Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

878 OC

Cwymp Rhodri Mawr

Mae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

Llun: Ceiniog arian Coenwulf o Fersia (796–821), o’r deyrnas Seisnig a ymladdodd â’r Cymry drwy gydol y nawfed ganrif. · The Portable Antiquities Scheme, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

878 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn 878 lladdwyd Rhodri Mawr yn ymladd yn erbyn Saeson Mersia, a’i fab Gwriad gydag ef. Aeth ei deyrnasoedd i’w feibion, a rheolodd ei linach yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

Pryd878; mae’r Blwyddnodau’n rhoi 877
Lladdwyd ganY Mersiaid dan y brenin Ceolwulf
Gydag efEi fab Gwriad

Ei yrru allan a dod yn ôl#

Yn 877 gyrrodd y Llychlynwyr Rodri i Iwerddon. Daeth adref, ac yn yr ymladd a ddilynodd lladdodd Ceolwulf o Fersia Rodri a’i fab Gwriad.

Y croniclau#

Blwyddnodau Cymru: lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. Mae Brut y Tywysogion yn enwi Gwriad yn frawd iddo.

Ei feibion#

Cadwodd Anarawd Wynedd, daliodd Cadell Geredigion ac yn ddiweddarach Ddyfed, ac o fewn tair blynedd roedd Rhodri wedi’i ddial ar afon Conwy.

Gwaith Dydd Sul ym Môn#

Yn 877 ymosododd y dieithriaid duon ar Rodri yn yr hyn a eilw annalau Cymru yn Gueith Diu Sul in Mon, Gwaith Dydd Sul ym Môn. Noda’r hanesydd Thomas Charles-Edwards i’r Llychlynwyr rannu Mersia yr un flwyddyn, ac efallai mai bwriad yr ymosodiad ar Fôn oedd sicrhau eu cysylltiad â Dulyn. Mae Annalau Ulster yn cofnodi dyfodiad Rhodri: ‘Daeth Rhodri fab Merfyn, brenin y Brytaniaid, ar ffo rhag y dieithriaid duon i Iwerddon.’

Cyfle Ceolwulf#

Daeth Rhodri adref i Gymru y flwyddyn wedyn. Roedd Mersia wedi hawlio goruchafiaeth dros Gymru ers tro, ac mae’n debyg mai Ceolwulf oedd yr arweinydd Seisnig a ymladdodd yn ei erbyn. Efallai fod gan Ceolwulf rwydd hynt yn 878, gan fod y Fyddin Fawr yn brysur â’i hymosodiad olaf ar Wessex, ac efallai mai ei fwriad oedd dwyn Cymru’n ôl dan Fersia. Mae annalau Iwerddon yn rhoi’r diwedd mewn un llinell: ‘Lladdwyd Rhodri fab Merfyn, brenin y Brytaniaid, gan y Saeson.’ Dilynir hynny gan alarnad ar gân iddo. Bu ei deyrnasiad yn gyfnod o dwf i’w dŷ ac o amddiffyn caled rhag y Llychlynwyr.

Teyrnas fach Mersia#

Roedd teyrnas Ceolwulf ei hun yn un fach erbyn hynny, wedi crebachu i ogledd a gorllewin Mersia, yn ôl pob tebyg. Mae ei geiniogau, a fathwyd yn Llundain gan mwyaf, yn agos at rai Alfred o Wessex, ac roedd celc Watlington o ddiwedd y 870au yn dal tair ar ddeg o geiniogau’r ‘Ddau Ymerawdwr’ sy’n dangos Alfred a Ceolwulf yn eistedd ochr yn ochr, ac o’r ceiniogau mae ysgolheigion wedi awgrymu i’r ddau frenin gydweithio yn erbyn y Llychlynwyr. Dyddir ei deyrnasiad fel arfer o 874 hyd 879, o restr o frenhinoedd Mersia sy’n rhoi pum mlynedd iddo, er bod D. P. Kirby yn dadlau iddo barhau i ddechrau’r 880au, ac erbyn 883 roedd Æthelred, Arglwydd y Mersiaid, wedi cymryd ei le.

Yr hyn a adawodd Rhodri#

Ni pharhaodd undod Gwynedd, Powys a Seisyllwg ar ôl Rhodri, ond lliwiodd y gobaith a gododd agwedd ei ddisgynyddion am bedair canrif. O’i feibion, cymerodd Anarawd Fôn a thiroedd Gwynedd o’i chwmpas, ac ohono ef y daeth rheolwyr diweddarach Gwynedd, fel y daeth rhai Deheubarth o Gadell. Daliodd tŷ Anarawd, tŷ Aberffraw, Wynedd gyda dim ond ychydig fylchau hyd 1283. Merfyn a gafodd Bowys. Cymerodd tŷ Cadell ei enw o Ddinefwr, prif lys Hywel Dda ar ei grib uwchben Tywi. Rhedodd llinach Dinefwr ymlaen at Rys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a thu hwnt.

Y bobl

d. 878

Rhodri Mawr

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a ddaeth â Phowys a Seisyllwg dan ei reolaeth a gwrthsefyll y Llychlynwyr.

Rhodri Mawr

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn lladd yr arweinydd Danaidd Horm ar Ynys Môn ac yn rheoli rhan helaeth o Gymru.

    Rhodri Mawr yn trechu’r Llychlynwyr
  2. Rhodri yn ennill Seisyllwg (wedi’i gofnodi)

    Drwy ei briodas ag Angharad, mae Rhodri Mawr yn ennill Seisyllwg yn y de-orllewin. Mae bellach yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru.

    Rhodri yn ennill Seisyllwg
  3. Dial Rhodri (wedi’i gofnodi)

    Mae Anarawd fab Rhodri yn trechu’r Mersiaid yn aber afon Conwy. Mae’r croniclau’n ei alw’n ‘ddial Duw am Rodri’.

    Dial Rhodri
  4. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred (wedi’i gofnodi)

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

    Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf