Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

c. 784 OC

Clawdd Offa

Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

Llun: Clawdd a ffos Clawdd Offa yn rhedeg ar hyd llethr ar y ffin · Aloys5268 at Dutch Wikipedia, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

c. 784 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (archaeoleg)

Cododd Offa, brenin Mersia o 757 i 796, glawdd a ffos fawr ar hyd y ffin â Chymru. Clawdd Offa yw ei enw yn Gymraeg, ac mae’r ffin rhwng Cymru a Lloegr yn dal i redeg o fewn ychydig filltiroedd iddo gan mwyaf.

PrydFe’i dyddir fel arfer i tua 784
Hyd82 milltir o wrthglawdd
MaintTua 20 metr o led gyda’i ffos, a thua 2.4 metr o uchder

Clawdd a ffos#

Mae’r ffos ar ochr Cymru a’r clawdd ar ochr Mersia. Ysgrifennodd Asser, yr ysgolhaig o Dyddewi a wasanaethodd y Brenin Alffred, i Offa ei godi o fôr i fôr, er bod astudiaeth ddiweddarach yn awgrymu llinell fyrrach.

Mae Blwyddnodau Cymru yn dangos pam y cofiai’r Cymry Offa: yn 778 maent yn cofnodi Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol, ac yn 784 Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.

Hŷn nag Offa#

Mae dyddiadau radiocarbon o’r Waun, a gyhoeddwyd yn 2014, yn dangos i rai rhannau gael eu codi rhwng 430 a 652, felly efallai i Offa gysylltu a helaethu gwaith hŷn. Dyddiwyd rhan o Glawdd Wat gerllaw hefyd i’r blynyddoedd wedi Rhufain.

Er 1971 mae Llwybr Clawdd Offa, llwybr cenedlaethol tua 177 milltir, wedi rhedeg o aber Hafren i arfordir y gogledd.

Mesur y clawdd#

Arolygodd Cyril Fox y clawdd rhwng 1926 a 1928, gan gyhoeddi ei waith yn 1955, a’i olrhain o aber Dyfrdwy hyd Wy, tua 150 milltir. Heriodd Frank Noble ef yn Offa’s Dyke Reviewed yn 1978, a bu Noble yn helpu i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa. Dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir, o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug.

Llinell a gytunwyd â brenhinoedd Cymru#

Cyn y clawdd, roedd ffiniau Powys wedi cyrraedd tua’r dwyrain, y tu hwnt i’w linell, gan gynnwys rhannau helaeth o’r Mers. Gwelodd yr hanesydd John Davies arwyddion i’r llinell gael ei chytuno â brenhinoedd Powys a Gwent. Ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry. Ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel y cadwai Cadell ap Brochwel ei gaer ym Mhenygadden. Yng Ngwent mae’n rhedeg ar hyd crib ddwyreiniol y ceunant, fel bod Gwy a’r drafnidiaeth arni yn perthyn i deyrnas Gwent.

Edrych i Gymru#

O’r clawdd ceir golwg ddi-dor o Fersia i Gymru. Yn yr Oesoedd Canol hwn oedd y gwrthglawdd hwyaf o waith dyn yng ngorllewin Ewrop, a heddiw mae’n heneb gofrestredig, yng ngofal Cadw ac English Heritage. Aeth y clawdd yn ddwfn i’r iaith Gymraeg hefyd: ffordd arall o ddweud Lloegr yw ‘y tu draw i Glawdd Offa’.

Y llwybr#

Agorwyd Llwybr Clawdd Offa yn 1971. Mae’n Llwybr Cenedlaethol o 177 milltir, neu 285 cilometr, o Fae Lerpwl i aber Hafren. O’i gysylltu â Llwybr Arfordir Cymru, a agorwyd yn 2012 ac sy’n rhedeg am 870 milltir o Gas-gwent hyd y ffin ger Caer, mae’n gwneud llwybr cerdded o 1,030 milltir o gwmpas bron y cyfan o Gymru. Galwyd llwybr yr arfordir yn ‘llwybr arfordir cyntaf y byd i gwmpasu gwlad gyfan’, ac yn yr un flwyddyn rhoddodd Lonely Planet arfordir Cymru ar frig ei deg rhanbarth gorau yn y byd i ymweld â nhw.

Cyn ac wedyn

  1. Carreg Cadfan (wedi’i gofnodi)

    Cerfir colofn yn Nhywyn ym Meirionnydd â geiriau mewn Hen Gymraeg, yr arysgrif Gymraeg hynaf y gwyddys amdani.

    Carreg Cadfan
  2. Cymru’n derbyn Pasg Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Dan arweiniad yr Esgob Elfodd, mae eglwys Cymru yn cytuno i ddyddio’r Pasg yn null Rhufain, gan ddod â rhwyg hir â gweddill Cristnogaeth y gorllewin i ben.

    Cymru’n derbyn Pasg Rhufain
  3. Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)

    Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

    Cymraeg ysgrifenedig cynnar
  4. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf