Merfyn Frych
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn Frych

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
844 OC
Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.
Llun: Rhodri Mawr fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif tua 1600 · Unknown scribe (Brut y Brenhinedd manuscript), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Yn 844 bu farw Merfyn Frych, a daeth ei fab Rhodri yn frenin Gwynedd. Byddai’n ennill Powys a Cheredigion hefyd, ac mae hanes yn ei gofio fel Rhodri Mawr.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Rhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.
| Pryd | 844 |
|---|---|
| Tad | Merfyn Frych, brenin Gwynedd |
| Mam | Nest, merch Cadell o Bowys |
Mae Blwyddnodau Cymru yn rhoi marw ei dad mewn tri gair: bu farw Merfyn. Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n Merfyn Frych.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Drwy ei fam Nest roedd Rhodri o linach frenhinol Powys, a phan fu farw ei brawd Cyngen yn Rhufain, daeth Powys i Rodri hefyd.FfynonellauRhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.Cyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.

Ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr. Lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru, ac roedd Hywel Dda yn ŵyr iddo.FfynonellauRhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.
Mae’n ymddangos i Rodri gadw rheolaeth ei dad dros Ynys Manaw yn ogystal â Gwynedd. Mae cerdd ar ei farw, a ysgrifennwyd ar ymyl Annalau Ulster, yn ei alw’n ‘Rhodri Manaw, ysblennydd yma’, ac mae annalau Iwerddon yn ei enwi’n frenin y Brytaniaid.FfynonellauRhodri the Great (his reign and legacy) ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd ac Ynys Manaw; mae cerdd ar ei farw ar ymyl Annalau Ulster yn ei alw’n Ruaidri Manann, ‘Rhodri Manaw’; awgrymodd Thomas Charles-Edwards mai’r Findgennti (y dieithriaid gwynion), gwrthwynebwyr y Dubgenti (y dieithriaid duon), oedd cynghreiriaid Rhodri; cerdd Sedulius Scottus ar fuddugoliaeth dros y Llychlynwyr; yn 877 ymosododd y Dubgenti arno yn Gueith Diu Sul in Mon, ‘Gwaith Dydd Sul ym Môn’, a’i yrru i Iwerddon; noda Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia y flwyddyn honno, ac efallai mai sicrhau eu cysylltiad â Dulyn oedd nod yr ymosodiad; efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878 tra oedd y Fyddin Fawr yn gwneud ei hymosodiad olaf ar Wessex, a cheisiodd adfer goruchafiaeth Mersia dros Gymru; yn ei oes ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, ‘Casgliad Gwynedd’, a luniwyd efallai yn 858 yn Abergele yn ôl Ben Guy; clymai stori Cunedda yn yr Historia Brittonum diroedd Gwynedd yn un deyrnas, o Ddyfrdwy hyd Deifi yn ddelfrydol; âi ach Gwgon yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel cangen o linach frenhinol Gwynedd; yr achau yw’r casgliad hynaf o’u bath yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol; dywed achau Cymreig diweddarach i’w feibion ymladd brwydr Conwy yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, lle cloffwyd Tudwal ap Rhodri, a noda Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd mewn galanas; mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chymerwyd disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid i wehelyddion rhydd ym Môn a Llŷn.The Annals of Ulster, year 878 ↗Corpus of Electronic Texts (CELT), Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)“Lladdwyd Rhodri fab Merfyn, brenin y Brythoniaid, gan y Saeson.” (U878.1) Daw marwnad ar gân ar ei ôl: “Rhodri o Fanaw, ysblennydd yma”.
Yn ei deyrnasiad ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, achau tŷ brenhinol cyntaf Gwynedd. Dyma’r casgliad hynaf o’i fath mewn ysgrifennu Cymraeg yr Oesoedd Canol, ac awgryma’r hanesydd Ben Guy iddynt gael eu casglu efallai yn 858, yn Abergele.FfynhonnellRhodri the Great (his reign and legacy) ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd ac Ynys Manaw; mae cerdd ar ei farw ar ymyl Annalau Ulster yn ei alw’n Ruaidri Manann, ‘Rhodri Manaw’; awgrymodd Thomas Charles-Edwards mai’r Findgennti (y dieithriaid gwynion), gwrthwynebwyr y Dubgenti (y dieithriaid duon), oedd cynghreiriaid Rhodri; cerdd Sedulius Scottus ar fuddugoliaeth dros y Llychlynwyr; yn 877 ymosododd y Dubgenti arno yn Gueith Diu Sul in Mon, ‘Gwaith Dydd Sul ym Môn’, a’i yrru i Iwerddon; noda Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia y flwyddyn honno, ac efallai mai sicrhau eu cysylltiad â Dulyn oedd nod yr ymosodiad; efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878 tra oedd y Fyddin Fawr yn gwneud ei hymosodiad olaf ar Wessex, a cheisiodd adfer goruchafiaeth Mersia dros Gymru; yn ei oes ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, ‘Casgliad Gwynedd’, a luniwyd efallai yn 858 yn Abergele yn ôl Ben Guy; clymai stori Cunedda yn yr Historia Brittonum diroedd Gwynedd yn un deyrnas, o Ddyfrdwy hyd Deifi yn ddelfrydol; âi ach Gwgon yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel cangen o linach frenhinol Gwynedd; yr achau yw’r casgliad hynaf o’u bath yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol; dywed achau Cymreig diweddarach i’w feibion ymladd brwydr Conwy yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, lle cloffwyd Tudwal ap Rhodri, a noda Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd mewn galanas; mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chymerwyd disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid i wehelyddion rhydd ym Môn a Llŷn. Ynddynt mae meibion Cunedda yn rhoi eu henwau i’r tiroedd o gwmpas Arfon a Môn, stori a glymai’r tiroedd hynny’n un deyrnas, a ymestynnai yn ddelfrydol o Ddyfrdwy hyd Deifi.FfynhonnellRhodri the Great (his reign and legacy) ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd ac Ynys Manaw; mae cerdd ar ei farw ar ymyl Annalau Ulster yn ei alw’n Ruaidri Manann, ‘Rhodri Manaw’; awgrymodd Thomas Charles-Edwards mai’r Findgennti (y dieithriaid gwynion), gwrthwynebwyr y Dubgenti (y dieithriaid duon), oedd cynghreiriaid Rhodri; cerdd Sedulius Scottus ar fuddugoliaeth dros y Llychlynwyr; yn 877 ymosododd y Dubgenti arno yn Gueith Diu Sul in Mon, ‘Gwaith Dydd Sul ym Môn’, a’i yrru i Iwerddon; noda Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia y flwyddyn honno, ac efallai mai sicrhau eu cysylltiad â Dulyn oedd nod yr ymosodiad; efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878 tra oedd y Fyddin Fawr yn gwneud ei hymosodiad olaf ar Wessex, a cheisiodd adfer goruchafiaeth Mersia dros Gymru; yn ei oes ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, ‘Casgliad Gwynedd’, a luniwyd efallai yn 858 yn Abergele yn ôl Ben Guy; clymai stori Cunedda yn yr Historia Brittonum diroedd Gwynedd yn un deyrnas, o Ddyfrdwy hyd Deifi yn ddelfrydol; âi ach Gwgon yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel cangen o linach frenhinol Gwynedd; yr achau yw’r casgliad hynaf o’u bath yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol; dywed achau Cymreig diweddarach i’w feibion ymladd brwydr Conwy yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, lle cloffwyd Tudwal ap Rhodri, a noda Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd mewn galanas; mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chymerwyd disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid i wehelyddion rhydd ym Môn a Llŷn.
Daeth Rhodri’n frenin Powys yn 855 a chymryd Seisyllwg dan ei reolaeth yn 872, a chreu felly am y tro cyntaf undod llac o dair o leiaf o daleithiau mawr Cymru. Ni pharhaodd ar ei ôl, ond esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion, yn Neheubarth ac yng Ngwynedd, hyd ddiwedd annibyniaeth Cymru.FfynhonnellRhodri Mawr (‘the Great’) (died 877), king of Gwynedd, Powys, and Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochwel o Bowys; dilynodd ei dad yn frenin Gwynedd yn 844; yn 855, ar farw ei ewythr Cyngen, daeth yn frenin Powys, ac yn 872, pan fu farw Gwgon, brenin Seisyllwg (Ceredigion ac Ystrad Tywi) a brawd ei wraig Angharad, daeth y deyrnas ddeheuol dan ei reolaeth; felly crëwyd am y tro cyntaf undeb llac o o leiaf dair o brif daleithiau Cymru, ac er iddo chwalu ar ei farw esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion fel rheolwyr Deheubarth neu Wynedd hyd golli annibyniaeth Cymru; yn ei oes bygythiwyd Cymru’n ddifrifol gan y Daniaid, ac mae tystiolaeth o arweinyddiaeth feiddgar ac egnïol yn yr argyfwng; bu farw mewn brwydr yn erbyn y Saeson, gan adael chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt linachau’r Oesoedd Canol: Anarawd o dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, o dŷ Dinefwr. Yn ei oes ef roedd y Daniaid yn fygythiad mawr i Gymru, ac mae tystiolaeth o arweiniad beiddgar ac egnïol yn yr argyfwng hwnnw.FfynhonnellRhodri Mawr (‘the Great’) (died 877), king of Gwynedd, Powys, and Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochwel o Bowys; dilynodd ei dad yn frenin Gwynedd yn 844; yn 855, ar farw ei ewythr Cyngen, daeth yn frenin Powys, ac yn 872, pan fu farw Gwgon, brenin Seisyllwg (Ceredigion ac Ystrad Tywi) a brawd ei wraig Angharad, daeth y deyrnas ddeheuol dan ei reolaeth; felly crëwyd am y tro cyntaf undeb llac o o leiaf dair o brif daleithiau Cymru, ac er iddo chwalu ar ei farw esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion fel rheolwyr Deheubarth neu Wynedd hyd golli annibyniaeth Cymru; yn ei oes bygythiwyd Cymru’n ddifrifol gan y Daniaid, ac mae tystiolaeth o arweinyddiaeth feiddgar ac egnïol yn yr argyfwng; bu farw mewn brwydr yn erbyn y Saeson, gan adael chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt linachau’r Oesoedd Canol: Anarawd o dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, o dŷ Dinefwr.
O tua 860 Aberffraw ym Môn oedd prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolfan eu grym, dechrau’r llinach frenhinol a gymerodd ei henw ac a barhaodd hyd 1282–3. Credir bod eglwys Beuno yno’n sefyll ar safle’r llys brenhinol.FfynhonnellAberffraw ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: pentref ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ‘y Berffro’ ar lafar, rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, a enwyd ar ôl afon Ffraw; yn Oes y Tywysogion maenor cwmwd Malltraeth yng nghantref Aberffraw; ers cyfnod cynnar iawn cartref prif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd; o tua 860 hyd tua 1170 prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolbwynt eu grym; cafwyd fflintiau Mesolithig, tomen gladdu o Oes yr Efydd a chaer Rufeinig; fe’i henwir yn y Mabinogion fel y lle y priododd Branwen ferch Llŷr â Matholwch, brenin Iwerddon; mae’n ddigon posibl bod maerdref, eglwys, llys a chaer yma ers cyfnod Maelgwn Gwynedd yn y 6ed ganrif; o tua 860 daeth yn llys brenhinoedd Gwynedd, dechrau’r llinach frenhinol a elwir yn Aberffraw, a barhaodd hyd 1282–3; porthladd pwysig i fasnach a physgota, a amddiffynnwyd gan Rodri Mawr a brenhinoedd Gwynedd rhag y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid; o’r llys casglai swyddogion drethi a gweinyddu’r gyfraith; adnewyddwyd yn ganolfan grym Owain Gwynedd wedi 1137; wedi marw Llywelyn ap Gruffudd yng Nghilmeri yn 1282 dinistriwyd llawer o’r llys gan y Saeson a mynd â’i gerrig i godi cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares; tybir mai safle Eglwys Beuno yw safle’r llys brenhinol; cysegrwyd yr eglwys i Beuno, ac mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd, ei rhan ddeheuol yn Normanaidd o’r 12fed ganrif a’i phorth deheuol o’r 14eg.
Gadawodd chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt dai mawr yr Oesoedd Canol: Anarawd dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, dŷ Dinefwr.FfynhonnellRhodri Mawr (‘the Great’) (died 877), king of Gwynedd, Powys, and Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochwel o Bowys; dilynodd ei dad yn frenin Gwynedd yn 844; yn 855, ar farw ei ewythr Cyngen, daeth yn frenin Powys, ac yn 872, pan fu farw Gwgon, brenin Seisyllwg (Ceredigion ac Ystrad Tywi) a brawd ei wraig Angharad, daeth y deyrnas ddeheuol dan ei reolaeth; felly crëwyd am y tro cyntaf undeb llac o o leiaf dair o brif daleithiau Cymru, ac er iddo chwalu ar ei farw esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion fel rheolwyr Deheubarth neu Wynedd hyd golli annibyniaeth Cymru; yn ei oes bygythiwyd Cymru’n ddifrifol gan y Daniaid, ac mae tystiolaeth o arweinyddiaeth feiddgar ac egnïol yn yr argyfwng; bu farw mewn brwydr yn erbyn y Saeson, gan adael chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt linachau’r Oesoedd Canol: Anarawd o dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, o dŷ Dinefwr. Mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chyfrifid disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid gwelyau rhydd ym Môn a Llŷn.FfynhonnellRhodri the Great (his reign and legacy) ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd ac Ynys Manaw; mae cerdd ar ei farw ar ymyl Annalau Ulster yn ei alw’n Ruaidri Manann, ‘Rhodri Manaw’; awgrymodd Thomas Charles-Edwards mai’r Findgennti (y dieithriaid gwynion), gwrthwynebwyr y Dubgenti (y dieithriaid duon), oedd cynghreiriaid Rhodri; cerdd Sedulius Scottus ar fuddugoliaeth dros y Llychlynwyr; yn 877 ymosododd y Dubgenti arno yn Gueith Diu Sul in Mon, ‘Gwaith Dydd Sul ym Môn’, a’i yrru i Iwerddon; noda Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia y flwyddyn honno, ac efallai mai sicrhau eu cysylltiad â Dulyn oedd nod yr ymosodiad; efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878 tra oedd y Fyddin Fawr yn gwneud ei hymosodiad olaf ar Wessex, a cheisiodd adfer goruchafiaeth Mersia dros Gymru; yn ei oes ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, ‘Casgliad Gwynedd’, a luniwyd efallai yn 858 yn Abergele yn ôl Ben Guy; clymai stori Cunedda yn yr Historia Brittonum diroedd Gwynedd yn un deyrnas, o Ddyfrdwy hyd Deifi yn ddelfrydol; âi ach Gwgon yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel cangen o linach frenhinol Gwynedd; yr achau yw’r casgliad hynaf o’u bath yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol; dywed achau Cymreig diweddarach i’w feibion ymladd brwydr Conwy yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, lle cloffwyd Tudwal ap Rhodri, a noda Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd mewn galanas; mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chymerwyd disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid i wehelyddion rhydd ym Môn a Llŷn. Yn ôl traddodiad Rhodri a gododd gyntaf yn Ninefwr, prif lys ei ŵyr Hywel Dda yn ddiweddarach.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dinefwr, uwchben afon Tywi ger Llandeilo, ar grib gyda chwymp o gan troedfedd i’r afon; prif lys llinach Dinefwr yn Neheubarth; yn ôl traddodiad Rhodri Mawr a gododd gyntaf yma, ac yn ddiweddarach daeth yn brif lys ei ŵyr Hywel Dda, rheolwr cyntaf Deheubarth ac yn ddiweddarach brenin y rhan fwyaf o Gymru; credir i Rys ap Gruffudd, rheolwr Deheubarth 1155–1197, ei ailgodi; mae Gerallt Gymro yn adrodd sut y cynlluniodd Harri II ymosod arno, a sut yr arweiniwyd ei sgowt gan glerigwr o Gymro ar hyd y ffordd anoddaf a gafodd, gan orffen drwy aros i fwyta glaswellt, gan ddweud mai dyna fwyd y bobl mewn amseroedd caled, fel y rhoddwyd y gorau i’r ymosodiad; cododd Rhys hefyd Garreg Cennen a sefydlu Talyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a lleiandy Llanllŷr; daw rhannau cynharaf y castell presennol o gyfnod Rhys Gryg; cadwodd Llywelyn Fawr ef hyd ei farw yn 1240; tua diwedd y 15fed ganrif ailgododd Syr Rhys ap Thomas ran helaeth ohono; codwyd Tŷ Newton gerllaw yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf; dringa grisiau tro cul i’r tŵr uchel, gyda golygfeydd dros y parc ceirw a dyffryn Tywi; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg, Castell Dinefwr, yn Saesneg hefyd.
Ganrifoedd wedyn roedd y Cymry’n dal i gyfrif eu tras ohono. Rhoddodd Gerallt Gymro yn enghraifft o ach Gymreig hir Rys ap Gruffudd, a olrheiniwyd drwy Rys ap Tewdwr yn ôl at Rodri Mawr.FfynhonnellThe Description of Wales, Book I, chapter 17: Their love of high birth and ancient genealogy ↗Gerallt Gymro, tua 1194; cyfieithiad Syr Richard Colt Hoare (Saesneg)“Mae hyd yn oed y werin yn cadw eu hachau”, yn ôl “i’r chweched neu’r seithfed genhedlaeth, neu tu hwnt”: ei esiampl yw Rhys ap Gruffudd ap Rhys ap Tewdwr, yn ôl hyd at Rodri Mawr. Roedd Iestyn ap Gwrgant, brenin olaf Morgannwg, yn ddisgynnydd i Rodri, ac olrheiniodd John Dee ei linach ei hun ato.FfynonellauIestyn ap Gwrgant ↗Wikipedia (Saesneg)Iestyn ap Gwrgant, rheolwr olaf teyrnas Gymreig Morgannwg, a gynhwysai Forgannwg a Mynwy; yr olaf o dŷ brenhinol Morgannwg, yr ymestynnai ei linach dros bum canrif yn ôl at Dewdrig, ac yn ddisgynnydd i Rodri Mawr; credir mai Dinas Powys, i’r de-orllewin o Gaerdydd, oedd ei ganolfan; teyrnasodd yn ôl pob tebyg o tua 1081 hyd 1090 a chredir iddo godi cestyll ger Caerdydd a Chynffig; diorseddwyd ef tua 1090 gan Robert Fitzhamon, a orchfygodd Fro Morgannwg; gadawyd ucheldir Morgannwg yn nwylo’r Cymry; dim ond ei fab hynaf Caradog ab Iestyn a gadwodd diroedd yn yr iseldir, rhwng afonydd Nedd ac Afan, a’i ddisgynyddion oedd arglwyddi Afan; mae arfau Iestyn yn ffurfio Baner Morgannwg, sydd ar faner Caerdydd, ac yn ymddangos ar arfbais Clwb Rygbi Pontypridd. Wicipedia Cymraeg: cymerodd Forgannwg wedi i Garadog ap Gruffudd syrthio ym Mynydd Carn yn 1081; syrthiodd mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina yng Nghaerdydd; wedi ei farw daeth Iestyn yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.John Dee ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ganed 13 Gorffennaf 1527 yn Llundain, yn fab i Rowland Dee, o dras Gymreig; ei daid oedd Bedo Ddu o Nant-y-groes, Pyllalai; olrheiniodd ei linach i Rodri Mawr, ac yn 1580 ysgrifennodd mai Madog ab Owain Gwynedd a ddarganfu America.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychBrenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Rhodri MawrMae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.
Merfyn FrychMae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.
Hanes y BrythoniaidMae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.
Colofn ElisegMae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.
Canu HeleddYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf