Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 844 (wedi’i gofnodi) Brenin Gwynedd Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Merfyn Frych, o Historie of Cambria (1584)
Merfyn Frych, o Historie of Cambria (1584) · Llun: Wikimedia Commons · David Powel and Humphrey Llwyd, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Merfyn Frych: Merfyn ‘Frych’

Merfyn Frych

  • Merfyn ei enw ei hun
  • Frych brycho brych (treiglad meddal: b → f)

Daeth Merfyn Frych yn frenin Gwynedd yn 825, a sefydlodd y tŷ brenhinol a reolodd Gymru am y pedair canrif a hanner nesaf. Ei fab oedd Rhodri Mawr; rhedodd ei linach ymlaen drwy Hywel Dda, Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd hyd y ddau Lywelyn. Mae cronicl y Cymry yn cofnodi ei farw yn 844, ac ysgolheigion ei lys ei hun a’i galwodd yn frenin y Brythoniaid.

Brenin Gwynedd825–844
TadGwriad ab Elidyr
MamEsyllt, merch y Brenin Cynan Dindaethwy o Wynedd
GwraigNest, o dŷ brenhinol Powys
MabRhodri Mawr
Bu farw844

O dir Manaw

Mae traddodiad Cymru yn cofio Merfyn fel gŵr a ddaeth dros y môr. Mae hen gerdd yn Llyfr Coch Hergest yn ei alw’n ‘Merfyn Frych o dir Manaw’, a Manaw yw’r enw Cymraeg ar Ynys Manaw. Ar Ynys Manaw mae croes garreg o hyd ag enw Gwriad wedi’i naddu arni, sef enw tad Merfyn. Olrheiniai ei deulu ei linach yn ôl at Lywarch Hen a brenhinoedd yr Hen Ogledd, Brythoniaid y gogledd a ymladdodd y Saeson yn oes Urien a Thaliesin.

Daeth Merfyn i orsedd Gwynedd drwy ei fam, Esyllt, merch y Brenin Cynan Dindaethwy, o hen linach Cunedda. Pan ddaeth tŷ Cynan i ben, trodd Gwynedd at ei ŵyr. Priododd Merfyn â Nest o dŷ brenhinol Powys, fel y byddai gwaed y ddwy deyrnas yn ei fab.

Llys dysg

Roedd llys Merfyn yn un o fannau dysg ei oes. Arhosai ysgolheigion o Iwerddon yno ar eu ffordd i lysoedd y Cyfandir. Gadawodd un ohonynt bos ar ei ôl, neges mewn llythrennau Groeg yn sefyll am Ladin, yn brawf ar ddysg yr ysgolheigion a ddeuai i lys ‘Merfyn, brenin y Brythoniaid’. Cafwyd copi ganrifoedd yn ddiweddarach yn Bamberg yn yr Almaen, a’i enw yw Cryptogram Bamberg. Mae’n dangos bod neuadd brenin o Gymro yn hysbys i wŷr dysgedig Ewrop.

Yn nheyrnasiad Merfyn hefyd y lluniwyd yr Historia Brittonum, Hanes y Brythoniaid. Casglodd yr awdur, a gofir fel Nennius, hanes yr ynys o Frutus a’r Rhufeiniaid hyd y rhyfeloedd yn erbyn y Saeson, ac yn y llyfr mae rhestr deuddeg brwydr Arthur. Mae un copi wedi’i ddyddio wrth ‘bedwaredd flwyddyn y Brenin Merfyn’. Fe’i hysgrifennwyd i ddangos i’r Brythoniaid fod eu hanes yn hir ac yn fawr, ac mai eu hynys hwy oedd hi.

Sylfaenydd llinach

Teyrnasodd Merfyn am bedair blynedd ar bymtheg. Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ei farw yn 844 mewn dau air, ‘Mermin moritur’, bu farw Merfyn. Cymerodd ei fab Rhodri y deyrnas a’i gwneud yn rym mwyaf Cymru. Gelwir disgynyddion Merfyn ar ei ôl, y Merfyniaid, a deuai pob brenin a thywysog yng Ngwynedd o Rodri Mawr hyd Lywelyn ap Gruffudd o’i linach ef.

Ar y llinell amser

  1. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  2. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 855

Cyngen ap Cadell

Y brenin a gododd Biler Eliseg (wedi’i gofnodi)

Brenin olaf hen linach Powys. Cododd Biler Eliseg i anrhydeddu ei gyndad a bu farw ar bererindod yn Rhufain.

Cyngen ap Cadell

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf