Ysgrifennodd bardd Armes Prydein, Proffwydoliaeth Prydain: galwad ar y Cymry i sefyll gyda’r Gwyddyl, yr Albanwyr a Llychlynwyr Dulyn, a gyrru’r Saeson o Brydain.FfynonellauArmes Prydein ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd broffwydol Gymraeg o ddechrau’r ddegfed ganrif o Lyfr Taliesin; mae’n rhagweld y Brythoniaid yn gynghreiriaid â’r Albanwyr, y Gwyddyl a Llychlynwyr Dulyn dan arweiniad Cymreig, dan Gynan a Chadwaladr; fe’i darllenir fel ateb i bolisi heddychlon Hywel Dda tuag at Wessex; gorchfygwyd cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn Brunanburh yn 937, a safodd y Cymry o’r neilltu; dyddia Andrew Breeze y gerdd i 940.Armes Prydein Vawr, the Great Prophecy of Britain ↗Llyfr Taliesin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 2), cerdd o tua 930; testun Cymraeg yn ancienttexts.orgMae’r gerdd yn darogan y Cymry a’u cynghreiriaid yn gyrru’r Saeson o Brydain; un o’i llinellau yw “Dysgogan derwydon meint a deruyd”.
| Pryd | Dechrau’r ddegfed ganrif: dyddiodd Syr Ifor Williams hi i tua 930, Andrew Breeze i 940 |
|---|---|
| Yn | Llyfr Taliesin |
| Arweinwyr | Cynan a Chadwaladr, wedi dod yn ôl i arwain y Brythoniaid |
Y broffwydoliaeth#
Mae’r gerdd yn rhagweld y Cymry a’u cynghreiriaid yn gyrru’r Saeson allan dan ddau arwr a ddaeth yn ôl: Cynan a Chadwaladr. Un o’i llinellau yw ‘Dysgogan derwydon meint a deruyd’, mae’r derwyddon yn darogan y cyfan a ddaw.FfynonellauArmes Prydein ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd broffwydol Gymraeg o ddechrau’r ddegfed ganrif o Lyfr Taliesin; mae’n rhagweld y Brythoniaid yn gynghreiriaid â’r Albanwyr, y Gwyddyl a Llychlynwyr Dulyn dan arweiniad Cymreig, dan Gynan a Chadwaladr; fe’i darllenir fel ateb i bolisi heddychlon Hywel Dda tuag at Wessex; gorchfygwyd cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn Brunanburh yn 937, a safodd y Cymry o’r neilltu; dyddia Andrew Breeze y gerdd i 940.Armes Prydein Vawr, the Great Prophecy of Britain ↗Llyfr Taliesin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 2), cerdd o tua 930; testun Cymraeg yn ancienttexts.orgMae’r gerdd yn darogan y Cymry a’u cynghreiriaid yn gyrru’r Saeson o Brydain; un o’i llinellau yw “Dysgogan derwydon meint a deruyd”.
Llais gwahanol#
Fe’i darllenir fel arfer fel ateb i Hywel Dda, a gadwodd yr heddwch â Wessex. Gosododd Syr Ifor Williams hi yn oes Æthelstan. Pan gyfarfu cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud â’r Saeson yn Brunanburh yn 937, safodd y Cymry o’r neilltu.FfynonellauArmes Prydein ↗Wikipedia (Saesneg)Cerdd broffwydol Gymraeg o ddechrau’r ddegfed ganrif o Lyfr Taliesin; mae’n rhagweld y Brythoniaid yn gynghreiriaid â’r Albanwyr, y Gwyddyl a Llychlynwyr Dulyn dan arweiniad Cymreig, dan Gynan a Chadwaladr; fe’i darllenir fel ateb i bolisi heddychlon Hywel Dda tuag at Wessex; gorchfygwyd cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn Brunanburh yn 937, a safodd y Cymry o’r neilltu; dyddia Andrew Breeze y gerdd i 940.Armes Prydein o Lyfr TaliesinIfor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1955Y gerdd ddarogan fawr o Lyfr Taliesin, sy’n galw ar y Cymry a’u cynghreiriaid i yrru’r Saeson allan. Dyddiodd Syr Ifor Williams hi tua 930, yn amser Æthelstan.
Yn Llyfr Taliesin#
Mae Armes Prydein wedi’i chanu yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru.FfynhonnellArmes Prydein (its setting) ↗Wikipedia (Saesneg)Yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru; gelwir ar Gynan, sylfaenydd Llydaw, a Chadwaladr, brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif; roedd Edward yr Hynaf (899–924) wedi ennill goruchafiaeth dros bron bob un o bobloedd y de i Clud a Forth; yn Brunanburh safodd y Cymry o’r neilltu, heb helpu gwŷr Ystrad Clud, Gwŷr y Gogledd, na gwrthwynebu Wessex; mae Andrew Breeze yn ei dyddio i haf neu hydref 940: mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, a gysyllta ef â’r cytundeb y gorfodwyd y Brenin Edmund i’w dderbyn yng Nghaerlŷr yn 940, gan roi gogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i Olaf Guthfrithson hyd 942; ac mae’n sôn am fuddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 537 (Camlan yn Annales Cambriae) a 404 yw 941. Fe’i cedwir yn Llyfr Taliesin, Peniarth MS 2 bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, llawysgrif o chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg a gollodd ei dalen gyntaf, ac a enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol. Yn yr un llyfr mae Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu, Brwydr y Coed.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.
Casglodd Robert Vaughan y llyfr yn Hengwrt. Ynddo mae rhyw hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn na’r llawysgrif, a daliai Syr Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun oedd y cerddi craidd, i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Ysgrifennwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ei chwarter cyntaf yn ôl Daniel Huws; tua hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn; Peniarth 2 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru erbyn hyn, a’i ddalen gyntaf ar goll; casglwyd i Hengwrt gan Robert Vaughan, a’i enwi’n Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; ynddo mae cerddi mawl i Urien Rheged, marwnad Owain ab Urien, Armes Prydein Vawr, Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu; daliai Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun yw’r cerddi craidd i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg. Argraffodd J. Gwenogvryn Evans ffacsimili ohono yn 1910, a dengys y Llyfrgell Genedlaethol y llyfr cyfan mewn lliw ar-lein heddiw.FfynhonnellBook of Taliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Peniarth 2, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ei ddalen gyntaf ar goll; dyddiwyd gan Daniel Huws i chwarter cyntaf y 14eg ganrif; enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd; o’i gerddi, derbynnir deuddeg, Canu Taliesin, yn waith Taliesin hanesyddol; ymhlith y lleill Kat Godeu, Armes Prydein Vawr o’r 10fed ganrif, Preiddeu Annwfn a Marwnat Cunedda; J. Gwenogvryn Evans, Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910); Ifor Williams, The Poems of Taliesin (1968); delweddau lliw ar-lein yn y Llyfrgell Genedlaethol.
Cynan a Chadwaladr#
Cynan Meiriadog, a anrhydeddir yn sylfaenydd Llydaw, yw Cynan y gerdd yn fwyaf tebyg; credai’r ysgolhaig Rachel Bromwich mai ef a olygid eisoes yn Armes Prydein. Ym Mreuddwyd Macsen ef yw brawd Elen.FfynhonnellConan Meriadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cydnabyddir â sefydlu Llydaw; mae Buchedd Sant Gwrthiern yng Nghartwlari Kemperle (1118–1127) yn enwi Kenan fab Outham Senis, Eudaf Hen, yn sylfaenydd Llydaw; Cynan yr addewir ei ddychwelyd gyda Chadwaladr yn Armes Prydein, a gred Rachel Bromwich ei fod eisoes yn golygu sylfaenydd Llydaw; yn Sieffre mae’n nai i Octavius ac fe’i gwneir yn frenin Armorica i sefydlu ‘Prydain arall’; yn y Breuddwyd mae’n frawd i Elen ac yn helpu Macsen i ennill Rhufain yn ôl; mae ach yng Ngholeg Iesu yn olrhain Geraint fab Erbin at ‘Cynan map Eudaf Hen’; honnai teulu Rohan ddisgyn ohono, a chydnabu Louis XIV yr ach. Cadwaladr oedd brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif, ac ef yw’r gwaredwr mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth sy’n dwyn enw Taliesin.FfynonellauArmes Prydein (its setting) ↗Wikipedia (Saesneg)Yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru; gelwir ar Gynan, sylfaenydd Llydaw, a Chadwaladr, brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif; roedd Edward yr Hynaf (899–924) wedi ennill goruchafiaeth dros bron bob un o bobloedd y de i Clud a Forth; yn Brunanburh safodd y Cymry o’r neilltu, heb helpu gwŷr Ystrad Clud, Gwŷr y Gogledd, na gwrthwynebu Wessex; mae Andrew Breeze yn ei dyddio i haf neu hydref 940: mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, a gysyllta ef â’r cytundeb y gorfodwyd y Brenin Edmund i’w dderbyn yng Nghaerlŷr yn 940, gan roi gogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i Olaf Guthfrithson hyd 942; ac mae’n sôn am fuddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 537 (Camlan yn Annales Cambriae) a 404 yw 941.Cadwaladr ap Cadwallon (his memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Mae Harley 3859 yn ei gofnodi fel Catguala[tr] map Catgollaun ac yn olrhain ei linach at Gunedda Wledig; awgrymodd Peter Bartrum iddo gael ei eni tua 633; mae Vita Griffini filii Conani yn ei alw’n Cadwaleder Benedictus, ac achau Llywelyn ab Iorwerth yn Kadwaladyr Vendigait; mae Bonedd y Saint yn ei gyfrif yn sant brenhinol olaf llinach gyntaf Gwynedd; gŵyl 12 Tachwedd mewn llawysgrifau o’r 15fed a’r 16eg ganrif; cofnodir ei blwyf gyntaf yn Stent Môn 1352 fel ‘Eglwys Ail’; dadleua Thomas Charles-Edwards mai Cadwallon a gododd garreg Cadfan yn fuan wedi marw Cadfan; angel Sieffre, y llynges a dychwelyd ei gorff o Rufain; mae Brut y Tywysogion yn dechrau yn 682 â’i farw; mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth dan enw Taliesin, yn cwrdd â Chynan yn Rhyd Rheon; hawliodd Owain Glyndŵr dras ohono mewn llythyr at Robert III o’r Alban yn Nhachwedd 1401; galwyd Edward IV yn ‘verus heres Cadwalladro qui vocatur Rubeus Draco’; cafwyd bedd y credid mai ei fedd ef ydoedd yn San Pedr, Rhufain, ddiwedd y 1570au. Ymhlith y cynghreiriaid y geilw’r gerdd arnynt mae ‘Gwyddyl Iwerddon, Môn a Phrydyn’.FfynhonnellIngimundr (the Viking leader) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Hingamund, Igmunt, Ingimund; syrthiodd teyrnas Lychlynnaidd Dulyn, a sefydlwyd ganol y nawfed ganrif, yn 902 wedi ei threchu gan wŷr Brega a Leinster; efallai mai ei ymosodiad ar Fôn yw ymosodiad Llychlynnaidd mwyaf nodedig hanes Cymru; dywed Annales Cambriae iddo ddal ‘Maes Osmeliaun’, a Brut y Tywysogion ‘Maes Ros Meilon’; efallai iddo ymsefydlu ger Llanbedr-goch, lle cloddiwyd olion ffermio, gwneuthur a masnachu; wedyn ymsefydlodd ef a’i ddilynwyr ar Gilgwri rhwng Dyfrdwy a Merswy, lle mae enwau lleoedd yn dangos gwladfa Sgandinafaidd fawr, a daw Thingwall o’r Hen Norseg þing-vǫllr, ‘maes y cynulliad’; adferodd Æthelflæd amddiffynfeydd Rhufeinig Caer yn 907 a chodi bwrhau yn Eddisbury (914), Runcorn (915), Thelwall a Manceinion (919) a Cledemutha, Rhuddlan efallai (921); mae Armes Prydein yn enwi ‘Gwyddyl Iwerddon, Môn a Phrydyn’ yn ei chynghrair; arweiniodd y gyrru o Ddulyn yn 902 at ymsefydlu Llychlynnaidd ar Gilgwri ac ym Môn, a hefyd ym Manaw ac ar arfordiroedd Cumbria a gogledd Cymru; nid oedd raid i’r amddiffynfeydd gael eu codi yn erbyn y Llychlynwyr, ond gallent fod wedi’u codi gan feddwl am y Cymry.
Y blynyddoedd cynt#
Roedd Edward yr Hynaf, brenin o 899 hyd 924, wedi ennill y llaw uchaf ar bron bob un o’r pobloedd i’r de o Clud a Forth.FfynhonnellArmes Prydein (its setting) ↗Wikipedia (Saesneg)Yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru; gelwir ar Gynan, sylfaenydd Llydaw, a Chadwaladr, brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif; roedd Edward yr Hynaf (899–924) wedi ennill goruchafiaeth dros bron bob un o bobloedd y de i Clud a Forth; yn Brunanburh safodd y Cymry o’r neilltu, heb helpu gwŷr Ystrad Clud, Gwŷr y Gogledd, na gwrthwynebu Wessex; mae Andrew Breeze yn ei dyddio i haf neu hydref 940: mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, a gysyllta ef â’r cytundeb y gorfodwyd y Brenin Edmund i’w dderbyn yng Nghaerlŷr yn 940, gan roi gogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i Olaf Guthfrithson hyd 942; ac mae’n sôn am fuddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 537 (Camlan yn Annales Cambriae) a 404 yw 941. Pan oedd ei fab Æthelstan yn frenin, cododd Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn ei erbyn a chawsant eu trechu yn Brunanburh yn 937, a eilw Annales Cambriae yn ‘frwydr Brune’.FfynonellauArmes Prydein (its setting) ↗Wikipedia (Saesneg)Yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru; gelwir ar Gynan, sylfaenydd Llydaw, a Chadwaladr, brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif; roedd Edward yr Hynaf (899–924) wedi ennill goruchafiaeth dros bron bob un o bobloedd y de i Clud a Forth; yn Brunanburh safodd y Cymry o’r neilltu, heb helpu gwŷr Ystrad Clud, Gwŷr y Gogledd, na gwrthwynebu Wessex; mae Andrew Breeze yn ei dyddio i haf neu hydref 940: mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, a gysyllta ef â’r cytundeb y gorfodwyd y Brenin Edmund i’w dderbyn yng Nghaerlŷr yn 940, gan roi gogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i Olaf Guthfrithson hyd 942; ac mae’n sôn am fuddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 537 (Camlan yn Annales Cambriae) a 404 yw 941.Annales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr. Roedd y Cymry wedi sefyll gyda Gwŷr y Gogledd ers tro, ond y tro hwn ni helpwyd gwŷr Ystrad Clud ganddynt ac nid ymladdasant dros Wessex chwaith.FfynonellauArmes Prydein (its setting) ↗Wikipedia (Saesneg)Yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru; gelwir ar Gynan, sylfaenydd Llydaw, a Chadwaladr, brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif; roedd Edward yr Hynaf (899–924) wedi ennill goruchafiaeth dros bron bob un o bobloedd y de i Clud a Forth; yn Brunanburh safodd y Cymry o’r neilltu, heb helpu gwŷr Ystrad Clud, Gwŷr y Gogledd, na gwrthwynebu Wessex; mae Andrew Breeze yn ei dyddio i haf neu hydref 940: mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, a gysyllta ef â’r cytundeb y gorfodwyd y Brenin Edmund i’w dderbyn yng Nghaerlŷr yn 940, gan roi gogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i Olaf Guthfrithson hyd 942; ac mae’n sôn am fuddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 537 (Camlan yn Annales Cambriae) a 404 yw 941.Hywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Dyddio’r gerdd#
Mae Andrew Breeze yn dyddio’r gerdd i haf neu hydref 940. Mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, lle bu’n rhaid i’r Brenin Edmund yn 940 dderbyn telerau a roddai ogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i’r arweinydd Llychlynnaidd Olaf Guthfrithson hyd 942. Mae’r gerdd hefyd yn disgwyl buddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 404 o flynyddoedd wedi Camlan, a osodir yn 537 gan Annales Cambriae, yw 941.FfynhonnellArmes Prydein (its setting) ↗Wikipedia (Saesneg)Yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru; gelwir ar Gynan, sylfaenydd Llydaw, a Chadwaladr, brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif; roedd Edward yr Hynaf (899–924) wedi ennill goruchafiaeth dros bron bob un o bobloedd y de i Clud a Forth; yn Brunanburh safodd y Cymry o’r neilltu, heb helpu gwŷr Ystrad Clud, Gwŷr y Gogledd, na gwrthwynebu Wessex; mae Andrew Breeze yn ei dyddio i haf neu hydref 940: mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, a gysyllta ef â’r cytundeb y gorfodwyd y Brenin Edmund i’w dderbyn yng Nghaerlŷr yn 940, gan roi gogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i Olaf Guthfrithson hyd 942; ac mae’n sôn am fuddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 537 (Camlan yn Annales Cambriae) a 404 yw 941. Credai Syr Ifor Williams iddi gael ei chanu yn Neheubarth, yn nheyrnas Hywel ei hun.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Ffynonellau a darllen pellach





