Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
942 OC
Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.
Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Pan laddwyd Idwal Foel o Wynedd gan y Saeson yn 942, cymerodd Hywel Dda Wynedd a Phowys a rheoli bron y cyfan o Gymru. Ef yw’r unig frenin Cymreig y gwyddys iddo daro ei geiniog arian ei hun.FfynonellauHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod Hywel i Rufain yn 928, ei le ymhlith y brenhinoedd yn siarteri Æthelstan, a’i geiniog arian a fathwyd yng Nghaer, yr unig ddarn arian hysbys gan frenin Cymreig.
| Pryd | 942 |
|---|---|
| Teyrnasoedd | Deheubarth, Gwynedd a Phowys yn bur debyg |
| Darn arian | Ceiniog arian a drawyd yng Nghaer tua 946 |
Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi i Idwal a’i fab Elisedd gael eu lladd gan y Saeson. Yna gwnaeth Hywel ei hun yn rheolwr Gwynedd, a ddaeth â Phowys gyda hi mae’n debyg.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.
Mae un geiniog arian o eiddo Hywel wedi goroesi, a wnaed gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946. Dyma’r unig ddarn arian y gwyddys amdano gan frenin Cymreig.FfynonellauHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod Hywel i Rufain yn 928, ei le ymhlith y brenhinoedd yn siarteri Æthelstan, a’i geiniog arian a fathwyd yng Nghaer, yr unig ddarn arian hysbys gan frenin Cymreig.
Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n bennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid, a’r Blwyddnodau’n frenin y Brythoniaid.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Annales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond camodd Hywel i mewn a’i wneud ei hun yn frenin Gwynedd, a chyda hi Bowys yn fwyaf tebyg, a oedd dan Wynedd bryd hynny. Rheolai bellach bron y cyfan o Gymru, o Brestatyn i Benfro, ac eithrio Morgannwg a Gwent yn y de.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian. Mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol, y credir mai Hywel Dda yw, ac mae Annales Cambriae ac Annalau Ulster ill dwy yn ei alw’n frenin y Brytaniaid.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Ei brif lys oedd Dinefwr, ar ei grib uwchben Tywi ger Llandeilo, gyda chwymp o ryw gan troedfedd i’r afon. Mae’r castell carreg sydd yno heddiw yn waith diweddarach, a’i rannau cynharaf o gyfnod Rhys Gryg.FfynhonnellDinefwr Castle ↗Wikipedia, ar sail R. Gittins, Dinefwr Castle (Gomer, 1984), Cadw a Coflein (Saesneg)Ar grib ar lan ogleddol Tywi ger Llandeilo, a chwymp o tua 100 troedfedd i’r afon; prif lys Hywel Dda; ailgodwyd gan Rys ap Gruffudd yn ôl y gred; rhannau cynharaf y castell presennol o oes Rhys Gryg; yn nwylo Llywelyn Fawr hyd 1240; llosgwyd yn 1316; gwarchaewyd yn aflwyddiannus gan luoedd Owain Glyndŵr yn 1403; ailgodwyd gan Syr Rhys ap Thomas; codwyd Tŷ Newton yn 1660 a gwnaed y gorthwr yn dŷ haf. Mae gwartheg gwynion wedi pori yno ers dros fil o flynyddoedd ac fe’u henwir yng Nghyfraith Hywel Dda, ac yn 2003 cafwyd hyd i ddwy gaer Rufeinig yn yr un parc drwy radar tir.FfynhonnellDinefwr Park ↗Wikipedia, ar sail yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol (Saesneg)Mae gwartheg gwynion y parc wedi bod yn yr ardal ers dros fil o flynyddoedd ac maent i’w gweld yng Nghyfreithiau Hywel Dda; dwy gaer Rufeinig sy’n gorgyffwrdd wedi’u canfod yn y parc â radar yn 2003; llain tref ganoloesol dan Dŷ Newton, plasty o 1660 a ailgodwyd yn y 1850au.
