Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

893 OC

Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred

Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

Llun: Dechrau Buchedd y Brenin Alfred gan Asser, o ffacsimili printiedig o’r llawysgrif goll · Asser, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Ysgrifennodd Asser, mynach o Dyddewi, fuchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Nid oes brenin Seisnig cynnar yr ydym yn ei adnabod cystal ag Alffred, a hynny diolch i Gymro.

Pryd893
PwyAsser o Dyddewi, esgob Sherborne yn ddiweddarach
Bu farw908 neu 909

O Fynyw i Wessex#

Roedd Asser yn perthyn i Nobis, esgob Tyddewi. Tua 885 gofynnodd Alffred iddo ymuno â’r gwŷr dysgedig yn ei lys, ac yn y 890au daeth yn esgob Sherborne. Mae Blwyddnodau Cymru yn nodi ei farw: bu farw’r esgob Asser.

Brenhinoedd Cymru yn ei lyfr#

Mae Asser yn adrodd sut y trodd brenhinoedd de Cymru at Alffred oherwydd trais chwe mab Rhodri, a sut y derbyniodd Alffred Anarawd yn fab bedydd esgob.

Tudalen gyntaf llawysgrif goll Buchedd Alffred gan Asser, o gopi a dynnwyd yn 1722, cyn y tân.
Tudalen gyntaf llawysgrif goll Buchedd Alffred gan Asser, o gopi a dynnwyd yn 1722, cyn y tân. · Llun: After the lost Cotton manuscript, Public domain, Wikimedia Commons

Llyfr a fu bron â diflannu#

Dim ond un llawysgrif a ddaeth i lawr o’r Oesoedd Canol, a llosgwyd hi yn y tân yn Ashburnham House ar 23 Hydref 1731.

‘Bendigedig’#

Fe’i gelwir hefyd yn John Asser, neu Asserius Menevensis, Asser o Fynyw. Mae ei enw’n dod, mae’n debyg, o Aser, neu Asher, wythfed mab Jacob, a rhoddodd Sant Jerôm ‘bendigedig’ yn ystyr iddo.

Ei alw at Alfred#

Yn 885 roedd brenhinoedd Glywysing a Dyfed wedi derbyn Alfred yn arglwydd arnynt, a thrwyddynt hwy efallai y clywodd Alfred am fynach dysgedig Tyddewi. Cyfarfuant gyntaf ar ystad frenhinol Dean, yn Sussex. Gofynnodd Asser am amser i feddwl, ac ar ei ffordd adref trawyd ef gan dwymyn a bu’n gorwedd am ddeuddeng mis ac wythnos ym mynachlog Caer-went. Yn 886 cytunodd i rannu ei amser rhwng Cymru a llys Alfred.

Yn y llys ymunodd ag ysgolheigion eraill, Grimbald o Saint-Bertin ac Ioan yr Hen Sacson. Bu ei arhosiad hir cyntaf yn Leonaford, o tua Ebrill hyd Ragfyr 886, ac ar Noswyl Nadolig rhoddodd Alfred iddo fynachlogydd Congresbury a Banwell, mantell sidan a llwyth o arogldarth ‘yn pwyso cymaint â gŵr cydnerth’. Yn ddiweddarach rhoddodd Alfred fynachlog Caerwysg iddo hefyd. Mae Asser yn sôn am leoedd a welodd yn Lloegr, maes brwydr Ashdown, Cynuit, sef Countisbury, ac Athelney, ac yn dweud iddo weld Alfred yn hela’n aml.

Dysgu brenin#

Dywed Asser i Alfred benderfynu ar Ŵyl Sant Martin, 11 Tachwedd 887, ddysgu darllen Lladin, yr unig ddyddiad yn ei lyfr y gellir ei bennu. Helpodd Alfred i droi Gofal Bugeiliol Gregori Fawr i’r Saesneg. Mae copi a anfonwyd at Wulfsige, esgob Sherborne, eisoes yn galw Asser yn esgob, ac efallai’n wir iddo fod yn esgob Tyddewi cyn dilyn Wulfsige yn Sherborne.

Y llyfr#

Ei deitl Lladin yw Vita Ælfredi regis Angul Saxonum. Adwaenai Asser Beda a hefyd Hanes y Brytaniaid, yr hanes Cymreig a ysgrifennwyd yn nheyrnasiad Merfyn, ac mae ei lyfr ar batrwm dwy fuchedd yr ymerawdwr Louis Dduwiol, un gan awdur anhysbys a elwir y Seryddwr ac un gan Thegan o Trier. Wedi tân 1731 rhoddwyd y llyfr at ei gilydd eto o gopïau a wnaed cyn hynny, ac o’r hyn a gymerodd awduron cynnar eraill ohono. Roedd Tyddewi’n enwog am ei dysg, fel y trodd Alfred ei hun ati pan aeth ati i adfywio dysg yn Wessex.

Lle digwyddodd

Y bobl

d. c. 909

Asser

Ysgolhaig Cymreig Alffred (wedi’i gofnodi)

Mynach o Dyddewi a ddaeth yn gynghorydd i Alffred Fawr ac a ysgrifennodd y cofiant cyntaf i frenin o Sais.

Asser

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Cwymp Rhodri Mawr (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhodri Mawr yn marw yn ymladd y Mersiaid. Mae ei feibion yn rhannu ei deyrnasoedd, ac mae ei ddisgynyddion yn rheoli yng Nghymru am bedwar can mlynedd.

    Cwymp Rhodri Mawr
  2. Dial Rhodri (wedi’i gofnodi)

    Mae Anarawd fab Rhodri yn trechu’r Mersiaid yn aber afon Conwy. Mae’r croniclau’n ei alw’n ‘ddial Duw am Rodri’.

    Dial Rhodri
  3. Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn (wedi’i gofnodi)

    Mae llynges Lychlynnaidd dan arweiniad Ingimundr yn glanio ar Ynys Môn. Mae’r Cymry yn eu gyrru i ffwrdd, ac maent yn hwylio ymlaen i ymsefydlu ger Caer.

    Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn
  4. Hywel yn mynd i Rufain (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.

    Hywel yn mynd i Rufain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf