Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

855 OC

Rhodri yn ennill Powys

Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

Llun: Ail-luniad o deyrnasoedd Cymru rhwng 850 a 920. · Lemonaurhywiol, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Aeth y brenin Cyngen o Bowys, a gododd Golofn Eliseg, ar bererindod i Rufain a bu farw yno. Ef oedd olaf hen linach brenhinoedd Powys, ac aeth Powys i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

Pryd854 neu 855
PwyCyngen ap Cadell, brenin Powys o 808
EtifeddRhodri ap Merfyn, mab ei chwaer Nest

‘Bu farw yn Rhufain’#

Mae Brut y Tywysogion yn ei gofnodi’n syml: bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. Roedd brenhinoedd Cymru eisoes yn teithio’r ffordd hir i Rufain; byddai Hywel Dda’n mynd yn ei dro.

Dwy deyrnas dan un brenin#

Roedd Merfyn, tad Rhodri, wedi priodi Nest, chwaer Cyngen, ac felly roedd gwaed Powys yn Rhodri. Mae rhai hen lawysgrifau yn enwi mam wahanol, a thybia haneswyr efallai iddo orfod ennill Powys â’r cleddyf hefyd.

Colofn Eliseg, a godwyd gan Gyngen, olaf hen frenhinoedd Powys.
Colofn Eliseg, a godwyd gan Gyngen, olaf hen frenhinoedd Powys. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Gwlad y pagenses#

Credir bod yr enw Powys yn dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘pobl y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii pan ddaeth rheolaeth Rhufain i ben. Parhaodd eu tref Rufeinig, Viroconium, Wroxeter heddiw, ymhell i’r chweched ganrif. Mor fawr oedd Brochwel Ysgithrog yng nghof Powys nes i’r beirdd ei galw’n wlad Brochwel. Ei fab oedd Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod. Mae stori Santes Melangell, gyda chefnogaeth Gerallt Gymro, yn rhoi i Frochwel lys brenhinol ym Mhengwern, a allai fod yn Amwythig. Hawliai’r brenhinoedd a’i dilynodd, y Gwertherion, dras o Wrtheyrn.

Teyrnasiad hir Cyngen#

Rheolodd Cyngen, Concenn yn yr hen sillafiad, Bowys o 808, pan fu farw ei dad Cadell. Hyd y gwyddys ef oedd y cyntaf o reolwyr Cymru i deithio i Rufain wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain. Roedd ganddo bedwar mab, Elisedd, Ieuaf, Aeddan a Gruffudd, ond ef oedd yr olaf o hen linach Gwertherion brenhinoedd Powys.

Mathrafal#

Erbyn 717 roedd llys Powys wedi symud i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy. Safai’r deyrnas wedyn yn llwybr Offa o Fersia, a ymosododd ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796. Saif ar sbardun isel ger lle mae’r Banwy’n cwrdd ag Efyrnwy, dair milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a dwy i’r de o Feifod. Mae ei gloddiau pridd mawr yn ffurfio sgwâr, wedi’i gryfhau gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws yn ei fan lletaf, dim ond saith milltir o Glawdd Offa. Gydag Aberffraw a Dinefwr roedd yn un o Dair Prif Lys Cymru, a safai prif eglwys y dalaith yno hyd y drydedd ganrif ar ddeg.

Enwai Beirdd y Tywysogion Fathrafal yn aml, ac adwaenai Cynddelw Brydydd Mawr ei lys yn dda. Mae’r enw’n fyw mewn fferm ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2003. Ymhell wedi brenhinoedd oes Rhodri, yn 1212, ymosododd Llywelyn Fawr ar y castell a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont mewn cornel o’r hen lys.

Powys a meibion Rhodri#

Wedi Rhodri, aeth Powys i’w fab Merfyn, tra sefydlodd ei frodyr Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr. Maes o law cymerodd ŵyr Rhodri, Hywel Dda, Bowys oddi ar fab Merfyn, Llywelyn ap Merfyn.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Colofn Eliseg (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn codi croes garreg ger Llangollen i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, a enillodd Bowys yn ôl oddi ar y Saeson.

    Colofn Eliseg
  2. Canu Heledd (cronicl cynnar:Llyfr Coch Hergest, tua 1400)

    Mae beirdd yn canu englynion Heledd, yn galaru am ei brawd Cynddylan a llosgi ei neuadd. Maent ymhlith y cerddi mwyaf ingol yn y Gymraeg.

    Canu Heledd
  3. Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.

    Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr
  4. Rhodri yn ennill Seisyllwg (wedi’i gofnodi)

    Drwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Rhodri yn ennill Seisyllwg

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf