Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 825 OC

Merfyn Frych

Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

Llun: Crux Guriat, croes Gwriad, ym Maughold ar Ynys Manaw, wedi’i thynnu gan Philip Kermode. · P. M. C. Kermode, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 825 daeth hen linach brenhinoedd Gwynedd i ben, a daeth newydd-ddyfodiad i’r orsedd: Merfyn Frych. Yn ôl traddodiad Cymru daeth o dir Manaw.

PrydBrenin o tua 825 hyd 844
TadGwriad ap Elidyr
MamEthyllt, merch y brenin Cynan Dindaethwy o Wynedd

O dir Manaw#

Mae pennill yn Llyfr Coch Hergest yn ei alw’n ‘Meruin vrych o dir manaw’: Ynys Manaw, neu Fanaw Gododdin yn yr Hen Ogledd. Ar Ynys Manaw cafwyd croes ac arni’r geiriau Crux Guriat, croes Gwriad.

Brenin y Brythoniaid#

Mae pos a ysgrifennwyd yn ei lys, Cryptogram Bamberg, yn ei enwi ‘Mermin Britannorum regis’, Merfyn brenin y Brythoniaid. Ysgrifennwyd yr Historia Brittonum ym mhedwaredd flwyddyn ei deyrnasiad.

Pedair canrif a hanner#

Sefydlodd Merfyn linach Aberffraw, a enwyd ar ôl ei phrif lys ym Môn. Gyda’i fab Rhodri Mawr, rheolodd ei linach Wynedd, gydag ychydig fylchau, hyd 1283.

Merfyn Frych fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584.
Merfyn Frych fel y dychmygwyd ef yn yr Historie of Cambria, 1584. · Llun: David Powel and Humphrey Llwyd, Public domain, Wikimedia Commons

Blynyddoedd caled i Wynedd#

Merfyn, Mermin yn yr Hen Gymraeg, oedd y brenin cyntaf yng Ngwynedd na wyddys iddo ddisgyn o Gunedda yn y llinach wrywaidd. Daeth i’r orsedd wedi ymrafael gwaedlyd rhwng dau wrthwynebydd, Cynan a Hywel, a gymerir fel arfer yn feibion i Rhodri Molwynog. Blynyddoedd caled oeddynt. Yn 810 lladdodd pla lawer o’r gwartheg a oedd yn brif gyfoeth Cymru. Yn 817 cipiodd Coenwulf o Fersia Rufoniog a difrodi mynyddoedd Eryri, ac yn 823 difrododd y Mersiaid Bowys a llosgi Degannwy i’r llawr.

Yna trodd ffawd Mersia ei hun. Lladdwyd y Brenin Beornwulf yn ymladd yn erbyn yr Eingl Dwyreiniol yn 826, a’i olynydd Ludeca y flwyddyn wedyn, ac yn 829 gorchfygodd Ecgberht o Wessex Fersia. Taflodd y Mersiaid ei reolaeth ymaith flwyddyn yn ddiweddarach, ond rhwygwyd hwy gan ymrafael am yr orsedd, ac ni chafodd Mersia ei hen rym dros Gymru byth eto. Ysgrifennodd yr hanesydd J. E. Lloyd fod ‘dieithryn wedi meddiannu gorsedd Gwynedd’, a sefydlodd y dieithryn hwnnw dŷ brenhinol.

Gwriad, ei dad#

Hawliai Merfyn dras o Lywarch Hen drwy ei dad, ac mae’r ach yn llawysgrif Coleg Iesu 20 yn gwneud Gwriad yn fab i Elidyr, enw tad Llywarch ei hun. Credai John Rhŷs y gallai Gwriad fod wedi llochesu ar Ynys Manaw yn ystod yr ymrafael cyn i Ferfyn ddod i’r orsedd, ac mai ei groes ef efallai yw Crux Guriat.

Uno dau dŷ brenhinol#

Unodd Merfyn ei dŷ â llinach frenhinol Powys drwy briodi Nest, o deulu’r Brenin Cadell ap Brochfael. Byddai eu mab Rhodri yn rheoli’r ddwy deyrnas.

Ei gofio mewn proffwydoliaeth#

Daw ei enw yng Nghyfoesi Myrddin a Gwenddydd ei Chwaer, ymddiddan Myrddin a’i chwaer Gwenddydd, proffwydoliaeth am y brenhinoedd i ddod, a gadwyd yn Llyfr Coch Hergest. Cyhoeddwyd Cryptogram Bamberg, sy’n ei enwi’n frenin y Brytaniaid, gan Whitley Stokes yn 1892. Gelwid ei linach weithiau yn Ferfynion ar ei ôl.

Mae Annales Cambriae yn rhoi ei farw yn 844, yr un flwyddyn â brwydr yn Cetyll. Ei feibion oedd Rhodri Mawr, Gwriad ac Anarawd.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Cyn ac wedyn

  1. Clawdd Offa (archaeoleg)

    Mae brenin Mersia yn codi clawdd ar hyd y ffin, gan nodi llinell rhwng y Cymry a’r Saeson sy’n dal yn fras hyd heddiw.

    Clawdd Offa
  2. Cymraeg ysgrifenedig cynnar (wedi’i gofnodi)

    Ysgrifennir nodyn am ddadl dros dir ar ymyl llyfr Efengylau Sant Teilo: un o’r darnau hynaf o Gymraeg ysgrifenedig sydd wedi goroesi.

    Cymraeg ysgrifenedig cynnar
  3. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid
  4. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf