Rhoddodd bardd o’r nawfed ganrif lais i Heledd, tywysoges o Bowys yn galaru am ei brawd Cynddylan, ei ryfelwyr a’i neuadd wag. Mae englynion Heledd ymhlith y cerddi mwyaf teimladwy yn Gymraeg.FfynhonnellCanu Heledd ↗Wikipedia (Saesneg)Cylch o englynion Cymraeg cynnar, prin ymhlith cerddi canoloesol am eu bod yng ngenau cymeriad benywaidd; dyddia Jenny Rowland hwy i tua 800–900; yn bennaf yn Llyfr Coch Hergest; lleddir Cynddylan, tywysog Powys, a’i frodyr, a’i chwaer Heledd yw un o’r ychydig a oroesodd; ymhlith yr adrannau mae Stafell Gynddylan, myfyrdod ar neuadd wag Cynddylan, ac Eglwysau Basa, marwnad i eglwysi Basa; galarant am ddinistr Pengwern.
| Pryd | Tua 800–900, yn ôl dyddio Jenny Rowland |
|---|---|
| Ble | Powys |
| Yn | Llyfr Coch Hergest |
Llais merch#
Mae’r cerddi’n brin ymhlith barddoniaeth ganoloesol Gymraeg am mai merch sy’n llefaru. Mae Cynddylan, tywysog Powys, a’i frodyr wedi syrthio mewn brwydr, a Heledd yw un o’r ychydig sy’n fyw.FfynhonnellCanu Heledd ↗Wikipedia (Saesneg)Cylch o englynion Cymraeg cynnar, prin ymhlith cerddi canoloesol am eu bod yng ngenau cymeriad benywaidd; dyddia Jenny Rowland hwy i tua 800–900; yn bennaf yn Llyfr Coch Hergest; lleddir Cynddylan, tywysog Powys, a’i frodyr, a’i chwaer Heledd yw un o’r ychydig a oroesodd; ymhlith yr adrannau mae Stafell Gynddylan, myfyrdod ar neuadd wag Cynddylan, ac Eglwysau Basa, marwnad i eglwysi Basa; galarant am ddinistr Pengwern.
Stafell Gynddylan#
Yn y rhan fwyaf adnabyddus, Stafell Gynddylan, mae Heledd yn edrych ar neuadd ei brawd, yn wag ac yn anghyfannedd bellach. Mae penillion eraill yn galaru am Eglwysau Basa a dinistr Pengwern.FfynhonnellCanu Heledd ↗Wikipedia (Saesneg)Cylch o englynion Cymraeg cynnar, prin ymhlith cerddi canoloesol am eu bod yng ngenau cymeriad benywaidd; dyddia Jenny Rowland hwy i tua 800–900; yn bennaf yn Llyfr Coch Hergest; lleddir Cynddylan, tywysog Powys, a’i frodyr, a’i chwaer Heledd yw un o’r ychydig a oroesodd; ymhlith yr adrannau mae Stafell Gynddylan, myfyrdod ar neuadd wag Cynddylan, ac Eglwysau Basa, marwnad i eglwysi Basa; galarant am ddinistr Pengwern.
Wedi’u cadw drwy’r canrifoedd#
Daw’r cerddi atom yn bennaf yn Llyfr Coch Hergest, ac roeddent unwaith yn Llyfr Gwyn Rhydderch hefyd.FfynhonnellCanu Heledd ↗Wikipedia (Saesneg)Cylch o englynion Cymraeg cynnar, prin ymhlith cerddi canoloesol am eu bod yng ngenau cymeriad benywaidd; dyddia Jenny Rowland hwy i tua 800–900; yn bennaf yn Llyfr Coch Hergest; lleddir Cynddylan, tywysog Powys, a’i frodyr, a’i chwaer Heledd yw un o’r ychydig a oroesodd; ymhlith yr adrannau mae Stafell Gynddylan, myfyrdod ar neuadd wag Cynddylan, ac Eglwysau Basa, marwnad i eglwysi Basa; galarant am ddinistr Pengwern.
Y stafell yn dywyll heno#
Mae’r enwocaf o’r holl englynion yn dechrau galarnad Heledd am neuadd ei brawd.FfynhonnellCanu Heledd ↗Wikipedia (Saesneg)Cylch o englynion Cymraeg cynnar, prin ymhlith cerddi canoloesol am eu bod yng ngenau cymeriad benywaidd; dyddia Jenny Rowland hwy i tua 800–900; yn bennaf yn Llyfr Coch Hergest; lleddir Cynddylan, tywysog Powys, a’i frodyr, a’i chwaer Heledd yw un o’r ychydig a oroesodd; ymhlith yr adrannau mae Stafell Gynddylan, myfyrdod ar neuadd wag Cynddylan, ac Eglwysau Basa, marwnad i eglwysi Basa; galarant am ddinistr Pengwern.
Stafell Gynddylan ys tywyll heno, heb dân, heb wely; wylaf wers, tawaf wedy.
Canu Heledd, yn Llyfr Coch Hergest
Cerddi a stori#
Fel cerddi Llywarch Hen ac Urien, englynion saga yw’r rhain. Credir fel arfer iddynt gael eu llefaru o fewn stori ryddiaith, gan roi iddi ddyfnder teimlad, er nad yw hynny’n sicr.FfynhonnellCanu Heledd (the poems and their books) ↗Wikipedia (Saesneg)Englynion saga fel Canu Llywarch Hen a Chanu Urien, y credir fel arfer iddynt fynd gyda stori ryddiaith, er nad yw hynny’n sicr; Dorothy Ann Bray: datganiad o alar, Cynddylan a’i frodyr a’i osgordd wedi’u lladd yn amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, Heledd yn un a oroesodd ac a welodd y frwydr a dinistr ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref; ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond fe’i cadwyd yn Peniarth 111 (John Jones Gellilyfdy, 1607) a BL Add. MS 31055 (Thomas Wiliems, 1596); dau gopi gan Dr John Davies, Mallwyd, cyn 1631; Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod o adeg ei farw; credir i’r englynion gael eu cyfansoddi’n bennaf yn yr Hen Gymraeg, o’u harddull hynafol a’u sillafu hynafol ambell waith; nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl hanesyddol ym Mhowys y seithfed ganrif; credir bellach fod y cerddi’n adlewyrchu’r nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real; mae Marged Haycock wedi olrhain Heledd mewn ysgrifennu diweddarach, yn eu plith nofelig Kate Roberts Tywyll Heno; golygiadau gan Ifor Williams (1953) a Jenny Rowland (1990). Galwodd yr ysgolhaig Dorothy Ann Bray y cylch cyfan yn ddatganiad o alar. Mae Cynddylan, ei frodyr a’i osgordd yn syrthio wrth amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, ac mae Heledd, a welodd y frwydr a llosgi ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref.FfynhonnellCanu Heledd (the poems and their books) ↗Wikipedia (Saesneg)Englynion saga fel Canu Llywarch Hen a Chanu Urien, y credir fel arfer iddynt fynd gyda stori ryddiaith, er nad yw hynny’n sicr; Dorothy Ann Bray: datganiad o alar, Cynddylan a’i frodyr a’i osgordd wedi’u lladd yn amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, Heledd yn un a oroesodd ac a welodd y frwydr a dinistr ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref; ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond fe’i cadwyd yn Peniarth 111 (John Jones Gellilyfdy, 1607) a BL Add. MS 31055 (Thomas Wiliems, 1596); dau gopi gan Dr John Davies, Mallwyd, cyn 1631; Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod o adeg ei farw; credir i’r englynion gael eu cyfansoddi’n bennaf yn yr Hen Gymraeg, o’u harddull hynafol a’u sillafu hynafol ambell waith; nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl hanesyddol ym Mhowys y seithfed ganrif; credir bellach fod y cerddi’n adlewyrchu’r nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real; mae Marged Haycock wedi olrhain Heledd mewn ysgrifennu diweddarach, yn eu plith nofelig Kate Roberts Tywyll Heno; golygiadau gan Ifor Williams (1953) a Jenny Rowland (1990).
Pobl go iawn o Bowys#
Galerir Cynddylan hefyd ym Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod yn dyddio o adeg ei farw, ac nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl go iawn ym Mhowys y seithfed ganrif.FfynhonnellCanu Heledd (the poems and their books) ↗Wikipedia (Saesneg)Englynion saga fel Canu Llywarch Hen a Chanu Urien, y credir fel arfer iddynt fynd gyda stori ryddiaith, er nad yw hynny’n sicr; Dorothy Ann Bray: datganiad o alar, Cynddylan a’i frodyr a’i osgordd wedi’u lladd yn amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, Heledd yn un a oroesodd ac a welodd y frwydr a dinistr ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref; ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond fe’i cadwyd yn Peniarth 111 (John Jones Gellilyfdy, 1607) a BL Add. MS 31055 (Thomas Wiliems, 1596); dau gopi gan Dr John Davies, Mallwyd, cyn 1631; Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod o adeg ei farw; credir i’r englynion gael eu cyfansoddi’n bennaf yn yr Hen Gymraeg, o’u harddull hynafol a’u sillafu hynafol ambell waith; nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl hanesyddol ym Mhowys y seithfed ganrif; credir bellach fod y cerddi’n adlewyrchu’r nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real; mae Marged Haycock wedi olrhain Heledd mewn ysgrifennu diweddarach, yn eu plith nofelig Kate Roberts Tywyll Heno; golygiadau gan Ifor Williams (1953) a Jenny Rowland (1990). Credir bellach fod yr englynion eu hunain yn llefaru dros y nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real, a phan gawsant eu llunio’n fwyaf tebyg. Mae eu harddull hynafol ac ambell hen sillafiad yn dangos iddynt gael eu cyfansoddi gyntaf yn yr Hen Gymraeg.FfynhonnellCanu Heledd (the poems and their books) ↗Wikipedia (Saesneg)Englynion saga fel Canu Llywarch Hen a Chanu Urien, y credir fel arfer iddynt fynd gyda stori ryddiaith, er nad yw hynny’n sicr; Dorothy Ann Bray: datganiad o alar, Cynddylan a’i frodyr a’i osgordd wedi’u lladd yn amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, Heledd yn un a oroesodd ac a welodd y frwydr a dinistr ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref; ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond fe’i cadwyd yn Peniarth 111 (John Jones Gellilyfdy, 1607) a BL Add. MS 31055 (Thomas Wiliems, 1596); dau gopi gan Dr John Davies, Mallwyd, cyn 1631; Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod o adeg ei farw; credir i’r englynion gael eu cyfansoddi’n bennaf yn yr Hen Gymraeg, o’u harddull hynafol a’u sillafu hynafol ambell waith; nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl hanesyddol ym Mhowys y seithfed ganrif; credir bellach fod y cerddi’n adlewyrchu’r nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real; mae Marged Haycock wedi olrhain Heledd mewn ysgrifennu diweddarach, yn eu plith nofelig Kate Roberts Tywyll Heno; golygiadau gan Ifor Williams (1953) a Jenny Rowland (1990).
Wedi colli Pengwern, credir mai Mathrafal a ddaeth yn brif lys Powys, colled a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen.FfynhonnellMathrafal ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mathrafal, a elwir heddiw hefyd yn Gastell Mathrafal, oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr; yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13eg ganrif; roedd yn ganolfan weinyddol cantref Caereinion; gorwedd y safle ar drwyn isel ger aber Banwy ac Efyrnwy, 3 milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a 2 filltir i’r de o Feifod; mae muriau pridd sylweddol yn ffurfio sgwâr amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Banwy, wedi’u hatgyfnerthu gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf; credir i Fathrafal ddod yn brif lys Powys wedi colli Pengwern, digwyddiad a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen; dim ond 7 milltir o Glawdd Offa ydyw; cyfeiria Brut y Tywysogion at Fathrafal yn 1212, pan arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn erbyn y castell mwnt a beili a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont ar gongl safle’r hen lys; cyfeirir yn aml at Fathrafal gan feirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion, ac roedd Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a’i lys, ac efallai’n byw yno neu gerllaw; cedwir yr enw ar fferm fawr ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003. Er hynny, enwodd Gerallt Gymro Bengwern o hyd, gyda Dinefwr ac Aberffraw, yn un o dri llys brenhinol Cymru.FfynhonnellThe Description of Wales, book I, chapter 4: Cantreds, royal palaces and cathedrals ↗Gerallt Gymro, 1194; A Vision of Britain through Time (Saesneg)Tair sedd frenhinol Cymru: Dinefwr yn y De, Aberffraw yn y Gogledd, a Phengwern ym Mhowys.
Y llyfrau a’u cadwodd#
Ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410. Collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond mae ei destun yn fyw yn Peniarth 111, a wnaed gan John Jones Gellilyfdy yn 1607, ac mewn copi a wnaed gan Thomas Wiliems yn 1596. Copïodd Dr John Davies, Mallwyd, y cylch cyfan ddwywaith cyn 1631.FfynhonnellCanu Heledd (the poems and their books) ↗Wikipedia (Saesneg)Englynion saga fel Canu Llywarch Hen a Chanu Urien, y credir fel arfer iddynt fynd gyda stori ryddiaith, er nad yw hynny’n sicr; Dorothy Ann Bray: datganiad o alar, Cynddylan a’i frodyr a’i osgordd wedi’u lladd yn amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, Heledd yn un a oroesodd ac a welodd y frwydr a dinistr ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref; ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond fe’i cadwyd yn Peniarth 111 (John Jones Gellilyfdy, 1607) a BL Add. MS 31055 (Thomas Wiliems, 1596); dau gopi gan Dr John Davies, Mallwyd, cyn 1631; Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod o adeg ei farw; credir i’r englynion gael eu cyfansoddi’n bennaf yn yr Hen Gymraeg, o’u harddull hynafol a’u sillafu hynafol ambell waith; nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl hanesyddol ym Mhowys y seithfed ganrif; credir bellach fod y cerddi’n adlewyrchu’r nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real; mae Marged Haycock wedi olrhain Heledd mewn ysgrifennu diweddarach, yn eu plith nofelig Kate Roberts Tywyll Heno; golygiadau gan Ifor Williams (1953) a Jenny Rowland (1990). Golygodd Ifor Williams y cerddi yn Canu Llywarch Hen, a Jenny Rowland yn Early Welsh Saga Poetry yn 1990.FfynhonnellCanu Heledd (the poems and their books) ↗Wikipedia (Saesneg)Englynion saga fel Canu Llywarch Hen a Chanu Urien, y credir fel arfer iddynt fynd gyda stori ryddiaith, er nad yw hynny’n sicr; Dorothy Ann Bray: datganiad o alar, Cynddylan a’i frodyr a’i osgordd wedi’u lladd yn amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, Heledd yn un a oroesodd ac a welodd y frwydr a dinistr ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref; ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond fe’i cadwyd yn Peniarth 111 (John Jones Gellilyfdy, 1607) a BL Add. MS 31055 (Thomas Wiliems, 1596); dau gopi gan Dr John Davies, Mallwyd, cyn 1631; Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod o adeg ei farw; credir i’r englynion gael eu cyfansoddi’n bennaf yn yr Hen Gymraeg, o’u harddull hynafol a’u sillafu hynafol ambell waith; nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl hanesyddol ym Mhowys y seithfed ganrif; credir bellach fod y cerddi’n adlewyrchu’r nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real; mae Marged Haycock wedi olrhain Heledd mewn ysgrifennu diweddarach, yn eu plith nofelig Kate Roberts Tywyll Heno; golygiadau gan Ifor Williams (1953) a Jenny Rowland (1990).
Heledd heddiw#
Mae Marged Haycock wedi dilyn Heledd drwy ysgrifennu Cymraeg diweddarach, ac ymhlith y gweithiau a dynnodd arni mae Tywyll Heno, nofelig gan Kate Roberts, Brenhines ein Llên.FfynonellauCanu Heledd (the poems and their books) ↗Wikipedia (Saesneg)Englynion saga fel Canu Llywarch Hen a Chanu Urien, y credir fel arfer iddynt fynd gyda stori ryddiaith, er nad yw hynny’n sicr; Dorothy Ann Bray: datganiad o alar, Cynddylan a’i frodyr a’i osgordd wedi’u lladd yn amddiffyn eu gwlad rhag y Saeson ganol y seithfed ganrif, Heledd yn un a oroesodd ac a welodd y frwydr a dinistr ei neuadd ym Mhengwern, wedi colli ei brodyr, ei chwiorydd a’i chartref; ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest tua 1382–1410; collwyd copi’r Llyfr Gwyn drwy ddifrod, ond fe’i cadwyd yn Peniarth 111 (John Jones Gellilyfdy, 1607) a BL Add. MS 31055 (Thomas Wiliems, 1596); dau gopi gan Dr John Davies, Mallwyd, cyn 1631; Marwnad Cynddylan, awdl y credir ei bod o adeg ei farw; credir i’r englynion gael eu cyfansoddi’n bennaf yn yr Hen Gymraeg, o’u harddull hynafol a’u sillafu hynafol ambell waith; nid yw ysgolheigion wedi amau bod Cynddylan a Heledd yn bobl hanesyddol ym Mhowys y seithfed ganrif; credir bellach fod y cerddi’n adlewyrchu’r nawfed ganrif, pan oedd ymosodiadau’r Saeson ar Bowys yn real; mae Marged Haycock wedi olrhain Heledd mewn ysgrifennu diweddarach, yn eu plith nofelig Kate Roberts Tywyll Heno; golygiadau gan Ifor Williams (1953) a Jenny Rowland (1990).Kate Roberts (author) ↗Wikipedia (Saesneg)Kate Roberts (13 Chwefror 1891 – 14 Ebrill 1985), un o awduron Cymraeg pennaf yr ugeinfed ganrif, a elwir yn Frenhines ein llên, yn adnabyddus yn bennaf am ei storïau byrion ond hefyd am nofelau; cenedlaetholwraig amlwg; enwebwyd hi am Wobr Nobel mewn Llenyddiaeth yn 1963 gan Idris Foster; ganed yn Rhosgadfan ar lethrau Moel Tryfan; priododd Morris T. Williams yn 1928, a gyfarfu mewn cyfarfodydd Plaid Cymru; bryd hynny ni châi gwragedd priod aros yn athrawon; prynasant Wasg Gee yn Ninbych, a gyhoeddai lyfrau, pamffledi a’r wythnosolyn Y Faner, yr ysgrifennai iddo’n gyson; wedi marw ei gŵr yn 1946 rhedodd y wasg am ddeng mlynedd arall; yn 1965, o glywed bod Cae’r Gors yn adfail, dechreuodd ymgyrch i’w achub, ei brynu ac yn 1969 ei gyflwyno i’r genedl; adferwyd yn 2005 ac mae dan ofal Cadw; ei llyfr storïau mwyaf llwyddiannus efallai yw Te yn y Grug (1959), cyfres am blant; enillodd Traed mewn Cyffion (1936) wobr yn Eisteddfod Genedlaethol Castell-nedd yn 1934; Y Lôn Wen 1960; tynnai ei deunydd ‘o’r gymdeithas y’m magwyd ynddi, cymdeithas dlawd mewn oes o dlodi… nid yw’r cymeriadau wedi cyrraedd gwaelod y tlodi hwnnw, maent yn ymdrechu yn ei erbyn’; mae ei gwaith yn trafod bywydau pobl gyffredin yn wynebu anawsterau, a rôl merched mewn cymdeithas; cyfieithwyd i’r Iseldireg, Ffrangeg ac Almaeneg; gohebiaeth ddeugain mlynedd â Saunders Lewis; bu farw yn Ninbych yn 94 oed; ymhlith ei gweithiau eraill mae Deian a Loli (1926), Laura Jones (1930), Stryd y Glep (1949), Y Byw Sy’n Cysgu (1956), Tywyll Heno (1962) a Tegwch y Bore (1967).
Ffynonellau a darllen pellach





