Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 872 OC

Rhodri yn ennill Seisyllwg

Drwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

Llun: Aber afon Teifi, hen ffin Ceredigion. · Mertbiol, CC0 · Wikimedia Commons

c. 872 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn 872 boddodd Gwgon, olaf hen frenhinoedd Ceredigion, heb adael etifedd. Gosododd Rhodri Mawr, a oedd yn briod ag Angharad chwaer Gwgon, eu mab Cadell ar orsedd Seisyllwg, ac roedd tŷ Rhodri bellach yn dal y rhan fwyaf o Gymru.

Pryd872
SeisyllwgCeredigion ynghyd ag Ystrad Tywi
DrwyAngharad gwraig Rhodri, chwaer Gwgon

‘Boddwyd Gwgon’#

Mae Blwyddnodau Cymru yn rhoi’r geiriau moel: boddwyd Gwgon brenin Ceredigion.

Tir Seisyll#

Ceredigion ynghyd ag Ystrad Tywi, dyffryn Tywi, oedd Seisyllwg, a chredir iddi gael ei henw gan hen frenin, Seisyll ap Clydog.

Teyrnas Ceredigion yng Nghymru’r Oesoedd Canol.
Teyrnas Ceredigion yng Nghymru’r Oesoedd Canol. · Llun: Self-described Sophist, CC0, Wikimedia Commons

Y ffordd i Ddeheubarth#

Rheolodd Cadell yn gyntaf dan ei dad ac yna dan ei frawd Anarawd. Yn ddiweddarach unodd Hywel Dda, mab Cadell, Seisyllwg a Dyfed a gwneud teyrnas Deheubarth.

Boddi yn y Llwchwr#

Bu farw Gwgon yn ymladd yn erbyn y Llychlynwyr, y ‘paganiaid duon’. Boddwyd ef wrth groesi afon Llwchwr yng Ngŵyr. Daeth Rhodri’n stiward ar ei deyrnas. Nid oedd hynny’n rhoi hawl iddo ef ei hun i’r goron, ond gallai osod ei fab ef ac Angharad yn frenin. Âi ach Gwgon ei hun yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel pe bai ei dŷ’n gangen o linach frenhinol Gwynedd, a dywedai hen stori Gwynedd i Geredig, un o feibion Cunedda, gael Ceredigion.

Ceredigion ac Ystrad Tywi#

Cwmpasai Seisyllwg sir Ceredigion heddiw, rhan o Sir Gaerfyrddin a phenrhyn Gŵyr. Mae Seisyll ap Clydog yn ymddangos yn achau Harley brenhinoedd Ceredigion, er nad oes ffynhonnell gynnar yn dweud iddo sefydlu’r deyrnas, a defnyddid yr enw Ceredigion o hyd yn y nawfed ganrif.

Mae’r cyfreithiau Cymreig yn cyfrif Seisyllwg yn un o dair prif ran y De, gyda Morgannwg a Reinwg, sef Dyfed, mae’n debyg. Mae Cainc Gyntaf y Mabinogi yn rhoi iddi bedwar cantref Ceredigion a thri Ystrad Tywi, ac fe’i henwir hefyd yn Llyfr Llandaf ac yn y Trioedd.

Cadell ap Rhodri#

Enwyd Cadell, a aned yn 854, yn fab i Angharad ferch Meurig, ar ôl ei hen hen daid, Cadell ap Brochwel o Bowys, a chyfrifir ef yn sylfaenydd tŷ brenhinol Dinefwr. Ei feibion oedd Hywel Dda, Clydog, Morgan a Chadwgan. Yn 904–905 enillodd Cadell a Hywel Ddyfed, a theyrnasodd Hywel yno, wedi’i gryfhau gan ei briodas ag Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed.

Wedi marw Cadell rhannwyd ei diroedd rhwng Hywel a Chlydog. Pan fu farw Clydog yn 920 unodd Hywel Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth, a gwmpasai’r rhan fwyaf o dde-orllewin Cymru. Seisyllwg oedd calon grym Hywel, ac ohoni yr aeth ymlaen i reoli’r rhan fwyaf o Gymru. Safodd meibion iau Cadell, Morgan a Chadwgan, wrth ochr Hywel yng nghoroni Eadred, brenin y Saeson, ar 26 Awst 946.

Dinefwr#

Cymerodd tŷ Dinefwr ei enw o’r amddiffynfa ar grib uwchben Tywi ger Llandeilo, gyda chwymp o tua chan troedfedd i’r afon, a ddaeth yn brif lys Hywel Dda. Mae Gwartheg Gwynion wedi pori yno ers mwy na mil o flynyddoedd, ac maent yn ymddangos yng Nghyfraith Hywel Dda. Yn 2003 cafodd radar tir hyd i ddwy gaer Rufeinig, y naill dros y llall, yn y parc.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

d. 878

Rhodri Mawr

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.

Rhodri Mawr

Cyn ac wedyn

  1. Rhodri yn ennill Powys (wedi’i gofnodi)

    Mae Cyngen o Bowys yn marw ar bererindod yn Rhufain, ac mae Powys yn mynd i’w nai Rhodri, gan ei huno â Gwynedd.

    Rhodri yn ennill Powys
  2. Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.

    Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr
  3. Cwymp Rhodri Mawr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

    Cwymp Rhodri Mawr
  4. Dial Rhodri (wedi’i gofnodi)

    Mae Anarawd fab Rhodri yn trechu’r Mersiaid yn aber afon Conwy. Mae’r croniclau’n ei alw’n ‘ddial Duw am Rodri’.

    Dial Rhodri

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf