Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

c. 935 OC

Armes Prydein

Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.

Llun: Tudalen gyntaf Armes Prydein Vawr yn Llyfr Taliesin (Peniarth 2). · Scribe of the Book of Taliesin, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 935 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Ysgrifennodd bardd Armes Prydein, Proffwydoliaeth Prydain: galwad ar y Cymry i sefyll gyda’r Gwyddyl, yr Albanwyr a Llychlynwyr Dulyn, a gyrru’r Saeson o Brydain.

PrydDechrau’r ddegfed ganrif: dyddiodd Syr Ifor Williams hi i tua 930, Andrew Breeze i 940
YnLlyfr Taliesin
ArweinwyrCynan a Chadwaladr, wedi dod yn ôl i arwain y Brythoniaid

Y broffwydoliaeth#

Mae’r gerdd yn rhagweld y Cymry a’u cynghreiriaid yn gyrru’r Saeson allan dan ddau arwr a ddaeth yn ôl: Cynan a Chadwaladr. Un o’i llinellau yw ‘Dysgogan derwydon meint a deruyd’, mae’r derwyddon yn darogan y cyfan a ddaw.

Llais gwahanol#

Fe’i darllenir fel arfer fel ateb i Hywel Dda, a gadwodd yr heddwch â Wessex. Gosododd Syr Ifor Williams hi yn oes Æthelstan. Pan gyfarfu cynghrair Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud â’r Saeson yn Brunanburh yn 937, safodd y Cymry o’r neilltu.

Yn Llyfr Taliesin#

Mae Armes Prydein wedi’i chanu yn arddull gyffrous canu arwrol Cymru. Fe’i cedwir yn Llyfr Taliesin, Peniarth MS 2 bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, llawysgrif o chwarter cyntaf y bedwaredd ganrif ar ddeg a gollodd ei dalen gyntaf, ac a enwyd yn Llyfr Taliessin gan Edward Lhuyd. Yn yr un llyfr mae Preiddeu Annwfn, lle mae’r bardd yn hwylio gydag Arthur, a Chad Goddeu, Brwydr y Coed.

Casglodd Robert Vaughan y llyfr yn Hengwrt. Ynddo mae rhyw hanner cant a chwech o gerddi, llawer ohonynt yn llawer hŷn na’r llawysgrif, a daliai Syr Ifor Williams mai gwaith Taliesin ei hun oedd y cerddi craidd, i Urien, Owain, Cynan Garwyn a Gwallawg. Argraffodd J. Gwenogvryn Evans ffacsimili ohono yn 1910, a dengys y Llyfrgell Genedlaethol y llyfr cyfan mewn lliw ar-lein heddiw.

Cynan a Chadwaladr#

Cynan Meiriadog, a anrhydeddir yn sylfaenydd Llydaw, yw Cynan y gerdd yn fwyaf tebyg; credai’r ysgolhaig Rachel Bromwich mai ef a olygid eisoes yn Armes Prydein. Ym Mreuddwyd Macsen ef yw brawd Elen. Cadwaladr oedd brenin Gwynedd yn y seithfed ganrif, ac ef yw’r gwaredwr mewn pedair o’r deg proffwydoliaeth sy’n dwyn enw Taliesin. Ymhlith y cynghreiriaid y geilw’r gerdd arnynt mae ‘Gwyddyl Iwerddon, Môn a Phrydyn’.

Y blynyddoedd cynt#

Roedd Edward yr Hynaf, brenin o 899 hyd 924, wedi ennill y llaw uchaf ar bron bob un o’r pobloedd i’r de o Clud a Forth. Pan oedd ei fab Æthelstan yn frenin, cododd Dulyn, yr Alban ac Ystrad Clud yn ei erbyn a chawsant eu trechu yn Brunanburh yn 937, a eilw Annales Cambriae yn ‘frwydr Brune’. Roedd y Cymry wedi sefyll gyda Gwŷr y Gogledd ers tro, ond y tro hwn ni helpwyd gwŷr Ystrad Clud ganddynt ac nid ymladdasant dros Wessex chwaith.

Dyddio’r gerdd#

Mae Andrew Breeze yn dyddio’r gerdd i haf neu hydref 940. Mae’n enwi Lego, a Legorensis yw’r Lladin am Gaerlŷr, lle bu’n rhaid i’r Brenin Edmund yn 940 dderbyn telerau a roddai ogledd-ddwyrain canolbarth Lloegr i’r arweinydd Llychlynnaidd Olaf Guthfrithson hyd 942. Mae’r gerdd hefyd yn disgwyl buddugoliaeth wedi 404 o flynyddoedd, a 404 o flynyddoedd wedi Camlan, a osodir yn 537 gan Annales Cambriae, yw 941. Credai Syr Ifor Williams iddi gael ei chanu yn Neheubarth, yn nheyrnas Hywel ei hun.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn (wedi’i gofnodi)

    Mae llynges Lychlynnaidd dan arweiniad Ingimundr yn glanio ar Ynys Môn. Mae’r Cymry yn eu gyrru i ffwrdd, ac maent yn hwylio ymlaen i ymsefydlu ger Caer.

    Gyrru’r Llychlynwyr o Fôn
  2. Hywel yn mynd i Rufain (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.

    Hywel yn mynd i Rufain
  3. Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.

    Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru
  4. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf