Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd

950 OC

Marw Hywel Dda

Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

Llun: Canolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn ar Daf. · welshbabe, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Bu farw Hywel Dda yn 950, yr unig frenin Cymreig i gael ei alw’n Dda. Rhannwyd ei deyrnas rhwng ei feibion, ond cadwyd ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

Pryd949 neu 950
MeibionOwain, Rhodri ac Edwin
Cofir felHywel Dda

‘Pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid’#

Blwyddnodau Cymru: bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. Brut y Tywysogion: bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid.

Pam ‘Dda’#

Fe’i gelwir yn Dda oherwydd ei gyfreithiau, a chofir hwy fel rhai cyfiawn a da.

Paneli enamel yng ngardd Canolfan Hywel Dda.
Paneli enamel yng ngardd Canolfan Hywel Dda. · Llun: ceridwen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Wedi Hywel#

Rhannodd ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin Ddeheubarth a Phowys rhyngddynt, a daeth tŷ Aberffraw yn ôl i Wynedd.

Dau gronicl yn cytuno#

Mae Annales Cambriae yn gosod ei farwolaeth yn 950 a Brut y Tywysogion yn 948, ond mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.

Wedi’i rannu yn ôl cyfraith Cymru#

Rhannodd tri mab Hywel, Owain, Rhodri ac Edwin, ei diroedd rhyngddynt yn ôl cyfraith Cymru. Bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin yn 954, a gadawyd Owain yn unig frenin Deheubarth. Teyrnasodd am bron ddeugain mlynedd eto, ac mae Brut y Tywysogion yn cofnodi ei farwolaeth ar yr un gwynt â marwolaeth Ieuaf fab Idwal, o linach Gwynedd.

Fel y cofiodd y llyfrau cyfraith ef#

Ganrifoedd wedi ei farw roedd y llyfrau cyfraith yn dal i agor â’i enw. Mae Llyfr Blegywryd yn dechrau: ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys o blith y cynulliad y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd, gyda’r Athro Blegywryd, i lunio’r cyfreithiau. Mae llyfrau cyfraith Gwynedd, a luniwyd dan ei thywysogion ei hun, yn enwi Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn yn union yr un ffordd.

Ymdeimlad o un genedl#

Yn y Bywgraffiadur Cymreig gosododd yr Athro Stephen J. Williams y cynulliad yn Hendy-gwyn tua 945, wedi i Hywel ddychwelyd o Rufain, a barnodd fod y gyfraith a ddygai ei enw wedi helpu i roi i Gymry’r Oesoedd Canol ymdeimlad o fod yn un genedl.

Brenhinoedd o’i waed#

Yng Ngwynedd adenillodd meibion Idwal, Iago ac Ieuaf, deyrnas eu tad, a bu llinach Aberffraw yn rheoli yno heb fawr o fwlch hyd 1283.

Parhaodd llinach Hywel ei hun i reoli yn y de. Wedi’i henwi’n ddiweddarach yn Llinach Dinefwr ar ôl ei phrif lys, daliodd Ddeheubarth hyd y drydedd ganrif ar ddeg. Unodd mab Owain, Maredudd ab Owain, ŵyr Hywel, Wynedd â Deheubarth unwaith eto, fel y gwnaethai Hywel, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad. Roedd Harri VIII, y brenin y pasiwyd Deddfau 1535 i 1542 dano, ei hun yn ddisgynnydd uniongyrchol i Hywel.

Hendy-gwyn yn cofio#

Yn Hendy-gwyn, Tŷ Gwyn ar Daf y llyfrau cyfraith, sefydlodd Cyngor Sir Gâr Ganolfan Hywel Dda, gyda chanolfan ddehongli a gardd wedi’i chodi o gerrig a adferwyd. Ysgol Llys Hywel yw ysgol gynradd y dref. Efallai fod ei henw Lladin, Albalanda, y tir gwyn, yn cofio’r tŷ gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, a saif adfeilion ei habaty Sistersaidd, sy’n hŷn na Thyndyrn, ychydig i’r gogledd o’r A40.

Y bobl

d. 950

Hywel Dda

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.

Hywel Dda

Cyn ac wedyn

  1. Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.

    Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o Gymru
  2. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda
  3. Annales Cambriae (wedi’i gofnodi)

    Yn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.

    Annales Cambriae
  4. Morgan Hen (wedi’i gofnodi)

    Mae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.

    Morgan Hen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf