Aeth y brenin Cyngen o Bowys, a gododd Golofn Eliseg, ar bererindod i Rufain a bu farw yno. Ef oedd olaf hen linach brenhinoedd Powys, ac aeth Powys i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.FfynonellauCyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
| Pryd | 854 neu 855 |
|---|---|
| Pwy | Cyngen ap Cadell, brenin Powys o 808 |
| Etifedd | Rhodri ap Merfyn, mab ei chwaer Nest |
‘Bu farw yn Rhufain’#
Mae Brut y Tywysogion yn ei gofnodi’n syml: bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. Roedd brenhinoedd Cymru eisoes yn teithio’r ffordd hir i Rufain; byddai Hywel Dda’n mynd yn ei dro.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.
Dwy deyrnas dan un brenin#
Roedd Merfyn, tad Rhodri, wedi priodi Nest, chwaer Cyngen, ac felly roedd gwaed Powys yn Rhodri. Mae rhai hen lawysgrifau yn enwi mam wahanol, a thybia haneswyr efallai iddo orfod ennill Powys â’r cleddyf hefyd.FfynhonnellCyngen ap Cadell ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Powys o 808 hyd ei farw yn 854 ar bererindod i Rufain; cododd golofn, croes gron ei choes yn wreiddiol, i’w hen daid Elisedd ap Gwylog; olaf hen linach brenhinoedd Powys; cymerodd Rhodri Mawr Bowys, gan fod ei dad Merfyn Frych wedi priodi Nest chwaer Cyngen.

Gwlad y pagenses#
Credir bod yr enw Powys yn dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘pobl y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii pan ddaeth rheolaeth Rhufain i ben. Parhaodd eu tref Rufeinig, Viroconium, Wroxeter heddiw, ymhell i’r chweched ganrif.FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Credir bod yr enw’n dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘trigolion y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii wedi diwedd rheolaeth Rhufain; parhaodd Viroconium Cornoviorum (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; efallai i Frochwel Ysgithrog symud y llys i Bengwern, Amwythig o bosibl; symudodd y llys i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; ymosododd Offa ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796; hawliai llinach Gwertherion dras o Wrtheyrn; wedi Rhodri, ei fab Merfyn a etifeddodd Bowys, tra sefydlodd Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr; cymerodd Hywel Dda Bowys yn ddiweddarach oddi ar Lywelyn ap Merfyn. Mor fawr oedd Brochwel Ysgithrog yng nghof Powys nes i’r beirdd ei galw’n wlad Brochwel. Ei fab oedd Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod. Mae stori Santes Melangell, gyda chefnogaeth Gerallt Gymro, yn rhoi i Frochwel lys brenhinol ym Mhengwern, a allai fod yn Amwythig.FfynonellauBrochwel Ysgythrog, more correctly ‘Ysgithrog,’ i.e. ‘of the tusks’ (fl. 550), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruYn ôl traddodiad y ffigwr amlycaf yn hen linach rheolwyr Powys, gymaint felly nes i’r beirdd alw Powys yn wlad Brochwel; mab Cyngen a thad Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd hen eglwys Meifod; syrthiodd ei ŵyr Selyf ap Cynan yn arwain y Cymry ym mrwydr Caer tua 613, felly ni all fod y Brocmail a enwir gan Beda yn y frwydr honno; yn ôl stori Santes Melangell o Bennant, a gefnogir gan Gerallt Gymro, roedd ganddo lys brenhinol yn Amwythig, nad oedd eto yn nwylo’r Mersiaid ac a ddygai’r enw Cymraeg Pengwern.Kingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Credir bod yr enw’n dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘trigolion y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii wedi diwedd rheolaeth Rhufain; parhaodd Viroconium Cornoviorum (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; efallai i Frochwel Ysgithrog symud y llys i Bengwern, Amwythig o bosibl; symudodd y llys i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; ymosododd Offa ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796; hawliai llinach Gwertherion dras o Wrtheyrn; wedi Rhodri, ei fab Merfyn a etifeddodd Bowys, tra sefydlodd Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr; cymerodd Hywel Dda Bowys yn ddiweddarach oddi ar Lywelyn ap Merfyn. Hawliai’r brenhinoedd a’i dilynodd, y Gwertherion, dras o Wrtheyrn.FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Credir bod yr enw’n dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘trigolion y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii wedi diwedd rheolaeth Rhufain; parhaodd Viroconium Cornoviorum (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; efallai i Frochwel Ysgithrog symud y llys i Bengwern, Amwythig o bosibl; symudodd y llys i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; ymosododd Offa ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796; hawliai llinach Gwertherion dras o Wrtheyrn; wedi Rhodri, ei fab Merfyn a etifeddodd Bowys, tra sefydlodd Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr; cymerodd Hywel Dda Bowys yn ddiweddarach oddi ar Lywelyn ap Merfyn.
Teyrnasiad hir Cyngen#
Rheolodd Cyngen, Concenn yn yr hen sillafiad, Bowys o 808, pan fu farw ei dad Cadell.FfynonellauCyngen ap Cadell (his line) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Concenn; brenin Powys o 808; o linach Brochwel Ysgithrog; yr olaf o linach wreiddiol Gwertherion Powys; ei feibion oedd Elisedd, Ieuaf, Aeddan a Gruffudd; mae rhai achau (Coleg Iesu 20) yn gwneud Rhodri’n fab i Nest, chwaer Cyngen, eraill (Mostyn 117) i Esyllt ferch Cynan; nid oedd cyfraith Cymru, mae’n debyg, yn caniatáu etifeddu drwy’r fam, felly tybir i Rhodri gipio Powys drwy goncwest.Cyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen. Hyd y gwyddys ef oedd y cyntaf o reolwyr Cymru i deithio i Rufain wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain.FfynhonnellCyngen (died 855), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadell, rheolwr Powys, a fu farw yn 808, o linach Brochwel Ysgithrog; wedi teyrnasiad hir gorffennodd ei oes yn bererin yn Rhufain, y cyntaf o reolwyr Cymru hyd y gwyddys i wneud y daith wedi i Gymru dderbyn Pasg Rhufain; cododd mewn dyffryn yn Iâl, a elwid wedyn Pant y Groes a Glyn y Groes, gofeb gywrain o batrwm Mersiaidd i’w hen daid Elise, y dywedir mewn arysgrif hir iddo ryddhau Powys, tua 725, o afael y Saeson; ychydig o’r arysgrif y gellir ei ddarllen bellach, ond cofnododd Edward Lhuyd hi’n llawer llawnach yn 1696; mae’r ‘g’ yn Eliseg yn deillio o gamgymeriad y cerfiwr gwreiddiol, a’r hen ffurf oedd Elized, wedyn Elisedd, Elise ac Elis; fe’i bwriwyd i lawr yn y Rhyfeloedd Cartref a’i ailgodi yn 1779; daeth hen linach Powys i ben gyda Cyngen, a daeth Rhodri Mawr yn rheolwr arni yn ôl pob tebyg, gan hawlio drwy ei fam Nest, chwaer Cyngen. Roedd ganddo bedwar mab, Elisedd, Ieuaf, Aeddan a Gruffudd, ond ef oedd yr olaf o hen linach Gwertherion brenhinoedd Powys.FfynhonnellCyngen ap Cadell (his line) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Concenn; brenin Powys o 808; o linach Brochwel Ysgithrog; yr olaf o linach wreiddiol Gwertherion Powys; ei feibion oedd Elisedd, Ieuaf, Aeddan a Gruffudd; mae rhai achau (Coleg Iesu 20) yn gwneud Rhodri’n fab i Nest, chwaer Cyngen, eraill (Mostyn 117) i Esyllt ferch Cynan; nid oedd cyfraith Cymru, mae’n debyg, yn caniatáu etifeddu drwy’r fam, felly tybir i Rhodri gipio Powys drwy goncwest.
Mathrafal#
Erbyn 717 roedd llys Powys wedi symud i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy. Safai’r deyrnas wedyn yn llwybr Offa o Fersia, a ymosododd ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796.FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Credir bod yr enw’n dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘trigolion y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii wedi diwedd rheolaeth Rhufain; parhaodd Viroconium Cornoviorum (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; efallai i Frochwel Ysgithrog symud y llys i Bengwern, Amwythig o bosibl; symudodd y llys i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; ymosododd Offa ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796; hawliai llinach Gwertherion dras o Wrtheyrn; wedi Rhodri, ei fab Merfyn a etifeddodd Bowys, tra sefydlodd Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr; cymerodd Hywel Dda Bowys yn ddiweddarach oddi ar Lywelyn ap Merfyn. Saif ar sbardun isel ger lle mae’r Banwy’n cwrdd ag Efyrnwy, dair milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a dwy i’r de o Feifod. Mae ei gloddiau pridd mawr yn ffurfio sgwâr, wedi’i gryfhau gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws yn ei fan lletaf, dim ond saith milltir o Glawdd Offa.FfynhonnellMathrafal ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mathrafal, a elwir heddiw hefyd yn Gastell Mathrafal, oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr; yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13eg ganrif; roedd yn ganolfan weinyddol cantref Caereinion; gorwedd y safle ar drwyn isel ger aber Banwy ac Efyrnwy, 3 milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a 2 filltir i’r de o Feifod; mae muriau pridd sylweddol yn ffurfio sgwâr amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Banwy, wedi’u hatgyfnerthu gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf; credir i Fathrafal ddod yn brif lys Powys wedi colli Pengwern, digwyddiad a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen; dim ond 7 milltir o Glawdd Offa ydyw; cyfeiria Brut y Tywysogion at Fathrafal yn 1212, pan arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn erbyn y castell mwnt a beili a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont ar gongl safle’r hen lys; cyfeirir yn aml at Fathrafal gan feirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion, ac roedd Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a’i lys, ac efallai’n byw yno neu gerllaw; cedwir yr enw ar fferm fawr ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003. Gydag Aberffraw a Dinefwr roedd yn un o Dair Prif Lys Cymru, a safai prif eglwys y dalaith yno hyd y drydedd ganrif ar ddeg.FfynhonnellMathrafal ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mathrafal, a elwir heddiw hefyd yn Gastell Mathrafal, oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr; yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13eg ganrif; roedd yn ganolfan weinyddol cantref Caereinion; gorwedd y safle ar drwyn isel ger aber Banwy ac Efyrnwy, 3 milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a 2 filltir i’r de o Feifod; mae muriau pridd sylweddol yn ffurfio sgwâr amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Banwy, wedi’u hatgyfnerthu gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf; credir i Fathrafal ddod yn brif lys Powys wedi colli Pengwern, digwyddiad a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen; dim ond 7 milltir o Glawdd Offa ydyw; cyfeiria Brut y Tywysogion at Fathrafal yn 1212, pan arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn erbyn y castell mwnt a beili a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont ar gongl safle’r hen lys; cyfeirir yn aml at Fathrafal gan feirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion, ac roedd Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a’i lys, ac efallai’n byw yno neu gerllaw; cedwir yr enw ar fferm fawr ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003.
Enwai Beirdd y Tywysogion Fathrafal yn aml, ac adwaenai Cynddelw Brydydd Mawr ei lys yn dda. Mae’r enw’n fyw mewn fferm ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn 2003. Ymhell wedi brenhinoedd oes Rhodri, yn 1212, ymosododd Llywelyn Fawr ar y castell a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont mewn cornel o’r hen lys.FfynhonnellMathrafal ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Mathrafal, a elwir heddiw hefyd yn Gastell Mathrafal, oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr; yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13eg ganrif; roedd yn ganolfan weinyddol cantref Caereinion; gorwedd y safle ar drwyn isel ger aber Banwy ac Efyrnwy, 3 milltir i’r gogledd o Lanfair Caereinion a 2 filltir i’r de o Feifod; mae muriau pridd sylweddol yn ffurfio sgwâr amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Banwy, wedi’u hatgyfnerthu gan ffos, tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf; credir i Fathrafal ddod yn brif lys Powys wedi colli Pengwern, digwyddiad a gofir yng ngherddi cylch Llywarch Hen; dim ond 7 milltir o Glawdd Offa ydyw; cyfeiria Brut y Tywysogion at Fathrafal yn 1212, pan arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn erbyn y castell mwnt a beili a gododd yr arglwydd Normanaidd Robert Vieuxpont ar gongl safle’r hen lys; cyfeirir yn aml at Fathrafal gan feirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion, ac roedd Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a’i lys, ac efallai’n byw yno neu gerllaw; cedwir yr enw ar fferm fawr ychydig i’r gogledd o’r safle, lle cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 2003.
Powys a meibion Rhodri#
Wedi Rhodri, aeth Powys i’w fab Merfyn, tra sefydlodd ei frodyr Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr. Maes o law cymerodd ŵyr Rhodri, Hywel Dda, Bowys oddi ar fab Merfyn, Llywelyn ap Merfyn.FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Credir bod yr enw’n dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘trigolion y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii wedi diwedd rheolaeth Rhufain; parhaodd Viroconium Cornoviorum (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; efallai i Frochwel Ysgithrog symud y llys i Bengwern, Amwythig o bosibl; symudodd y llys i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; ymosododd Offa ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796; hawliai llinach Gwertherion dras o Wrtheyrn; wedi Rhodri, ei fab Merfyn a etifeddodd Bowys, tra sefydlodd Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr; cymerodd Hywel Dda Bowys yn ddiweddarach oddi ar Lywelyn ap Merfyn.
Ffynonellau a darllen pellach