Roedd Hywel ac Idwal yn gefndryd, yn wyrion i Rodri Mawr ill dau. Yn 927 roeddent wedi gorymdeithio gyda’i gilydd, gyda Morgan ab Owain o Went, yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud, ac aeth Hywel ymlaen i reoli Gwynedd am wyth mlynedd.FfynhonnellIdwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri. Parhaodd llinach Idwal: drwy fab iau, Meurig, aeth i brif linach Gwynedd yr Oesoedd Canol.FfynhonnellIdwal Foel (‘the Bald’; died 942), king of Gwynedd ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Anarawd ap Rhodri Mawr; daeth yn rheolwr Gwynedd yn 916, ac wedi peth gwrthsafiad derbyniodd oruchafiaeth brenhinoedd Wessex; wedi ei farw mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson yn 942 gyrrwyd ei feibion allan ac aeth yr awdurdod i’w gefnder Hywel Dda; adferwyd dau o’r meibion, Iago ac Ieuaf, ymhen amser, ac aeth ei waed i brif linach Gwynedd yr Oesoedd Canol drwy fab iau, Meurig.
Gan mai dim ond un o’i geiniogau sy’n hysbys, nid yw’n debyg mai hi yw’r olaf i oroesi o fathiad Cymreig. Fe’i trawyd yn fwyaf tebyg gan y Saeson yn arwydd i’r brenin Cymreig.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Fe’i gelwir yn Dda am fod ei gyfreithiau’n cael eu hystyried yn gyfiawn a da.FfynhonnellHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da. Gwelai’r hanesydd Dafydd Jenkins ynddynt dosturi yn hytrach na chosb, digon o synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian. Arhosent yn gyfraith Cymru hyd y goncwest yn 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535 i 1542.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Roedd gan Hywel ac Elen dri mab, Owain, Rhodri ac Edwin, a merch, Angharad.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian. Priododd eu gorwyres Gwenllian ag Elystan Glodrydd.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Enwyd cartref cyntaf y Senedd yn Dŷ Hywel ar ei ôl, a defnyddir ei hen siambr drafod, Siambr Hywel, bellach ar gyfer cyrsiau a dadleuon gan blant a phobl ifanc. Mae bwrdd iechyd de-orllewin Cymru, sy’n cwmpasu’r un tir fwy neu lai â’i Ddyfed a’i Seisyllwg, yn dwyn ei enw hefyd.FfynhonnellHywel Dda (his reign and memory) ↗Wikipedia (Saesneg)Cofnodwyd yn Frenin y Brytaniaid yn Annales Cambriae ac Annalau Ulster; daeth i reoli o Brestatyn i Benfro; gwêl Dafydd Jenkins yn ei gyfreithiau dosturi yn hytrach na chosb, synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched; dysgedig, gyda Chymraeg, Lladin a Saesneg; enwyd Tŷ Hywel, cartref gwreiddiol y Senedd, a Siambr Hywel ar ei ôl, ac felly hefyd fwrdd iechyd de-orllewin Cymru; ei frawd Clydog oedd yr iau, mae’n debyg; ymostyngodd Hywel a Chlydog gyda’i gilydd i Edward yr Hynaf yn 918; ei wraig Elen oedd merch Llywarch ap Hyfaidd ac wyres y Brenin Hyfaidd o Ddyfed; wedi Rhufain closiodd at Æthelstan, a’i nod o’r dechrau oedd cael pob brenin arall ym Mhrydain i ymostwng, ac yn anarferol derbyniodd Hywel hynny a’i droi i’w fantais pryd bynnag y gallai; cefnogodd ymosodiad Æthelstan ar yr Alban yn 934; credai Syr Ifor Williams i Armes Prydein gael ei chanu yn Neheubarth yn nheyrnasiad Hywel; ni ymunodd lluoedd Cymru â’r gynghrair yn Brunanburh, oherwydd dylanwad Hywel efallai, er nad anfonodd filwyr at Æthelstan chwaith; yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond ymyrrodd Hywel; roedd Powys dan awdurdod Gwynedd bryd hynny; gwelai J. E. Lloyd ef yn edmygydd Wessex, D. P. Kirby yn ŵr ymarferol a adwaenai realiti grym; yn 942 cododd Idwal Foel yn erbyn y Brenin Edmund a’i ladd gyda’i frawd Elisedd; rheolodd Hywel wedyn bron y cyfan o Gymru ac eithrio Morgannwg a Gwent; un geiniog, gan fathwr Caer Gillys tua 946, arwydd gan y Saeson i’r brenin Cymreig, mae’n debyg; mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol; arhosodd ei gyfreithiau’n gyfraith Cymru hyd 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535–1542; ei blant oedd Owain, Rhodri, Edwin ac Angharad; priododd Elystan Glodrydd ei orwyres Gwenllian.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.
Hywel yn mynd i RufainMae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.
Armes PrydeinCasglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf