Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 850 OC

Canu Heledd

Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.

Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

c. 850 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

Rhoddodd bardd o’r nawfed ganrif lais i Heledd, tywysoges o Bowys yn galaru am ei brawd Cynddylan, ei ryfelwyr a’i neuadd wag. Mae englynion Heledd ymhlith y cerddi mwyaf teimladwy yn Gymraeg.

PrydTua 800–900, yn ôl dyddio Jenny Rowland
BlePowys
YnLlyfr Coch Hergest

Llais merch#

Mae’r cerddi’n brin ymhlith barddoniaeth ganoloesol Gymraeg am mai merch sy’n llefaru. Mae Cynddylan, tywysog Powys, a’i frodyr wedi syrthio mewn brwydr, a Heledd yw un o’r ychydig sy’n fyw.

Stafell Gynddylan#

Yn y rhan fwyaf adnabyddus, Stafell Gynddylan, mae Heledd yn edrych ar neuadd ei brawd, yn wag ac yn anghyfannedd bellach. Mae penillion eraill yn galaru am Eglwysau Basa a dinistr Pengwern.

Wedi’u cadw drwy’r canrifoedd#

Daw’r cerddi atom yn bennaf yn Llyfr Coch Hergest, ac roeddent unwaith yn Llyfr Gwyn Rhydderch hefyd.

Y stafell yn dywyll heno#

Mae’r enwocaf o’r holl englynion yn dechrau galarnad Heledd am neuadd ei brawd.

Stafell Gynddylan ys tywyll heno, heb dân, heb wely; wylaf wers, tawaf wedy.

Canu Heledd, yn Llyfr Coch Hergest

Cerddi a stori#

Fel cerddi Llywarch Hen ac Urien, englynion saga yw’r rhain. Credir fel arfer iddynt gael eu llefaru o fewn stori ryddiaith, gan roi iddi ddyfnder teimlad, er nad yw hynny’n sicr. Galwodd yr ysgolhaig Dorothy Ann Bray y cylch cyfan yn ddatganiad o alar. Mae Cynddylan, ei frodyr a’i osgordd yn syrthio wrth amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, ac mae Heledd, a welodd y frwydr a llosgi ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref.

Pobl go iawn o Bowys#

Galerir Cynddylan hefyd ym Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod yn dyddio o adeg ei farw, ac nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl go iawn ym Mhowys y seithfed ganrif. Credir bellach fod yr englynion eu hunain yn llefaru dros y nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real, a phan gawsant eu llunio’n fwyaf tebyg. Mae eu harddull hynafol ac ambell hen sillafiad yn dangos iddynt gael eu cyfansoddi gyntaf yn yr Hen Gymraeg.

Wedi colli Pengwern, credir mai Mathrafal a ddaeth yn brif lys Powys, colled a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen. Er hynny, enwodd Gerallt Gymro Bengwern o hyd, gyda Dinefwr ac Aberffraw, yn un o dri llys brenhinol Cymru.

Y llyfrau a’u cadwodd#

Ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410. Collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond mae ei destun yn fyw yn Peniarth 111, a wnaed gan John Jones Gellilyfdy yn 1607, ac mewn copi a wnaed gan Thomas Wiliems yn 1596. Copïodd Dr John Davies, Mallwyd, y cylch cyfan ddwywaith cyn 1631. Golygodd Ifor Williams y cerddi yn Canu Llywarch Hen, a Jenny Rowland yn Early Welsh Saga Poetry yn 1990.

Heledd heddiw#

Mae Marged Haycock wedi dilyn Heledd drwy ysgrifennu Cymraeg diweddarach, ac ymhlith y gweithiau a dynnodd arni mae Tywyll Heno, nofelig gan Kate Roberts, Brenhines ein Llên.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Rhodri ap Merfyn (wedi’i gofnodi)

    Mae Merfyn Frych yn marw a’i fab Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd. Fe’i cofir fel Rhodri Mawr.

    Rhodri ap Merfyn
  2. Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

    Colofn Eliseg
  3. Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

    Rhodri yn ennill Powys
  4. Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.

    Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf