Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

942 OC

Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru

Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.

Llun: Y Brenin Hywel Dda ar ei orsedd, ar dudalen o Gyfraith Hywel Dda yn Lladin o’r drydedd ganrif ar ddeg (Peniarth 28), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

942 OCOes y BrenhinoeddAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Pan laddwyd Idwal Foel o Wynedd gan y Saeson yn 942, cymerodd Hywel Dda Wynedd a Phowys a rheoli bron y cyfan o Gymru. Ef yw’r unig frenin Cymreig y gwyddys iddo daro ei geiniog arian ei hun.

Pryd942
TeyrnasoeddDeheubarth, Gwynedd a Phowys yn bur debyg
Darn arianCeiniog arian a drawyd yng Nghaer tua 946

Cwymp Idwal#

Mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi i Idwal a’i fab Elisedd gael eu lladd gan y Saeson. Yna gwnaeth Hywel ei hun yn rheolwr Gwynedd, a ddaeth â Phowys gyda hi mae’n debyg.

Ceiniog Hywel#

Mae un geiniog arian o eiddo Hywel wedi goroesi, a wnaed gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946. Dyma’r unig ddarn arian y gwyddys amdano gan frenin Cymreig.

Brenin y Brythoniaid#

Mae Brut y Tywysogion yn ei alw’n bennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid, a’r Blwyddnodau’n frenin y Brythoniaid.

O Brestatyn i Benfro#

Yn ôl yr arfer dylai coron Idwal fod wedi mynd i’w feibion, ond camodd Hywel i mewn a’i wneud ei hun yn frenin Gwynedd, a chyda hi Bowys yn fwyaf tebyg, a oedd dan Wynedd bryd hynny. Rheolai bellach bron y cyfan o Gymru, o Brestatyn i Benfro, ac eithrio Morgannwg a Gwent yn y de. Mae un fersiwn o Gronicl yr Eingl-Sacsoniaid yn enwi ‘Huwal’ yn frenin y Cymry Gorllewinol, y credir mai Hywel Dda yw, ac mae Annales Cambriae ac Annalau Ulster ill dwy yn ei alw’n frenin y Brytaniaid.

Ei brif lys oedd Dinefwr, ar ei grib uwchben Tywi ger Llandeilo, gyda chwymp o ryw gan troedfedd i’r afon. Mae’r castell carreg sydd yno heddiw yn waith diweddarach, a’i rannau cynharaf o gyfnod Rhys Gryg. Mae gwartheg gwynion wedi pori yno ers dros fil o flynyddoedd ac fe’u henwir yng Nghyfraith Hywel Dda, ac yn 2003 cafwyd hyd i ddwy gaer Rufeinig yn yr un parc drwy radar tir.

Cefndryd yn y gad#

Roedd Hywel ac Idwal yn gefndryd, yn wyrion i Rodri Mawr ill dau. Yn 927 roeddent wedi gorymdeithio gyda’i gilydd, gyda Morgan ab Owain o Went, yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud, ac aeth Hywel ymlaen i reoli Gwynedd am wyth mlynedd. Parhaodd llinach Idwal: drwy fab iau, Meurig, aeth i brif linach Gwynedd yr Oesoedd Canol.

Rhodd o Gaer#

Gan mai dim ond un o’i geiniogau sy’n hysbys, nid yw’n debyg mai hi yw’r olaf i oroesi o fathiad Cymreig. Fe’i trawyd yn fwyaf tebyg gan y Saeson yn arwydd i’r brenin Cymreig.

Cyfraith y wlad#

Fe’i gelwir yn Dda am fod ei gyfreithiau’n cael eu hystyried yn gyfiawn a da. Gwelai’r hanesydd Dafydd Jenkins ynddynt dosturi yn hytrach na chosb, digon o synnwyr cyffredin a chydnabod hawliau merched. Arhosent yn gyfraith Cymru hyd y goncwest yn 1283, ac mewn achosion sifil hyd Ddeddfau 1535 i 1542.

Ei deulu#

Roedd gan Hywel ac Elen dri mab, Owain, Rhodri ac Edwin, a merch, Angharad. Priododd eu gorwyres Gwenllian ag Elystan Glodrydd.

Ei gofio heddiw#

Enwyd cartref cyntaf y Senedd yn Dŷ Hywel ar ei ôl, a defnyddir ei hen siambr drafod, Siambr Hywel, bellach ar gyfer cyrsiau a dadleuon gan blant a phobl ifanc. Mae bwrdd iechyd de-orllewin Cymru, sy’n cwmpasu’r un tir fwy neu lai â’i Ddyfed a’i Seisyllwg, yn dwyn ei enw hefyd.

Y bobl

d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Hywel yn mynd i Rufain (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.

    Hywel yn mynd i Rufain
  2. Armes Prydein (wedi’i gofnodi)

    Mae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.

    Armes Prydein
  3. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda
  4. Marw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

    Marw Hywel Dda

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf