Cododd Offa, brenin Mersia o 757 i 796, glawdd a ffos fawr ar hyd y ffin â Chymru. Clawdd Offa yw ei enw yn Gymraeg, ac mae’r ffin rhwng Cymru a Lloegr yn dal i redeg o fewn ychydig filltiroedd iddo gan mwyaf.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, a briodolir yn draddodiadol i Offa, brenin Mersia 757–796, a ddyddir fel arfer tua 784 er bod ei ddechreuad yn gynharach; mae’n dilyn y ffin rhwng Cymru a Lloegr yn fras, ac mae’r ffin yn rhedeg o fewn ychydig filltiroedd iddo o hyd gan mwyaf; dywedodd Asser ei fod yn rhedeg o fôr i fôr, ond mae ymchwil diweddarach yn awgrymu llinell fyrrach; tua 20 m o led gyda’i ffos a thua 2.4 m o uchder, a’r ffos ar ochr Cymru a’r clawdd ar ochr Mersia; 82 milltir o wrthglawdd; dyddiodd astudiaeth radiocarbon yn y Waun yn 2014 rai rhannau i 430–652; dyddiwyd rhan o Glawdd Wat i’r cyfnod ôl-Rufeinig; Llwybr Clawdd Offa, a agorwyd yn 1971, yn llwybr cenedlaethol tua 177 milltir o aber Hafren i arfordir y gogledd.
| Pryd | Fe’i dyddir fel arfer i tua 784 |
|---|---|
| Hyd | 82 milltir o wrthglawdd |
| Maint | Tua 20 metr o led gyda’i ffos, a thua 2.4 metr o uchder |
Clawdd a ffos#
Mae’r ffos ar ochr Cymru a’r clawdd ar ochr Mersia. Ysgrifennodd Asser, yr ysgolhaig o Dyddewi a wasanaethodd y Brenin Alffred, i Offa ei godi o fôr i fôr, er bod astudiaeth ddiweddarach yn awgrymu llinell fyrrach.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, a briodolir yn draddodiadol i Offa, brenin Mersia 757–796, a ddyddir fel arfer tua 784 er bod ei ddechreuad yn gynharach; mae’n dilyn y ffin rhwng Cymru a Lloegr yn fras, ac mae’r ffin yn rhedeg o fewn ychydig filltiroedd iddo o hyd gan mwyaf; dywedodd Asser ei fod yn rhedeg o fôr i fôr, ond mae ymchwil diweddarach yn awgrymu llinell fyrrach; tua 20 m o led gyda’i ffos a thua 2.4 m o uchder, a’r ffos ar ochr Cymru a’r clawdd ar ochr Mersia; 82 milltir o wrthglawdd; dyddiodd astudiaeth radiocarbon yn y Waun yn 2014 rai rhannau i 430–652; dyddiwyd rhan o Glawdd Wat i’r cyfnod ôl-Rufeinig; Llwybr Clawdd Offa, a agorwyd yn 1971, yn llwybr cenedlaethol tua 177 milltir o aber Hafren i arfordir y gogledd.
Mae Blwyddnodau Cymru yn dangos pam y cofiai’r Cymry Offa: yn 778 maent yn cofnodi Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol, ac yn 784 Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.FfynhonnellAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
Hŷn nag Offa#
Mae dyddiadau radiocarbon o’r Waun, a gyhoeddwyd yn 2014, yn dangos i rai rhannau gael eu codi rhwng 430 a 652, felly efallai i Offa gysylltu a helaethu gwaith hŷn. Dyddiwyd rhan o Glawdd Wat gerllaw hefyd i’r blynyddoedd wedi Rhufain.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, a briodolir yn draddodiadol i Offa, brenin Mersia 757–796, a ddyddir fel arfer tua 784 er bod ei ddechreuad yn gynharach; mae’n dilyn y ffin rhwng Cymru a Lloegr yn fras, ac mae’r ffin yn rhedeg o fewn ychydig filltiroedd iddo o hyd gan mwyaf; dywedodd Asser ei fod yn rhedeg o fôr i fôr, ond mae ymchwil diweddarach yn awgrymu llinell fyrrach; tua 20 m o led gyda’i ffos a thua 2.4 m o uchder, a’r ffos ar ochr Cymru a’r clawdd ar ochr Mersia; 82 milltir o wrthglawdd; dyddiodd astudiaeth radiocarbon yn y Waun yn 2014 rai rhannau i 430–652; dyddiwyd rhan o Glawdd Wat i’r cyfnod ôl-Rufeinig; Llwybr Clawdd Offa, a agorwyd yn 1971, yn llwybr cenedlaethol tua 177 milltir o aber Hafren i arfordir y gogledd.
Er 1971 mae Llwybr Clawdd Offa, llwybr cenedlaethol tua 177 milltir, wedi rhedeg o aber Hafren i arfordir y gogledd.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, a briodolir yn draddodiadol i Offa, brenin Mersia 757–796, a ddyddir fel arfer tua 784 er bod ei ddechreuad yn gynharach; mae’n dilyn y ffin rhwng Cymru a Lloegr yn fras, ac mae’r ffin yn rhedeg o fewn ychydig filltiroedd iddo o hyd gan mwyaf; dywedodd Asser ei fod yn rhedeg o fôr i fôr, ond mae ymchwil diweddarach yn awgrymu llinell fyrrach; tua 20 m o led gyda’i ffos a thua 2.4 m o uchder, a’r ffos ar ochr Cymru a’r clawdd ar ochr Mersia; 82 milltir o wrthglawdd; dyddiodd astudiaeth radiocarbon yn y Waun yn 2014 rai rhannau i 430–652; dyddiwyd rhan o Glawdd Wat i’r cyfnod ôl-Rufeinig; Llwybr Clawdd Offa, a agorwyd yn 1971, yn llwybr cenedlaethol tua 177 milltir o aber Hafren i arfordir y gogledd.
Mesur y clawdd#
Arolygodd Cyril Fox y clawdd rhwng 1926 a 1928, gan gyhoeddi ei waith yn 1955, a’i olrhain o aber Dyfrdwy hyd Wy, tua 150 milltir.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, clawdd hir mawr sy’n dilyn ffin Cymru a Lloegr yn fras, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia 757–796, y credir yn draddodiadol iddo orchymyn ei godi; dynodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru fel Powys a Gwent; rhoddodd astudiaeth yn 2014 ddyddiadau radiocarbon o 430–652 i un rhan, sy’n awgrymu i Offa ehangu gwaith hŷn; hyd at 20 m o led gyda’i ffos a 2.4 m o uchder; heneb gofrestredig; mae’r ffos ar yr ochr Gymreig (orllewinol) a’r clawdd ar ochr Mersia, ac mae’n rhoi golwg ddi-dor o Fersia i Gymru; ysgrifennodd Asser ddiwedd y 9fed ganrif i Offa godi clawdd mawr ‘rhwng Cymru a Mersia o fôr i fôr’; arolygodd Cyril Fox ef yn 1926–1928 a chyhoeddi yn 1955, gan ei olrhain o aber Dyfrdwy i Wy, tua 150 milltir; heriodd ‘Offa’s Dyke Reviewed’ Frank Noble (1978) Fox, a helpodd Noble i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa; dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug; noda John Davies arwyddion o ymgynghori â brenhinoedd Powys a Gwent: ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry; ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel bod Cadell ap Brochwel yn cadw caer Penygadden; yng Ngwent mae’n rhedeg ar grib ddwyreiniol y ceunant, gan gydnabod mai i deyrnas Gwent y perthynai afon Gwy a’i thrafnidiaeth; mae Llwybr Clawdd Offa, Llwybr Cenedlaethol 177 milltir (285 km), yn rhedeg o Fae Lerpwl i aber Hafren. Heriodd Frank Noble ef yn Offa’s Dyke Reviewed yn 1978, a bu Noble yn helpu i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa. Dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir, o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, clawdd hir mawr sy’n dilyn ffin Cymru a Lloegr yn fras, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia 757–796, y credir yn draddodiadol iddo orchymyn ei godi; dynodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru fel Powys a Gwent; rhoddodd astudiaeth yn 2014 ddyddiadau radiocarbon o 430–652 i un rhan, sy’n awgrymu i Offa ehangu gwaith hŷn; hyd at 20 m o led gyda’i ffos a 2.4 m o uchder; heneb gofrestredig; mae’r ffos ar yr ochr Gymreig (orllewinol) a’r clawdd ar ochr Mersia, ac mae’n rhoi golwg ddi-dor o Fersia i Gymru; ysgrifennodd Asser ddiwedd y 9fed ganrif i Offa godi clawdd mawr ‘rhwng Cymru a Mersia o fôr i fôr’; arolygodd Cyril Fox ef yn 1926–1928 a chyhoeddi yn 1955, gan ei olrhain o aber Dyfrdwy i Wy, tua 150 milltir; heriodd ‘Offa’s Dyke Reviewed’ Frank Noble (1978) Fox, a helpodd Noble i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa; dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug; noda John Davies arwyddion o ymgynghori â brenhinoedd Powys a Gwent: ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry; ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel bod Cadell ap Brochwel yn cadw caer Penygadden; yng Ngwent mae’n rhedeg ar grib ddwyreiniol y ceunant, gan gydnabod mai i deyrnas Gwent y perthynai afon Gwy a’i thrafnidiaeth; mae Llwybr Clawdd Offa, Llwybr Cenedlaethol 177 milltir (285 km), yn rhedeg o Fae Lerpwl i aber Hafren.
Llinell a gytunwyd â brenhinoedd Cymru#
Cyn y clawdd, roedd ffiniau Powys wedi cyrraedd tua’r dwyrain, y tu hwnt i’w linell, gan gynnwys rhannau helaeth o’r Mers.FfynhonnellCynan Garwyn ↗Wicipedia CymraegUn o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys (bl. ail hanner y chweched ganrif); mab Brochwel Ysgithrog a thad Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615); yr adeg honno ymestynnai ffiniau Powys i’r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, gan gynnwys rhannau sylweddol o’r Gororau; canodd Taliesin awdl foliant iddo, Trawsganu Cynan Garwyn, ac os dilys yr awduraeth dyma’r gerdd hynaf yn yr iaith Gymraeg; ynddi molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig; mae Buchedd Cadog yn sôn am gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan, tua 577; ceir cyfeiriadau ato wedyn yn y Trioedd; yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i Sant Beuno. Gwelodd yr hanesydd John Davies arwyddion i’r llinell gael ei chytuno â brenhinoedd Powys a Gwent. Ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry. Ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel y cadwai Cadell ap Brochwel ei gaer ym Mhenygadden. Yng Ngwent mae’n rhedeg ar hyd crib ddwyreiniol y ceunant, fel bod Gwy a’r drafnidiaeth arni yn perthyn i deyrnas Gwent.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, clawdd hir mawr sy’n dilyn ffin Cymru a Lloegr yn fras, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia 757–796, y credir yn draddodiadol iddo orchymyn ei godi; dynodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru fel Powys a Gwent; rhoddodd astudiaeth yn 2014 ddyddiadau radiocarbon o 430–652 i un rhan, sy’n awgrymu i Offa ehangu gwaith hŷn; hyd at 20 m o led gyda’i ffos a 2.4 m o uchder; heneb gofrestredig; mae’r ffos ar yr ochr Gymreig (orllewinol) a’r clawdd ar ochr Mersia, ac mae’n rhoi golwg ddi-dor o Fersia i Gymru; ysgrifennodd Asser ddiwedd y 9fed ganrif i Offa godi clawdd mawr ‘rhwng Cymru a Mersia o fôr i fôr’; arolygodd Cyril Fox ef yn 1926–1928 a chyhoeddi yn 1955, gan ei olrhain o aber Dyfrdwy i Wy, tua 150 milltir; heriodd ‘Offa’s Dyke Reviewed’ Frank Noble (1978) Fox, a helpodd Noble i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa; dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug; noda John Davies arwyddion o ymgynghori â brenhinoedd Powys a Gwent: ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry; ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel bod Cadell ap Brochwel yn cadw caer Penygadden; yng Ngwent mae’n rhedeg ar grib ddwyreiniol y ceunant, gan gydnabod mai i deyrnas Gwent y perthynai afon Gwy a’i thrafnidiaeth; mae Llwybr Clawdd Offa, Llwybr Cenedlaethol 177 milltir (285 km), yn rhedeg o Fae Lerpwl i aber Hafren.
Edrych i Gymru#
O’r clawdd ceir golwg ddi-dor o Fersia i Gymru.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, clawdd hir mawr sy’n dilyn ffin Cymru a Lloegr yn fras, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia 757–796, y credir yn draddodiadol iddo orchymyn ei godi; dynodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru fel Powys a Gwent; rhoddodd astudiaeth yn 2014 ddyddiadau radiocarbon o 430–652 i un rhan, sy’n awgrymu i Offa ehangu gwaith hŷn; hyd at 20 m o led gyda’i ffos a 2.4 m o uchder; heneb gofrestredig; mae’r ffos ar yr ochr Gymreig (orllewinol) a’r clawdd ar ochr Mersia, ac mae’n rhoi golwg ddi-dor o Fersia i Gymru; ysgrifennodd Asser ddiwedd y 9fed ganrif i Offa godi clawdd mawr ‘rhwng Cymru a Mersia o fôr i fôr’; arolygodd Cyril Fox ef yn 1926–1928 a chyhoeddi yn 1955, gan ei olrhain o aber Dyfrdwy i Wy, tua 150 milltir; heriodd ‘Offa’s Dyke Reviewed’ Frank Noble (1978) Fox, a helpodd Noble i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa; dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug; noda John Davies arwyddion o ymgynghori â brenhinoedd Powys a Gwent: ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry; ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel bod Cadell ap Brochwel yn cadw caer Penygadden; yng Ngwent mae’n rhedeg ar grib ddwyreiniol y ceunant, gan gydnabod mai i deyrnas Gwent y perthynai afon Gwy a’i thrafnidiaeth; mae Llwybr Clawdd Offa, Llwybr Cenedlaethol 177 milltir (285 km), yn rhedeg o Fae Lerpwl i aber Hafren. Yn yr Oesoedd Canol hwn oedd y gwrthglawdd hwyaf o waith dyn yng ngorllewin Ewrop, a heddiw mae’n heneb gofrestredig, yng ngofal Cadw ac English Heritage.FfynonellauClawdd Offa ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: clawdd a ffos sy’n rhedeg yn gyfochrog â’r ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr, o aber Dyfrdwy yn y gogledd i aber Hafren yn y de, 150 milltir; y clawdd hwyaf a wnaed gan ddyn yng ngorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol; adeiladwyd yn ystod teyrnasiad Offa, brenin Mersia yn yr wythfed ganrif mae’n debyg, yn dynodi’r ffin rhwng Powys a Mersia ac efallai’n amddiffyn Mersia rhag y Cymry; nid oes sicrwydd mai Offa a’i cododd, a gall rhan fod yn gynharach; ar restrau Cadw ac English Heritage, gyda llwybr cyhoeddus pellter hir ar ei hyd; mae ‘y tu draw i Glawdd Offa’ yn ffordd arall o ddweud ‘Lloegr’.Offa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, clawdd hir mawr sy’n dilyn ffin Cymru a Lloegr yn fras, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia 757–796, y credir yn draddodiadol iddo orchymyn ei godi; dynodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru fel Powys a Gwent; rhoddodd astudiaeth yn 2014 ddyddiadau radiocarbon o 430–652 i un rhan, sy’n awgrymu i Offa ehangu gwaith hŷn; hyd at 20 m o led gyda’i ffos a 2.4 m o uchder; heneb gofrestredig; mae’r ffos ar yr ochr Gymreig (orllewinol) a’r clawdd ar ochr Mersia, ac mae’n rhoi golwg ddi-dor o Fersia i Gymru; ysgrifennodd Asser ddiwedd y 9fed ganrif i Offa godi clawdd mawr ‘rhwng Cymru a Mersia o fôr i fôr’; arolygodd Cyril Fox ef yn 1926–1928 a chyhoeddi yn 1955, gan ei olrhain o aber Dyfrdwy i Wy, tua 150 milltir; heriodd ‘Offa’s Dyke Reviewed’ Frank Noble (1978) Fox, a helpodd Noble i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa; dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug; noda John Davies arwyddion o ymgynghori â brenhinoedd Powys a Gwent: ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry; ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel bod Cadell ap Brochwel yn cadw caer Penygadden; yng Ngwent mae’n rhedeg ar grib ddwyreiniol y ceunant, gan gydnabod mai i deyrnas Gwent y perthynai afon Gwy a’i thrafnidiaeth; mae Llwybr Clawdd Offa, Llwybr Cenedlaethol 177 milltir (285 km), yn rhedeg o Fae Lerpwl i aber Hafren. Aeth y clawdd yn ddwfn i’r iaith Gymraeg hefyd: ffordd arall o ddweud Lloegr yw ‘y tu draw i Glawdd Offa’.FfynhonnellClawdd Offa ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: clawdd a ffos sy’n rhedeg yn gyfochrog â’r ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr, o aber Dyfrdwy yn y gogledd i aber Hafren yn y de, 150 milltir; y clawdd hwyaf a wnaed gan ddyn yng ngorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol; adeiladwyd yn ystod teyrnasiad Offa, brenin Mersia yn yr wythfed ganrif mae’n debyg, yn dynodi’r ffin rhwng Powys a Mersia ac efallai’n amddiffyn Mersia rhag y Cymry; nid oes sicrwydd mai Offa a’i cododd, a gall rhan fod yn gynharach; ar restrau Cadw ac English Heritage, gyda llwybr cyhoeddus pellter hir ar ei hyd; mae ‘y tu draw i Glawdd Offa’ yn ffordd arall o ddweud ‘Lloegr’.
Y llwybr#
Agorwyd Llwybr Clawdd Offa yn 1971.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, a briodolir yn draddodiadol i Offa, brenin Mersia 757–796, a ddyddir fel arfer tua 784 er bod ei ddechreuad yn gynharach; mae’n dilyn y ffin rhwng Cymru a Lloegr yn fras, ac mae’r ffin yn rhedeg o fewn ychydig filltiroedd iddo o hyd gan mwyaf; dywedodd Asser ei fod yn rhedeg o fôr i fôr, ond mae ymchwil diweddarach yn awgrymu llinell fyrrach; tua 20 m o led gyda’i ffos a thua 2.4 m o uchder, a’r ffos ar ochr Cymru a’r clawdd ar ochr Mersia; 82 milltir o wrthglawdd; dyddiodd astudiaeth radiocarbon yn y Waun yn 2014 rai rhannau i 430–652; dyddiwyd rhan o Glawdd Wat i’r cyfnod ôl-Rufeinig; Llwybr Clawdd Offa, a agorwyd yn 1971, yn llwybr cenedlaethol tua 177 milltir o aber Hafren i arfordir y gogledd. Mae’n Llwybr Cenedlaethol o 177 milltir, neu 285 cilometr, o Fae Lerpwl i aber Hafren.FfynhonnellOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, clawdd hir mawr sy’n dilyn ffin Cymru a Lloegr yn fras, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia 757–796, y credir yn draddodiadol iddo orchymyn ei godi; dynodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru fel Powys a Gwent; rhoddodd astudiaeth yn 2014 ddyddiadau radiocarbon o 430–652 i un rhan, sy’n awgrymu i Offa ehangu gwaith hŷn; hyd at 20 m o led gyda’i ffos a 2.4 m o uchder; heneb gofrestredig; mae’r ffos ar yr ochr Gymreig (orllewinol) a’r clawdd ar ochr Mersia, ac mae’n rhoi golwg ddi-dor o Fersia i Gymru; ysgrifennodd Asser ddiwedd y 9fed ganrif i Offa godi clawdd mawr ‘rhwng Cymru a Mersia o fôr i fôr’; arolygodd Cyril Fox ef yn 1926–1928 a chyhoeddi yn 1955, gan ei olrhain o aber Dyfrdwy i Wy, tua 150 milltir; heriodd ‘Offa’s Dyke Reviewed’ Frank Noble (1978) Fox, a helpodd Noble i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa; dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug; noda John Davies arwyddion o ymgynghori â brenhinoedd Powys a Gwent: ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry; ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel bod Cadell ap Brochwel yn cadw caer Penygadden; yng Ngwent mae’n rhedeg ar grib ddwyreiniol y ceunant, gan gydnabod mai i deyrnas Gwent y perthynai afon Gwy a’i thrafnidiaeth; mae Llwybr Clawdd Offa, Llwybr Cenedlaethol 177 milltir (285 km), yn rhedeg o Fae Lerpwl i aber Hafren. O’i gysylltu â Llwybr Arfordir Cymru, a agorwyd yn 2012 ac sy’n rhedeg am 870 milltir o Gas-gwent hyd y ffin ger Caer, mae’n gwneud llwybr cerdded o 1,030 milltir o gwmpas bron y cyfan o Gymru. Galwyd llwybr yr arfordir yn ‘llwybr arfordir cyntaf y byd i gwmpasu gwlad gyfan’, ac yn yr un flwyddyn rhoddodd Lonely Planet arfordir Cymru ar frig ei deg rhanbarth gorau yn y byd i ymweld â nhw.FfynhonnellWales Coast Path ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i lansiwyd yn swyddogol ar 5 Mai 2012; 870 milltir (1,400 km) o hyd, o Gas-gwent yn y de hyd y ffin â Lloegr ger Caer yn y gogledd; y llwybr arfordir cyntaf yn y byd i gwmpasu gwlad gyfan; gyda Llwybr Clawdd Offa mae’n gwneud taith gerdded o 1,030 milltir o amgylch bron y cyfan o Gymru; costiodd £14.6 miliwn; yn gynharach yn 2012 rhoddodd Lonely Planet arfordir Cymru ar frig ei deg rhanbarth gorau yn y byd i ymweld â hwy.
Ffynonellau a darllen pellach




