Rhodri Mawr
Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Rhodri Mawr
Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
878 OC
Mae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.
Llun: Ceiniog arian Coenwulf o Fersia (796–821), o’r deyrnas Seisnig a ymladdodd â’r Cymry drwy gydol y nawfed ganrif. · The Portable Antiquities Scheme, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Yn 878 lladdwyd Rhodri Mawr yn ymladd yn erbyn Saeson Mersia, a’i fab Gwriad gydag ef. Aeth ei deyrnasoedd i’w feibion, a rheolodd ei linach yng Nghymru am bedwar can mlynedd.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Rhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.Kingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth hen linach wrywaidd Cunedda i ben yn 825 gyda marw Hywel ap Rhodri Molwynog; ysgrifennodd J. E. Lloyd fod dieithryn wedi meddiannu gorsedd Gwynedd: Merfyn Frych, a sefydlodd Linach Aberffraw, a enwyd ar ôl ei brif lys ym Môn; ffynnodd Gwynedd a llinach Aberffraw, gydag ychydig fylchau, hyd 1283, er i Hywel Dda ei disodli yn 942 ac iddi gael ei hadfer wedi ei farw yn 950.
| Pryd | 878; mae’r Blwyddnodau’n rhoi 877 |
|---|---|
| Lladdwyd gan | Y Mersiaid dan y brenin Ceolwulf |
| Gydag ef | Ei fab Gwriad |
Yn 877 gyrrodd y Llychlynwyr Rodri i Iwerddon. Daeth adref, ac yn yr ymladd a ddilynodd lladdodd Ceolwulf o Fersia Rodri a’i fab Gwriad.FfynhonnellRhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.
Blwyddnodau Cymru: lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. Mae Brut y Tywysogion yn enwi Gwriad yn frawd iddo.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Cadwodd Anarawd Wynedd, daliodd Cadell Geredigion ac yn ddiweddarach Ddyfed, ac o fewn tair blynedd roedd Rhodri wedi’i ddial ar afon Conwy.FfynonellauRhodri the Great ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochfael o Bowys; yn 856 lladdodd arweinydd Llychlynnaidd, Orm, buddugoliaeth a folir efallai mewn cerdd Ladin gan Sedulius Scottus; boddwyd Gwgon o Geredigion yn 872; wedi’i yrru i Iwerddon gan y Llychlynwyr yn 877, daeth yn ôl a lladdodd Ceolwulf o Fersia Rhodri a’i fab Gwriad; mae’r Blwyddnodau’n cofnodi gwaith Conwy fel dial Duw am Rodri; lledodd ei feibion Anarawd a Chadell eu grym ar draws Cymru; ystyr Rhodri Mawr yw Rhodri’r Mawr.Anarawd ap Rhodri ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Rhodri Mawr, brenin Gwynedd 878–916; yn 881 enillodd fuddugoliaeth bendant yng ngwaith Conwy dros Æthelred, arglwydd y Mersiaid, a alwyd gan flwyddnodau Cymru yn ddial Duw am Rodri; gwnaeth gynghrair â Llychlynwyr Efrog, ac yna yn 893 tyngodd ef a’i frodyr gywirdeb i Alffred; bu farw yn 916.
Yn 877 ymosododd y dieithriaid duon ar Rodri yn yr hyn a eilw annalau Cymru yn Gueith Diu Sul in Mon, Gwaith Dydd Sul ym Môn. Noda’r hanesydd Thomas Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia yr un flwyddyn, ac efallai mai bwriad yr ymosodiad ar Fôn oedd sicrhau eu cysylltiad â Dulyn.FfynhonnellRhodri the Great (his reign and legacy) ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd ac Ynys Manaw; mae cerdd ar ei farw ar ymyl Annalau Ulster yn ei alw’n Ruaidri Manann, ‘Rhodri Manaw’; awgrymodd Thomas Charles-Edwards mai’r Findgennti (y dieithriaid gwynion), gwrthwynebwyr y Dubgenti (y dieithriaid duon), oedd cynghreiriaid Rhodri; cerdd Sedulius Scottus ar fuddugoliaeth dros y Llychlynwyr; yn 877 ymosododd y Dubgenti arno yn Gueith Diu Sul in Mon, ‘Gwaith Dydd Sul ym Môn’, a’i yrru i Iwerddon; noda Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia y flwyddyn honno, ac efallai mai sicrhau eu cysylltiad â Dulyn oedd nod yr ymosodiad; efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878 tra oedd y Fyddin Fawr yn gwneud ei hymosodiad olaf ar Wessex, a cheisiodd adfer goruchafiaeth Mersia dros Gymru; yn ei oes ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, ‘Casgliad Gwynedd’, a luniwyd efallai yn 858 yn Abergele yn ôl Ben Guy; clymai stori Cunedda yn yr Historia Brittonum diroedd Gwynedd yn un deyrnas, o Ddyfrdwy hyd Deifi yn ddelfrydol; âi ach Gwgon yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel cangen o linach frenhinol Gwynedd; yr achau yw’r casgliad hynaf o’u bath yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol; dywed achau Cymreig diweddarach i’w feibion ymladd brwydr Conwy yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, lle cloffwyd Tudwal ap Rhodri, a noda Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd mewn galanas; mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chymerwyd disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid i wehelyddion rhydd ym Môn a Llŷn. Mae Annalau Ulster yn cofnodi dyfodiad Rhodri: ‘Daeth Rhodri fab Merfyn, brenin y Brytaniaid, ar ffo rhag y dieithriaid duon i Iwerddon.’FfynhonnellThe Annals of Ulster, year 877 ↗Corpus of Electronic Texts (CELT), Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)“Daeth Rhodri fab Merfyn, brenin y Brythoniaid, i Iwerddon ar ffo rhag y Duon Estron.” (U877.3)
Daeth Rhodri adref i Gymru y flwyddyn wedyn. Roedd Mersia wedi hawlio goruchafiaeth dros Gymru ers tro, ac mae’n debyg mai Ceolwulf oedd yr arweinydd Seisnig a ymladdodd yn ei erbyn.FfynhonnellCeolwulf II of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Hawliai Mersia oruchafiaeth dros Gymru yn draddodiadol, a Ceolwulf, mae’n debyg, oedd yr arweinydd Seisnig a laddodd Rodri yn 878; dyddir ei deyrnasiad fel arfer o 874 hyd 879 o restr brenhinoedd Mersia sy’n rhoi pum mlynedd iddo, er bod D. P. Kirby yn dadlau iddo barhau i ddechrau’r 880au; tybir i’w deyrnas grebachu i ogledd a gorllewin Mersia; roedd ei geiniogau, a fathwyd yn Llundain gan mwyaf ac o’r math ‘Croes a Rhombws’, yn perthyn yn agos i rai Alfred, a barodd i ysgolheigion awgrymu i’r ddau frenin gydweithio yn erbyn y Llychlynwyr; roedd celc Watlington o ddiwedd y 870au yn dal tair ar ddeg o geiniogau’r ‘Ddau Ymerawdwr’ yn dangos Alfred a Ceolwulf yn eistedd ochr yn ochr; erbyn 883 daeth Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, yn ei le; yn 881 trechodd meibion Rhodri’r Mersiaid ar afon Conwy. Efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878, gan fod y Fyddin Fawr yn brysur â’i hymosodiad olaf ar Wessex, ac efallai mai ei fwriad oedd dwyn Cymru’n ôl dan Fersia.FfynhonnellRhodri the Great (his reign and legacy) ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd ac Ynys Manaw; mae cerdd ar ei farw ar ymyl Annalau Ulster yn ei alw’n Ruaidri Manann, ‘Rhodri Manaw’; awgrymodd Thomas Charles-Edwards mai’r Findgennti (y dieithriaid gwynion), gwrthwynebwyr y Dubgenti (y dieithriaid duon), oedd cynghreiriaid Rhodri; cerdd Sedulius Scottus ar fuddugoliaeth dros y Llychlynwyr; yn 877 ymosododd y Dubgenti arno yn Gueith Diu Sul in Mon, ‘Gwaith Dydd Sul ym Môn’, a’i yrru i Iwerddon; noda Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia y flwyddyn honno, ac efallai mai sicrhau eu cysylltiad â Dulyn oedd nod yr ymosodiad; efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878 tra oedd y Fyddin Fawr yn gwneud ei hymosodiad olaf ar Wessex, a cheisiodd adfer goruchafiaeth Mersia dros Gymru; yn ei oes ef, mae’n debyg, y cofnodwyd yr achau Cymreig cynharaf, ‘Casgliad Gwynedd’, a luniwyd efallai yn 858 yn Abergele yn ôl Ben Guy; clymai stori Cunedda yn yr Historia Brittonum diroedd Gwynedd yn un deyrnas, o Ddyfrdwy hyd Deifi yn ddelfrydol; âi ach Gwgon yn achau Harley yn ôl at Gunedda, fel cangen o linach frenhinol Gwynedd; yr achau yw’r casgliad hynaf o’u bath yn llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol; dywed achau Cymreig diweddarach i’w feibion ymladd brwydr Conwy yn erbyn un ‘Edryd Wallthir’, lle cloffwyd Tudwal ap Rhodri, a noda Charles-Edwards fod yr annalydd fel pe bai’n gweld Mersia a Gwynedd mewn galanas; mae achau diweddarach yn rhoi meibion eraill iddo, Meurig, Merfyn a Gwyddelig, a chymerwyd disgynyddion Merfyn, Gwyddelig a Thudwal yn hynafiaid i wehelyddion rhydd ym Môn a Llŷn. Mae annalau Iwerddon yn rhoi’r diwedd mewn un llinell: ‘Lladdwyd Rhodri fab Merfyn, brenin y Brytaniaid, gan y Saeson.’ Dilynir hynny gan alarnad ar gân iddo.FfynhonnellThe Annals of Ulster, year 878 ↗Corpus of Electronic Texts (CELT), Coleg Prifysgol Corc (Saesneg)“Lladdwyd Rhodri fab Merfyn, brenin y Brythoniaid, gan y Saeson.” (U878.1) Daw marwnad ar gân ar ei ôl: “Rhodri o Fanaw, ysblennydd yma”. Bu ei deyrnasiad yn gyfnod o dwf i’w dŷ ac o amddiffyn caled rhag y Llychlynwyr.FfynhonnellAnarawd ap Rhodri (his reign) ↗Wikipedia (Saesneg)Ei fam oedd Angharad ferch Meurig, chwaer Gwgon; nodweddid teyrnasiad Rhodri gan ehangu llwyddiannus ac amddiffyn rhag llawer o ymosodiadau’r Llychlynwyr; ymladdwyd brwydr Conwy yn 881 yng Nghymryd, ger aber Conwy; chwalodd obeithion Æthelred o ymestyn awdurdod Mersia dros Gymru a’i arwain i ymostwng i Alfred; rhoddodd sefydlogrwydd i ffiniau Anarawd; cynghreiriodd â Llychlynwyr Efrog, a rhwng 880 a 890 nid oes cofnod o weithgarwch y Llychlynwyr yn ei deyrnas; yn 892 ymosododd llu Llychlynnaidd o Gaer ar ei deyrnas a’i yrru ymaith, gan droi tua’r de; fel is-frenhinoedd i Alfred, mae’n debyg iawn i Anarawd ac Æthelred wneud cynghrair; yn 893 aeth ef a’i frodyr i lys Alfred; bu farw yn 916, a’i alw’n ‘frenin y Brytaniaid’ yn Annales Cambriae, a’i olynu gan ei fab Idwal.
Roedd teyrnas Ceolwulf ei hun yn un fach erbyn hynny, wedi crebachu i ogledd a gorllewin Mersia, yn ôl pob tebyg.FfynhonnellCeolwulf II of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Hawliai Mersia oruchafiaeth dros Gymru yn draddodiadol, a Ceolwulf, mae’n debyg, oedd yr arweinydd Seisnig a laddodd Rodri yn 878; dyddir ei deyrnasiad fel arfer o 874 hyd 879 o restr brenhinoedd Mersia sy’n rhoi pum mlynedd iddo, er bod D. P. Kirby yn dadlau iddo barhau i ddechrau’r 880au; tybir i’w deyrnas grebachu i ogledd a gorllewin Mersia; roedd ei geiniogau, a fathwyd yn Llundain gan mwyaf ac o’r math ‘Croes a Rhombws’, yn perthyn yn agos i rai Alfred, a barodd i ysgolheigion awgrymu i’r ddau frenin gydweithio yn erbyn y Llychlynwyr; roedd celc Watlington o ddiwedd y 870au yn dal tair ar ddeg o geiniogau’r ‘Ddau Ymerawdwr’ yn dangos Alfred a Ceolwulf yn eistedd ochr yn ochr; erbyn 883 daeth Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, yn ei le; yn 881 trechodd meibion Rhodri’r Mersiaid ar afon Conwy. Mae ei geiniogau, a fathwyd yn Llundain gan mwyaf, yn agos at rai Alfred o Wessex, ac roedd celc Watlington o ddiwedd y 870au yn dal tair ar ddeg o geiniogau’r ‘Ddau Ymerawdwr’ sy’n dangos Alfred a Ceolwulf yn eistedd ochr yn ochr, ac o’r ceiniogau mae ysgolheigion wedi awgrymu i’r ddau frenin gydweithio yn erbyn y Llychlynwyr.FfynhonnellCeolwulf II of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Hawliai Mersia oruchafiaeth dros Gymru yn draddodiadol, a Ceolwulf, mae’n debyg, oedd yr arweinydd Seisnig a laddodd Rodri yn 878; dyddir ei deyrnasiad fel arfer o 874 hyd 879 o restr brenhinoedd Mersia sy’n rhoi pum mlynedd iddo, er bod D. P. Kirby yn dadlau iddo barhau i ddechrau’r 880au; tybir i’w deyrnas grebachu i ogledd a gorllewin Mersia; roedd ei geiniogau, a fathwyd yn Llundain gan mwyaf ac o’r math ‘Croes a Rhombws’, yn perthyn yn agos i rai Alfred, a barodd i ysgolheigion awgrymu i’r ddau frenin gydweithio yn erbyn y Llychlynwyr; roedd celc Watlington o ddiwedd y 870au yn dal tair ar ddeg o geiniogau’r ‘Ddau Ymerawdwr’ yn dangos Alfred a Ceolwulf yn eistedd ochr yn ochr; erbyn 883 daeth Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, yn ei le; yn 881 trechodd meibion Rhodri’r Mersiaid ar afon Conwy. Dyddir ei deyrnasiad fel arfer o 874 hyd 879, o restr o frenhinoedd Mersia sy’n rhoi pum mlynedd iddo, er bod D. P. Kirby yn dadlau iddo barhau i ddechrau’r 880au, ac erbyn 883 roedd Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, wedi cymryd ei le.FfynhonnellCeolwulf II of Mercia ↗Wikipedia (Saesneg)Hawliai Mersia oruchafiaeth dros Gymru yn draddodiadol, a Ceolwulf, mae’n debyg, oedd yr arweinydd Seisnig a laddodd Rodri yn 878; dyddir ei deyrnasiad fel arfer o 874 hyd 879 o restr brenhinoedd Mersia sy’n rhoi pum mlynedd iddo, er bod D. P. Kirby yn dadlau iddo barhau i ddechrau’r 880au; tybir i’w deyrnas grebachu i ogledd a gorllewin Mersia; roedd ei geiniogau, a fathwyd yn Llundain gan mwyaf ac o’r math ‘Croes a Rhombws’, yn perthyn yn agos i rai Alfred, a barodd i ysgolheigion awgrymu i’r ddau frenin gydweithio yn erbyn y Llychlynwyr; roedd celc Watlington o ddiwedd y 870au yn dal tair ar ddeg o geiniogau’r ‘Ddau Ymerawdwr’ yn dangos Alfred a Ceolwulf yn eistedd ochr yn ochr; erbyn 883 daeth Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, yn ei le; yn 881 trechodd meibion Rhodri’r Mersiaid ar afon Conwy.
Ni pharhaodd undod Gwynedd, Powys a Seisyllwg ar ôl Rhodri, ond lliwiodd y gobaith a gododd agwedd ei ddisgynyddion am bedair canrif.FfynhonnellRhodri Mawr (‘the Great’) (died 877), king of Gwynedd, Powys, and Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Merfyn Frych a Nest, merch Cadell ap Brochwel o Bowys; dilynodd ei dad yn frenin Gwynedd yn 844; yn 855, ar farw ei ewythr Cyngen, daeth yn frenin Powys, ac yn 872, pan fu farw Gwgon, brenin Seisyllwg (Ceredigion ac Ystrad Tywi) a brawd ei wraig Angharad, daeth y deyrnas ddeheuol dan ei reolaeth; felly crëwyd am y tro cyntaf undeb llac o o leiaf dair o brif daleithiau Cymru, ac er iddo chwalu ar ei farw esgorodd ar ddyhead a liwiodd agwedd ei ddisgynyddion fel rheolwyr Deheubarth neu Wynedd hyd golli annibyniaeth Cymru; yn ei oes bygythiwyd Cymru’n ddifrifol gan y Daniaid, ac mae tystiolaeth o arweinyddiaeth feiddgar ac egnïol yn yr argyfwng; bu farw mewn brwydr yn erbyn y Saeson, gan adael chwe mab, a sefydlodd dau ohonynt linachau’r Oesoedd Canol: Anarawd o dŷ Aberffraw, a Chadell, tad Hywel Dda, o dŷ Dinefwr. O’i feibion, cymerodd Anarawd Fôn a thiroedd Gwynedd o’i chwmpas, ac ohono ef y daeth rheolwyr diweddarach Gwynedd, fel y daeth rhai Deheubarth o Gadell.FfynhonnellAnarawd ap Rhodri (died 916), prince ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab hynaf Rhodri Mawr; ar farw ei dad yn nwylo’r Mersiaid yn 878 olynodd i Fôn a rhannau cyfagos Gwynedd; ef, heb os, oedd buddugwr y frwydr a ymladdwyd yn 881 ar lan Conwy, dymchweliad i’r Mersiaid a ystyriai’r Cymry yn ‘ddial Duw am Rodri’; ceisiodd ddiogelwch yn gyntaf mewn cynghrair â theyrnas Ddaniaidd Efrog, yna trodd at Alffred o Wessex, a’i derbyniodd yn gynnes, rhoi anrhydedd a rhoddion iddo a sefyll yn dad bedydd iddo yn ei fedydd esgob; yn gyfnewid derbyniodd Alffred yn oruwchfrenin, safle a roddai iddo gydraddoldeb ag Ethelred o Fersia, fel y cofnoda Asser am 893; bu farw yn 916 a’i olynu gan ei fab Idwal Foel; o Anarawd y disgynnodd rheolwyr diweddarach Gwynedd, fel y disgynnodd rhai Deheubarth o Gadell; trafododd Robert Vaughan o’r Hengwrt pa frawd oedd yr hynaf yn British Antiquities Revived (1662). Daliodd tŷ Anarawd, tŷ Aberffraw, Wynedd gyda dim ond ychydig fylchau hyd 1283.FfynhonnellKingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth hen linach wrywaidd Cunedda i ben yn 825 gyda marw Hywel ap Rhodri Molwynog; ysgrifennodd J. E. Lloyd fod dieithryn wedi meddiannu gorsedd Gwynedd: Merfyn Frych, a sefydlodd Linach Aberffraw, a enwyd ar ôl ei brif lys ym Môn; ffynnodd Gwynedd a llinach Aberffraw, gydag ychydig fylchau, hyd 1283, er i Hywel Dda ei disodli yn 942 ac iddi gael ei hadfer wedi ei farw yn 950. Merfyn a gafodd Bowys.FfynhonnellKingdom of Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Credir bod yr enw’n dod o’r Lladin pagus, ‘y wlad’, a pagenses, ‘trigolion y wlad’, a gymerodd hen diroedd y Cornovii wedi diwedd rheolaeth Rhufain; parhaodd Viroconium Cornoviorum (Wroxeter) yn dref ymhell i’r 6ed ganrif; efallai i Frochwel Ysgithrog symud y llys i Bengwern, Amwythig o bosibl; symudodd y llys i Fathrafal yn nyffryn Efyrnwy erbyn 717; ymosododd Offa ar Bowys yn 760 yn Henffordd, ac eto yn 778, 784 a 796; hawliai llinach Gwertherion dras o Wrtheyrn; wedi Rhodri, ei fab Merfyn a etifeddodd Bowys, tra sefydlodd Anarawd a Chadell linachau Aberffraw a Dinefwr; cymerodd Hywel Dda Bowys yn ddiweddarach oddi ar Lywelyn ap Merfyn. Cymerodd tŷ Cadell ei enw o Ddinefwr, prif lys Hywel Dda ar ei grib uwchben Tywi.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia, ar sail R. Gittins, Dinefwr Castle (Gomer, 1984), Cadw a Coflein (Saesneg)Ar grib ar lan ogleddol Tywi ger Llandeilo, a chwymp o tua 100 troedfedd i’r afon; prif lys Hywel Dda; ailgodwyd gan Rys ap Gruffudd yn ôl y gred; rhannau cynharaf y castell presennol o oes Rhys Gryg; yn nwylo Llywelyn Fawr hyd 1240; llosgwyd yn 1316; gwarchaewyd yn aflwyddiannus gan luoedd Owain Glyndŵr yn 1403; ailgodwyd gan Syr Rhys ap Thomas; codwyd Tŷ Newton yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf. Rhedodd llinach Dinefwr ymlaen at Rys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a thu hwnt.FfynhonnellRhys ap Tewdwr ↗Wikipedia (Saesneg)Rhys ap Tewdwr (tua 1040–1093), brenin Deheubarth o dŷ Dinefwr, yn disgyn o Rodri Mawr; ganed ef yn yr hyn sydd heddiw’n Sir Gaerfyrddin; ŵyr Cadell ab Einion ab Owain ap Hywel Dda; hawliodd Ddeheubarth wedi marw ei gyfyrder Rhys ab Owain yn 1078; ei wraig olaf oedd Gwladys ferch Rhiwallon o dŷ Mathrafal; ymhlith ei blant roedd Goronwy, Hywel, Owain, Gruffudd, Gwenllian, Nest, Efa ac Ardden; yn 1081, wedi ei yrru i noddfa yn Nhyddewi, gwnaeth gynghrair â Gruffudd ap Cynan ac ym Mynydd Carn trechasant Garadog ap Gruffudd, Trahaearn ap Caradog a Meilyr ap Rhiwallon; yr un flwyddyn daeth Gwilym Goncwerwr i Dyddewi, ar bererindod yn ôl yr hanes, a chadarnhawyd Rhys yn Neheubarth, gan dalu £40 y flwyddyn i Wilym, a gadwodd berthynas dda hyd farw Gwilym; yn 1088 gorfodwyd ef i ffoi i Iwerddon ond daeth yn ôl yr un flwyddyn gyda llynges o Iwerddon ac ennill; yn 1093 mae’r Brutiau’n cofnodi iddo gael ei ladd ‘gan y Ffrancod a oedd yn trigo ym Mrycheiniog’, ac ychwanega Brut y Tywysogion ‘a chydag ef y syrthiodd teyrnas y Brytaniaid’; dywedir bod Penrhys yn y Rhondda, y lle a’r fynachlog, wedi eu henwi ar ei ôl, Pen Rhys ap Tewdwr; daliodd ei fab Gruffudd ran o’r deyrnas yn ddiweddarach; drwy Ruffudd roedd yn un o hynafiaid y Tuduriaid.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.
Rhodri MawrMae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.
Rhodri Mawr yn trechu’r LlychlynwyrDrwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.
Rhodri yn ennill SeisyllwgMae Anarawd fab Rhodri yn trechu’r Mersiaid yn aber afon Conwy. Mae’r croniclau’n ei alw’n ‘ddial Duw am Rodri’.
Dial RhodriMae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.
Asser yn ysgrifennu buchedd AlffredYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf