Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 902 OC

Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn

Mae llynges Lychlynnaidd dan arweiniad Ingimundr yn glanio ar Ynys Môn. Mae’r Cymry yn eu gyrru i ffwrdd, ac maent yn hwylio ymlaen i ymsefydlu ger Caer.

Llun: Môr Iwerddon yn nyddiau Ingimundr: Dulyn, Môn a Chaer. · Brianann MacAmhlaidh, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

c. 902 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn 902 gyrrwyd y Llychlynwyr o Ddulyn, a cheisiodd eu harweinydd Ingimundr ymsefydlu ym Môn. Gyrrodd y Cymry hwy ymaith, a hwyliasant ymlaen tua Chaer.

Pryd902
BleMaes Osfeilion, ym Môn
Enillwyd ganUn o feibion Cadell ap Rhodri

‘Daeth Igmwnd i Fôn’#

Blwyddnodau Cymru: daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. Ond methodd yr ymsefydlu, a gyrrwyd Ingimundr o Fôn fel y’i gyrrwyd o Ddulyn.

Pwy a’i henillodd#

Dywed cronicl Gwyddelig, y Darnau Blwyddnodau, iddo gael ei guro gan un o feibion Cadell ap Rhodri. Efallai mai Hywel, Hywel Dda wedyn, oedd y mab hwnnw, neu ei frawd Clydog.

Y darn am Ingimundr yn Llyfr Coch Hergest.
Y darn am Ingimundr yn Llyfr Coch Hergest. · Llun: Hywel Fychan and others, Public domain, Wikimedia Commons

Ymlaen i Gaer#

Yna ymsefydlodd ger Caer, gyda chaniatâd Æthelflæd o Fersia yn ôl blwyddnodau Iwerddon, ac yn ddiweddarach ymunodd ag ymosodiad ar Gaer ei hun a fethodd.

Cwymp Dulyn y Llychlynwyr#

Sefydlwyd teyrnas Lychlynnaidd Dulyn ganol y nawfed ganrif. Yn 902, wedi colled drom i wŷr Brega a Leinster, gyrrwyd y Llychlynwyr allan ohoni, ac arweiniodd Ingimundr, a elwir hefyd Hingamund neu Igmunt, ei bobl dros y môr i Fôn. Efallai mai ei laniad ef yw ymosodiad Llychlynnaidd mwyaf nodedig hanes Cymru.

Lle y glaniasant#

Dywed Annales Cambriae iddo ddal ‘Maes Osmeliaun’, ac mae Brut y Tywysogion yn galw’r lle yn ‘Maes Ros Meilon’. Efallai i’r Llychlynwyr ymsefydlu ger Llanbedr-goch, lle mae cloddio wedi dangos olion ffermio, crefftau a masnach, ac efallai fod yno ganolfan arglwydd a man masnachu hyd yn oed cyn i Ingimundr ddod.

Llanbedr-goch#

Adroddodd chwilwyr metel ddarganfyddiadau canoloesol cynnar rhyfeddol yno gyntaf, ac arweiniodd Mark Redknap o Amgueddfa Cymru ddeg tymor o gloddio rhwng 1994 a 2012. Cafodd anheddiad masnachu nad oes ei debyg yng Nghymru. Roedd lloc hŷn, hwyr-Rufeinig mae’n debyg, wedi’i lenwi erbyn dechrau’r seithfed ganrif. Amgaeai un newydd, deirgwaith yn fwy, tua 0.8 hectar y tu ôl i ragfur 2 i 2.2 metr o led â muriau cerrig ar ei wyneb, a bwydai ffynnon gistern 4 metr sgwâr wedi’i leinio â cherrig. Ymhlith y darganfyddiadau roedd ceiniogau Carolingaidd Louis Dduwiol a Siarl Foel, a thlws morthwyl Thor wedi’i dorri i’w fasnachu fel arian wrth bwysau.

Yn 1998 cafwyd pum ysgerbwd o ddiwedd y ddegfed ganrif mewn ffos wedi’i llenwi ychydig y tu allan i’r mur amddiffynnol, ac mae rhai nodweddion yn eu hesgyrn yn awgrymu eu bod yn perthyn i’w gilydd.

Cilgwri#

Wedi’u gyrru o Fôn, ymsefydlodd pobl Ingimundr ar Gilgwri, rhwng Dyfrdwy a Merswy, lle mae enwau lleoedd yn dal i ddangos gwladfa Sgandinafaidd fawr. Daw Thingwall yno o’r Hen Norseg þing-vǫllr, maes y cynulliad.

Adferodd Æthelflæd o Fersia furiau Rhufeinig Caer yn 907 a chodi amddiffynfeydd yn Eddisbury yn 914, Runcorn yn 915, Thelwall a Manceinion yn 919, a Cledemutha, a all fod yn Rhuddlan, yn 921. Efallai iddynt gael eu codi gan feddwl am y Cymry gymaint â’r Llychlynwyr.

Môn yn y broffwydoliaeth#

Mae Armes Prydein, cerdd broffwydol fawr y ddegfed ganrif, yn enwi ymhlith ei chynghreiriaid ‘Gwyddyl Iwerddon, Môn a Phrydyn’. Wedi 902 daeth ymsefydlwyr Llychlynnaidd nid yn unig i Gilgwri a Môn ond i Fanaw ac i arfordiroedd Cumbria a gogledd Cymru.

Cyn ac wedyn

  1. Dial Rhodri (wedi’i gofnodi)

    Mae Anarawd fab Rhodri yn trechu’r Mersiaid yn aber afon Conwy. Mae’r croniclau’n ei alw’n ‘ddial Duw am Rodri’.

    Dial Rhodri
  2. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred (wedi’i gofnodi)

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

    Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred
  3. Hywel yn mynd i Rufain (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.

    Hywel yn mynd i Rufain
  4. Armes Prydein (wedi’i gofnodi)

    Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.

    Armes Prydein

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf