Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 844
Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Merfyn Frych: Merfyn ‘Frych’
Merfyn Frych
Daeth Merfyn Frych yn frenin Gwynedd yn 825, a sefydlodd y tŷ brenhinol a reolodd Gymru am y pedair canrif a hanner nesaf. Ei fab oedd Rhodri Mawr; rhedodd ei linach ymlaen drwy Hywel Dda, Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd hyd y ddau Lywelyn. Mae cronicl y Cymry yn cofnodi ei farw yn 844, ac ysgolheigion ei lys ei hun a’i galwodd yn frenin y Brythoniaid.
| Brenin Gwynedd | 825–844 |
|---|---|
| Tad | Gwriad ab Elidyr |
| Mam | Esyllt, merch y Brenin Cynan Dindaethwy o Wynedd |
| Gwraig | Nest, o dŷ brenhinol Powys |
| Mab | Rhodri Mawr |
| Bu farw | 844 |
Mae traddodiad Cymru yn cofio Merfyn fel gŵr a ddaeth dros y môr. Mae hen gerdd yn Llyfr Coch Hergest yn ei alw’n ‘Merfyn Frych o dir Manaw’, a Manaw yw’r enw Cymraeg ar Ynys Manaw. Ar Ynys Manaw mae croes garreg o hyd ag enw Gwriad wedi’i naddu arni, sef enw tad Merfyn. Olrheiniai ei deulu ei linach yn ôl at Lywarch Hen a brenhinoedd yr Hen Ogledd, Brythoniaid y gogledd a ymladdodd y Saeson yn oes Urien a Thaliesin.FfynhonnellMerfyn Frych ↗Wikipedia, yn dyfynnu Phillimore, Skene, Kermode, Stokes a Lloyd (Saesneg)“Meruin vrych o dir manaw” yn Llyfr Coch Hergest; y Crux Guriat a gafwyd ar Ynys Manaw; Cryptogram Bamberg sy’n enwi “Mermin Britannorum regis”, a gyhoeddwyd gan Whitley Stokes yn 1892.
Daeth Merfyn i orsedd Gwynedd drwy ei fam, Esyllt, merch y Brenin Cynan Dindaethwy, o hen linach Cunedda. Pan ddaeth tŷ Cynan i ben, trodd Gwynedd at ei ŵyr. Priododd Merfyn â Nest o dŷ brenhinol Powys, fel y byddai gwaed y ddwy deyrnas yn ei fab.
Roedd llys Merfyn yn un o fannau dysg ei oes. Arhosai ysgolheigion o Iwerddon yno ar eu ffordd i lysoedd y Cyfandir. Gadawodd un ohonynt bos ar ei ôl, neges mewn llythrennau Groeg yn sefyll am Ladin, yn brawf ar ddysg yr ysgolheigion a ddeuai i lys ‘Merfyn, brenin y Brythoniaid’. Cafwyd copi ganrifoedd yn ddiweddarach yn Bamberg yn yr Almaen, a’i enw yw Cryptogram Bamberg. Mae’n dangos bod neuadd brenin o Gymro yn hysbys i wŷr dysgedig Ewrop.FfynhonnellMerfyn Frych ↗Wikipedia, yn dyfynnu Phillimore, Skene, Kermode, Stokes a Lloyd (Saesneg)“Meruin vrych o dir manaw” yn Llyfr Coch Hergest; y Crux Guriat a gafwyd ar Ynys Manaw; Cryptogram Bamberg sy’n enwi “Mermin Britannorum regis”, a gyhoeddwyd gan Whitley Stokes yn 1892.
Yn nheyrnasiad Merfyn hefyd y lluniwyd yr Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid. Casglodd yr awdur, a gofir fel Nennius, hanes yr ynys o Frutus a’r Rhufeiniaid hyd y rhyfeloedd yn erbyn y Saeson, ac yn y llyfr mae rhestr deuddeg brwydr Arthur. Mae un copi wedi’i ddyddio wrth ‘bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn’. Fe’i hysgrifennwyd i ddangos i’r Brythoniaid fod eu hanes yn hir ac yn fawr, ac mai eu hynys hwy oedd hi.FfynonellauHistory of the Britons (Historia Brittonum) ↗cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Hanes y Brythoniaid, a gasglwyd yng Ngwynedd tua 829, sy’n adrodd am Brutus a sut y cafodd Prydain ei henw ganddo.Merfyn Frych ↗Wikipedia, yn dyfynnu Phillimore, Skene, Kermode, Stokes a Lloyd (Saesneg)“Meruin vrych o dir manaw” yn Llyfr Coch Hergest; y Crux Guriat a gafwyd ar Ynys Manaw; Cryptogram Bamberg sy’n enwi “Mermin Britannorum regis”, a gyhoeddwyd gan Whitley Stokes yn 1892.
Teyrnasodd Merfyn am bedair blynedd ar bymtheg. Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ei farw yn 844 mewn dau air, ‘Mermin moritur’, bu farw Merfyn. Cymerodd ei fab Rhodri y deyrnas a’i gwneud yn rym mwyaf Cymru. Gelwir disgynyddion Merfyn ar ei ôl, y Merfyniaid, a deuai pob brenin a thywysog yng Ngwynedd o Rodri Mawr hyd Lywelyn ap Gruffudd o’i linach ef.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.
Merfyn FrychMae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.
Rhodri ap MerfynMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.
Cyngen ap CadellYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf