Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

844 OC

Rhodri ap Merfyn

Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

Llun: Rhodri Mawr fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif tua 1600 · Unknown scribe (Brut y Brenhinedd manuscript), Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 844 bu farw Merfyn Frych, a daeth ei fab Rhodri yn frenin Gwynedd. Byddai’n ennill Powys a Cheredigion hefyd, ac mae hanes yn ei gofio fel Rhodri Mawr.

Pryd844
TadMerfyn Frych, brenin Gwynedd
MamNest, merch Cadell o Bowys

‘Bu farw Merfyn’#

Mae Blwyddnodau Cymru yn rhoi marw ei dad mewn tri gair: bu farw Merfyn. Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n Merfyn Frych.

Etifedd dau dŷ#

Drwy ei fam Nest roedd Rhodri o linach frenhinol Powys, a phan fu farw ei brawd Cyngen yn Rhufain, daeth Powys i Rodri hefyd.

Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd
Pentref Aberffraw a’i hen bont, unwaith yn llys brenhinol tywysogion Gwynedd · Llun: Chris Heaton, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y Mawr#

Ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr. Lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru, ac roedd Hywel Dda yn ŵyr iddo.

Rhodri Manaw#

Mae’n ymddangos i Rodri gadw rheolaeth ei dad dros Ynys Manaw yn ogystal â Gwynedd. Mae cerdd ar ei farw, a ysgrifennwyd ar ymyl Annalau Ulster, yn ei alw’n ‘Rhodri Manaw, ysblennydd yma’, ac mae annalau Iwerddon yn ei enwi’n frenin y Brytaniaid.

Yr achau hynaf#

Yn ei deyrnasiad ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, achau tŷ brenhinol cyntaf Gwynedd. Dyma’r casgliad hynaf o’i fath mewn ysgrifennu Cymraeg yr Oesoedd Canol, ac awgryma’r hanesydd Ben Guy iddynt gael eu casglu efallai yn 858, yn Abergele. Ynddynt mae meibion Cunedda yn rhoi eu henwau i’r tiroedd o gwmpas Arfon a Môn, stori a glymai’r tiroedd hynny’n un deyrnas, a ymestynnai yn ddelfrydol o Ddyfrdwy hyd Deifi.

Uno Cymru#

Daeth Rhodri’n frenin Powys yn 855 a chymryd Seisyllwg dan ei reolaeth yn 872, a chreu felly am y tro cyntaf undod llac o dair o leiaf o daleithiau mawr Cymru. Ni pharhaodd ar ei ôl, ond esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion, yn Neheubarth ac yng Ngwynedd, hyd ddiwedd annibyniaeth Cymru. Yn ei oes ef roedd y Daniaid yn fygythiad mawr i Gymru, ac mae tystiolaeth o arweiniad beiddgar ac egnïol yn yr argyfwng hwnnw.

Aberffraw#

O tua 860 Aberffraw ym Môn oedd prif lys rheolwyr Gwynedd a chanolfan eu grym, dechrau’r llinach frenhinol a gymerodd ei henw ac a barhaodd hyd 1282–3. Credir bod eglwys Beuno yno’n sefyll ar safle’r llys brenhinol.

Meibion Rhodri#

Gadawodd chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt dai mawr yr Oesoedd Canol: Anarawd dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, dŷ Dinefwr. Mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chyfrifid disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid gwelyau rhydd ym Môn a Llŷn. Yn ôl traddodiad Rhodri a gododd gyntaf yn Ninefwr, prif lys ei ŵyr Hywel Dda yn ddiweddarach.

Disgynyddion Rhodri#

Ganrifoedd wedyn roedd y Cymry’n dal i gyfrif eu tras ohono. Rhoddodd Gerallt Gymro yn enghraifft o ach Gymreig hir Rys ap Gruffudd, a olrheiniwyd drwy Rys ap Tewdwr yn ôl at Rodri Mawr. Roedd Iestyn ap Gwrgant, brenin olaf Morgannwg, yn ddisgynnydd i Rodri, ac olrheiniodd John Dee ei linach ei hun ato.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych
d. 878

Rhodri Mawr

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.

Rhodri Mawr

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Merfyn Frych (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych, tywysog a ddaeth o Ynys Manaw yn ôl traddodiad, yn dod yn frenin Gwynedd ac yn sefydlu’r llinach a’i rheolodd am dros 450 mlynedd.

    Merfyn Frych
  2. Hanes y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

    Mae’r Historia Brittonum, sy’n gysylltiedig â mynach o’r enw Nennius, yn enwi Arthur fel yr arweinydd a enillodd ddeuddeg brwydr yn erbyn y Saeson. Dyma’r hanes hynaf am ei ryfeloedd.

    Hanes y Brythoniaid
  3. Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

    Colofn Eliseg
  4. Canu Heledd (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

    Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.

    Canu Heledd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf