws, Darlith Goffa H. M. Chadwick 6 (1995) (Saesneg)‘Mae dros hanner cant o lyfrau wedi goroesi o’r can mlynedd fwy neu lai rhwng canol y drydedd ganrif ar ddeg a chanol y bedwaredd ar ddeg’; y Gymraeg ysgrifenedig hynaf yn Efengylau Caerlwytgoed; y farddoniaeth Gymraeg hynaf yn llawysgrif Juvencus.
Pryd
Dyddir y nodiadau i’r nawfed ganrif
Ble
Efengylau Teilo, Efengylau Chad yng Nghaerlwytgoed heddiw
Mae nodyn Lladin yn yr un llyfr yn dweud sut y prynodd gŵr o’r enw Gelhi ef gan Cingal am ei geffyl gorau, a’i roi i Dduw ar allor Teilo. Mae nodiadau eraill yn enwi tiroedd ger Llandeilo Fawr, lle cedwid y llyfr.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.
Mae’r nodyn Cymraeg yn cofnodi sut y daethpwyd â dadl am dir i ben, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar. Nid barddoniaeth na gweddi yw peth o’r Gymraeg hynaf sydd gennym, ond busnes bob dydd cyfraith a thir.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.
Erbyn diwedd y ddegfed ganrif roedd y llyfr wedi gadael Cymru am Gaerlwytgoed, lle mae’n dal i gael ei gadw yn yr eglwys gadeiriol.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif.
Y llyfr ar agor yn ail bennod Mathew, i’w weld yn Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed. · Llun: Andrewrabbott, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Llyfr efengylau Ynysig o’r wythfed ganrif yw’r llyfr, a adwaenir hefyd fel Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo. Mae 236 o’i dudalennau wedi goroesi, ac wyth ohonynt wedi’u peintio.FfynhonnellSt Chad Gospels (the book and its story) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo; llyfr efengylau Ynysig o’r 8fed ganrif yn Eglwys Gadeiriol Lichfield; mae 236 tudalen wedi goroesi, wyth wedi’u haddurno; mae Peter Lord yn ei ddyddio i 730; Mathew, Marc a rhan gynnar Luc; portreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen o symbolau’r efengylwyr; bron 2,000 o wahaniaethau oddi wrth y Fwlgat, bron eu traean yn gyffredin ag Efengylau Henffordd; Sallwyr Rhygyfarch ac Efengylau Henffordd hefyd o Gymru o bosibl; wyth nodyn ymyl yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf; llofnododd Wynsige, esgob Lichfield tua 963–975, y dudalen gyntaf; anrheithiwyd Lichfield yn 1646, rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelyd yn 1672 neu 1673, a’r Is-gantor William Higgins a achubodd y gyfrol hon; tociwyd yn 1707, torrwyd yn ddalennau unigol yn 1862, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962; digideiddiwyd dan Bill Endres o 2010, a ddefnyddiodd yn 2014 Ddelweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddal ysgrifen bin sych. Mae’n cynnwys Efengylau Mathew a Marc a dechrau Luc, gyda phortreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen â phedwar symbol yr efengylwyr. Mae’r hanesydd celf Peter Lord yn ei ddyddio i 730.FfynhonnellSt Chad Gospels (the book and its story) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo; llyfr efengylau Ynysig o’r 8fed ganrif yn Eglwys Gadeiriol Lichfield; mae 236 tudalen wedi goroesi, wyth wedi’u haddurno; mae Peter Lord yn ei ddyddio i 730; Mathew, Marc a rhan gynnar Luc; portreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen o symbolau’r efengylwyr; bron 2,000 o wahaniaethau oddi wrth y Fwlgat, bron eu traean yn gyffredin ag Efengylau Henffordd; Sallwyr Rhygyfarch ac Efengylau Henffordd hefyd o Gymru o bosibl; wyth nodyn ymyl yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf; llofnododd Wynsige, esgob Lichfield tua 963–975, y dudalen gyntaf; anrheithiwyd Lichfield yn 1646, rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelyd yn 1672 neu 1673, a’r Is-gantor William Higgins a achubodd y gyfrol hon; tociwyd yn 1707, torrwyd yn ddalennau unigol yn 1862, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962; digideiddiwyd dan Bill Endres o 2010, a ddefnyddiodd yn 2014 Ddelweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddal ysgrifen bin sych. Mae ei dudalennau’n mesur 30.8 wrth 23.5 centimetr.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Tudalennau 30.8 wrth 23.5 cm; erys 236 tudalen, wyth ohonynt wedi’u goliwio; Mathew, Marc a rhan gyntaf Luc; dyddia Peter Lord ef i 730; collwyd yr ail gyfrol yn 1672 neu 1673 yn ôl pob tebyg; tociwyd yn 1707, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962, i’w weld gan y cyhoedd o 1982; mae tri o’r nodiadau ymyl yn enwi tiroedd o fewn pymtheng milltir i Landeilo Fawr; prynodd Gelhi ef am ei geffyl gorau; digideiddiwyd o 2010 gan Bill Endres, a ddychwelodd yn 2014 i ddal yr ysgrifen bigfain.
Y nodiadau yw’r dystiolaeth gynharaf i’r anrhydedd a roddid i Sant Teilo. Dangosant ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei gofio yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr.FfynhonnellTeilo (sometimes called Eliud), saint of the 6th century ↗Emrys George Bowen, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruRoedd ei gwlt yn arbennig o bwysig yn ne Cymru a Llydaw; daw’r dystiolaeth gynharaf o Efengylau Sant Chad, a fu unwaith yn Llandaf ac sydd bellach yng Nghaerlwytgoed, y mae eu hymylon yn dangos ei fod yn y nawfed ganrif yn dal i gael ei anrhydeddu yn ne Cymru fel sylfaenydd mynachlog, Llandeilo Fawr bron yn sicr; daw ei Fuchedd yn Llyfr Llandaf, tua thri chan mlynedd yn ddiweddarach, o fersiwn hŷn yn Cotton Vespasian A. xiv, fel y dangosodd G. H. Doble yn 1942; y stori: ganed ger Penalun yn ne Penfro, disgybl i Ddyfrig, yna myfyriwr gyda Pheulin yn Llanddeusant, lle daeth i adnabod Dewi; gyda Dewi a Phadarn aeth i Gaersalem; pan ddaeth y Fad Felen aeth gyda llawer o ddilynwyr drwy Gernyw i Lydaw, gan aros saith mlynedd a saith mis; daeth adref a bu farw yn ei fynachlog ar lannau Tywi; mae’r eglwysi, y capeli a’r ffynhonnau sanctaidd sy’n dwyn ei enw, llawer yn ne-orllewin Cymru, yn dangos ei gysylltiad gwirioneddol â Llandeilo Fawr, a chyda Dewi cariodd y ffydd o orllewin Cymru i Frycheiniog, Maesyfed, Sir Fynwy a gororau Henffordd; mae enwau lleoedd yng Nghernyw Llydaw yn dangos cwlt a fu unwaith yn gryf yno. Mae wyth nodyn i gyd, yn Lladin ac yn Hen Gymraeg, ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif.FfynonellauSt Chad Gospels (the book and its story) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo; llyfr efengylau Ynysig o’r 8fed ganrif yn Eglwys Gadeiriol Lichfield; mae 236 tudalen wedi goroesi, wyth wedi’u haddurno; mae Peter Lord yn ei ddyddio i 730; Mathew, Marc a rhan gynnar Luc; portreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen o symbolau’r efengylwyr; bron 2,000 o wahaniaethau oddi wrth y Fwlgat, bron eu traean yn gyffredin ag Efengylau Henffordd; Sallwyr Rhygyfarch ac Efengylau Henffordd hefyd o Gymru o bosibl; wyth nodyn ymyl yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf; llofnododd Wynsige, esgob Lichfield tua 963–975, y dudalen gyntaf; anrheithiwyd Lichfield yn 1646, rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelyd yn 1672 neu 1673, a’r Is-gantor William Higgins a achubodd y gyfrol hon; tociwyd yn 1707, torrwyd yn ddalennau unigol yn 1862, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962; digideiddiwyd dan Bill Endres o 2010, a ddefnyddiodd yn 2014 Ddelweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddal ysgrifen bin sych.St Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Prynodd Gelhi’r llyfr gan Cingal am ei geffyl gorau a’i roi i Dduw ar allor Teilo; mae ail nodyn, enghraifft unigryw o ryddiaith Gymraeg gynnar, yn cofnodi setlo dadl am dir; mae’r nodiadau ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd ar gael ac fe’u dyddir i ganol y nawfed ganrif; mae rhai yn ymwneud â thiroedd ger Llandeilo Fawr, lle bu’r llyfr; yng Nghaerlwytgoed ers y ddegfed ganrif. Mae testun yr Efengylau’n wahanol i’r Fwlgat Ladin mewn bron 2,000 o fannau, ac mae bron traean o’r rhain yn gyffredin ag Efengylau Henffordd, a wnaed efallai yng Nghymru hefyd, fel Sallwyr Rhygyfarch o bosibl.FfynhonnellSt Chad Gospels (the book and its story) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo; llyfr efengylau Ynysig o’r 8fed ganrif yn Eglwys Gadeiriol Lichfield; mae 236 tudalen wedi goroesi, wyth wedi’u haddurno; mae Peter Lord yn ei ddyddio i 730; Mathew, Marc a rhan gynnar Luc; portreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen o symbolau’r efengylwyr; bron 2,000 o wahaniaethau oddi wrth y Fwlgat, bron eu traean yn gyffredin ag Efengylau Henffordd; Sallwyr Rhygyfarch ac Efengylau Henffordd hefyd o Gymru o bosibl; wyth nodyn ymyl yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf; llofnododd Wynsige, esgob Lichfield tua 963–975, y dudalen gyntaf; anrheithiwyd Lichfield yn 1646, rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelyd yn 1672 neu 1673, a’r Is-gantor William Higgins a achubodd y gyfrol hon; tociwyd yn 1707, torrwyd yn ddalennau unigol yn 1862, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962; digideiddiwyd dan Bill Endres o 2010, a ddefnyddiodd yn 2014 Ddelweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddal ysgrifen bin sych.
Nid ag inc y gwnaed pob marc yn y llyfr. Arweiniodd Bill Endres y gwaith o dynnu lluniau o’r llyfr yn 2010, ac yn 2014 daeth yn ôl a defnyddio Delweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddangos ysgrifen a grafwyd i’r tudalennau â phin sych.FfynhonnellSt Chad Gospels (the book and its story) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo; llyfr efengylau Ynysig o’r 8fed ganrif yn Eglwys Gadeiriol Lichfield; mae 236 tudalen wedi goroesi, wyth wedi’u haddurno; mae Peter Lord yn ei ddyddio i 730; Mathew, Marc a rhan gynnar Luc; portreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen o symbolau’r efengylwyr; bron 2,000 o wahaniaethau oddi wrth y Fwlgat, bron eu traean yn gyffredin ag Efengylau Henffordd; Sallwyr Rhygyfarch ac Efengylau Henffordd hefyd o Gymru o bosibl; wyth nodyn ymyl yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf; llofnododd Wynsige, esgob Lichfield tua 963–975, y dudalen gyntaf; anrheithiwyd Lichfield yn 1646, rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelyd yn 1672 neu 1673, a’r Is-gantor William Higgins a achubodd y gyfrol hon; tociwyd yn 1707, torrwyd yn ddalennau unigol yn 1862, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962; digideiddiwyd dan Bill Endres o 2010, a ddefnyddiodd yn 2014 Ddelweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddal ysgrifen bin sych.
Ar ei dudalen gyntaf mae enw pŵl Wynsige, esgob Lichfield o tua 963. Anrheithiwyd Eglwys Gadeiriol Lichfield yn y Rhyfel Cartref yn 1646 ac ysbeiliwyd ei llyfrgell. Rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelodd yn 1672 neu 1673, a chydnabyddir mai’r Is-gantor William Higgins a achubodd hwn. Fe’i tociwyd yn 1707, ei dorri’n ddalennau unigol yn 1862 a’i rwymo eto gan Roger Powell yn 1962.FfynhonnellSt Chad Gospels (the book and its story) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i gelwir hefyd yn Efengylau Llandeilo neu Efengylau Teilo; llyfr efengylau Ynysig o’r 8fed ganrif yn Eglwys Gadeiriol Lichfield; mae 236 tudalen wedi goroesi, wyth wedi’u haddurno; mae Peter Lord yn ei ddyddio i 730; Mathew, Marc a rhan gynnar Luc; portreadau o Farc a Luc, tudalen garped, tudalen Chi Rho a thudalen o symbolau’r efengylwyr; bron 2,000 o wahaniaethau oddi wrth y Fwlgat, bron eu traean yn gyffredin ag Efengylau Henffordd; Sallwyr Rhygyfarch ac Efengylau Henffordd hefyd o Gymru o bosibl; wyth nodyn ymyl yn Lladin a Hen Gymraeg, ymhlith y Gymraeg ysgrifenedig gynharaf; llofnododd Wynsige, esgob Lichfield tua 963–975, y dudalen gyntaf; anrheithiwyd Lichfield yn 1646, rhoddwyd y llyfrau i Frances, Duges Somerset, a’u dychwelyd yn 1672 neu 1673, a’r Is-gantor William Higgins a achubodd y gyfrol hon; tociwyd yn 1707, torrwyd yn ddalennau unigol yn 1862, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962; digideiddiwyd dan Bill Endres o 2010, a ddefnyddiodd yn 2014 Ddelweddu Trawsnewid Adlewyrchiant i ddal ysgrifen bin sych. Mae wedi bod i’w weld gan y cyhoedd ers 1982.FfynhonnellSt Chad Gospels ↗Wikipedia (Saesneg)Tudalennau 30.8 wrth 23.5 cm; erys 236 tudalen, wyth ohonynt wedi’u goliwio; Mathew, Marc a rhan gyntaf Luc; dyddia Peter Lord ef i 730; collwyd yr ail gyfrol yn 1672 neu 1673 yn ôl pob tebyg; tociwyd yn 1707, ailrwymwyd gan Roger Powell yn 1962, i’w weld gan y cyhoedd o 1982; mae tri o’r nodiadau ymyl yn enwi tiroedd o fewn pymtheng milltir i Landeilo Fawr; prynodd Gelhi ef am ei geffyl gorau; digideiddiwyd o 2010 gan Bill Endres, a ddychwelodd yn 2014 i ddal yr ysgrifen bigfain.
Yn y llyfr hwn y mae’r rhyddiaith Gymraeg hynaf. Mae’r farddoniaeth Gymraeg hynaf yn llawysgrif Juvencus, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 900 gan fwy na deg o ysgrifwyr, ac un ohonynt wedi cuddio’r enw Cymraeg Cemelliauc mewn llythrennau Groeg.FfynonellauFive Ancient Books of Wales ↗Daniel Huws, Darlith Goffa H. M. Chadwick 6 (1995) (Saesneg)‘Mae dros hanner cant o lyfrau wedi goroesi o’r can mlynedd fwy neu lai rhwng canol y drydedd ganrif ar ddeg a chanol y bedwaredd ar ddeg’; y Gymraeg ysgrifenedig hynaf yn Efengylau Caerlwytgoed; y farddoniaeth Gymraeg hynaf yn llawysgrif Juvencus.Juvencus Manuscript ↗Wikipedia (Saesneg)Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt MS Ff. 4.42, a wnaed rywle yng Nghymru gan fwy na deg copïydd tua 900; roedd gan un copïydd yr enw Gwyddeleg Nuadu, a chuddiodd un arall yr enw Cymraeg Cemelliauc mewn llythrennau Groeg; y naw englyn, ar ryfeddodau creadigaeth Duw, a’r tri englyn, galar rhyfelwr, yw’r englynion cynharaf sydd wedi goroesi; Ifor Williams, ‘Tri Englyn y Juvencus’ a ‘Naw Englyn y Juvencus’ (1933); mae ffacsimili digidol ar-lein yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt.
Sefydlydd Llandeilo (cronicl cynnar:· Llyfr Llandaf, tua 1125)
Cyfaill i Ddewi Sant a sefydlodd yr eglwys yn Llandeilo Fawr. Ar ymyl tudalennau llyfr efengylau a gadwyd yn ei eglwys y mae’r rhyddiaith Gymraeg ysgrifenedig hynaf sydd wedi goroesi.
Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.
Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.