Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
950 OC
Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Llun: Canolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn ar Daf. · welshbabe, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Bu farw Hywel Dda yn 950, yr unig frenin Cymreig i gael ei alw’n Dda. Rhannwyd ei deyrnas rhwng ei feibion, ond cadwyd ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.FfynonellauHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.Annales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Cyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.
| Pryd | 949 neu 950 |
|---|---|
| Meibion | Owain, Rhodri ac Edwin |
| Cofir fel | Hywel Dda |
Blwyddnodau Cymru: bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. Brut y Tywysogion: bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 807 to 954 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)825: Bu farw Hywel. 844: Bu farw Merfyn. 853: Môn wedi’i hanrheithio gan y cenhedloedd duon. 871: Boddwyd Gwgon brenin Ceredigion. 877: Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson. 880: Gwaith Conwy. Dial Rhodri drwy law Duw. 902: Daeth Igmwnd i Fôn a chymryd Maes Osfeilion. 908: Bu farw’r esgob Asser. 915: Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid. 928: Aeth Hywel i Rufain. 938: Brwydr Brune. Lladdwyd Idwal fab Rhodri a’i fab Elisedd gan y Saeson (dan 943). 950: Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da. 954: Bu farw Rhodri fab Hywel. Gall blynyddoedd y testun hwn fod flwyddyn neu ragor y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Brut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Fe’i gelwir yn Dda oherwydd ei gyfreithiau, a chofir hwy fel rhai cyfiawn a da.FfynhonnellHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.

Rhannodd ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin Ddeheubarth a Phowys rhyngddynt, a daeth tŷ Aberffraw yn ôl i Wynedd.FfynonellauHywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Gosodwyd ei dad Cadell yn frenin Seisyllwg gan Rodri Mawr; daeth ei briodas ag etifedd Llywarch o Ddyfed â Dyfed iddo, ac unodd Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth; yn 928 aeth i Rufain, y tywysog Cymreig cyntaf i fynd ar y daith a dod yn ôl; agos at Æthelstan o Loegr; wedi lladd Idwal Foel yn 942 rheolai Wynedd a Phowys hefyd mae’n debyg; trawyd ei unig ddarn arian gan Gillys, bathwr yng Nghaer, tua 946; bu farw yn 949 neu 950 a rhannwyd ei diroedd rhwng ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin; fe’i gelwir y Da am fod ei gyfreithiau’n gyfiawn a da.Kingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth hen linach wrywaidd Cunedda i ben yn 825 gyda marw Hywel ap Rhodri Molwynog; ysgrifennodd J. E. Lloyd fod dieithryn wedi meddiannu gorsedd Gwynedd: Merfyn Frych, a sefydlodd Linach Aberffraw, a enwyd ar ôl ei brif lys ym Môn; ffynnodd Gwynedd a llinach Aberffraw, gydag ychydig fylchau, hyd 1283, er i Hywel Dda ei disodli yn 942 ac iddi gael ei hadfer wedi ei farw yn 950.
Mae Annales Cambriae yn gosod ei farwolaeth yn 950 a Brut y Tywysogion yn 948, ond mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 844 to 998 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)844: Bu farw Merfyn Frych. 854: Bu farw Cyngen, brenin Powys, yn Rhufain. 877: Lladdwyd Rhodri a’i frawd Gwriad gan y Saeson. 880: Bu gwaith Conwy, i Dduw ddial Rhodri. 913: Bu farw Anarawd fab Rhodri, brenin y Brythoniaid. 926: Aeth y brenin Hywel Dda fab Cadell i Rufain. 948: Bu farw Hywel Dda fab y brenin Cadell, pennaf a gogoniant yr holl Frythoniaid. 972: Bu farw Morgan. 985: Trechodd Maredudd fab Owain Gadwallon fab Ieuaf a chymryd Môn a Meirionnydd, a darostyngodd holl ardaloedd Gwynedd drwy ddichell a chyfrwystra mawr. 986: Anrheithiodd Gwrthrych fab Harald Fôn gyda’r llu du; aeth Maredudd â gweddill y bobl gydag ef i Geredigion a Dyfed. 988: Talodd Maredudd fab Owain i’r Paganiaid duon deyrnged o geiniog am bob person. 993: newyn mawr yn nhir Maredudd. 998: Bu farw Maredudd fab Owain, enwocaf frenin y Brythoniaid. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.Brut y Tywysogion, the years 948 to 999 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)948: marw Hywel Dda fab y brenin Cadell, ‘pen a molyant yr holl Frytaniaid’. 970: anrheithiodd Godfrey fab Harald Fôn. 981: anrheithiodd Godfrey fab Harald Ddyfed a Mynyw. 987: marw Ieuaf fab Idwal, ac Owain fab Hywel. 991: marw Cadwallon fab Maredudd. 998: marw Maredudd fab Owain, ‘clotaf frenin y Brytaniaid’. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Rhannodd tri mab Hywel, Owain, Rhodri ac Edwin, ei diroedd rhyngddynt yn ôl cyfraith Cymru. Bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin yn 954, a gadawyd Owain yn unig frenin Deheubarth.FfynhonnellOwain ap Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth, a Phowys hefyd mae’n debyg, bu farw tua 988; un o dri mab Hywel Dda, gyda Rhodri ac Edwin, a rannodd ei diroedd yn ôl cyfraith Cymru; bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin yn 954, gan adael Owain yn unig reolwr Deheubarth; yn ei henaint ymddengys i’w fab Einion reoli drosto, ac wedi marw Einion yn 984 cymerodd ei ail fab Maredudd ei le; ‘lluniwyd’ testun A Annales Cambriae ‘ar gais Owain, mae’n ymddangos’. Teyrnasodd am bron ddeugain mlynedd eto, ac mae Brut y Tywysogion yn cofnodi ei farwolaeth ar yr un gwynt â marwolaeth Ieuaf fab Idwal, o linach Gwynedd.FfynonellauOwain ap Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Deheubarth, a Phowys hefyd mae’n debyg, bu farw tua 988; un o dri mab Hywel Dda, gyda Rhodri ac Edwin, a rannodd ei diroedd yn ôl cyfraith Cymru; bu farw Rhodri yn 953 ac Edwin yn 954, gan adael Owain yn unig reolwr Deheubarth; yn ei henaint ymddengys i’w fab Einion reoli drosto, ac wedi marw Einion yn 984 cymerodd ei ail fab Maredudd ei le; ‘lluniwyd’ testun A Annales Cambriae ‘ar gais Owain, mae’n ymddangos’.Brut y Tywysogion, the years 948 to 999 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)948: marw Hywel Dda fab y brenin Cadell, ‘pen a molyant yr holl Frytaniaid’. 970: anrheithiodd Godfrey fab Harald Fôn. 981: anrheithiodd Godfrey fab Harald Ddyfed a Mynyw. 987: marw Ieuaf fab Idwal, ac Owain fab Hywel. 991: marw Cadwallon fab Maredudd. 998: marw Maredudd fab Owain, ‘clotaf frenin y Brytaniaid’. Mae blynyddoedd y Brut yn aml ddwy flynedd y tu ôl i’r gwir ddyddiadau.
Ganrifoedd wedi ei farw roedd y llyfrau cyfraith yn dal i agor â’i enw. Mae Llyfr Blegywryd yn dechrau: ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys o blith y cynulliad y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd, gyda’r Athro Blegywryd, i lunio’r cyfreithiau.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg. Mae llyfrau cyfraith Gwynedd, a luniwyd dan ei thywysogion ei hun, yn enwi Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn yn union yr un ffordd.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg.
Yn y Bywgraffiadur Cymreig gosododd yr Athro Stephen J. Williams y cynulliad yn Hendy-gwyn tua 945, wedi i Hywel ddychwelyd o Rufain, a barnodd fod y gyfraith a ddygai ei enw wedi helpu i roi i Gymry’r Oesoedd Canol ymdeimlad o fod yn un genedl.FfynhonnellHYWEL DDA (Hywel the Good) (died 950), king and legislator ↗Stephen Joseph Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Etifeddodd Hywel Seisyllwg gan ei dad Cadell ac ennill Dyfed drwy ei briodas ag Elen; wedi marw Idwal Foel yn 942 daliai’r rhan fwyaf o Gymru; wedi ei bererindod i Rufain yn 928 casglwyd arferion cyfreithiol Cymru ynghyd, tua 945 yn Hendy-gwyn, Tŷ Gwyn ar Daf, mae’n debyg, a’r gwaith yn cael ei briodoli i Flegywryd a’i gymdeithion; mae’r erthygl yn dal i’w gyfraith helpu i greu ymdeimlad o undod cenedlaethol ymhlith Cymry’r Oesoedd Canol.
Yng Ngwynedd adenillodd meibion Idwal, Iago ac Ieuaf, deyrnas eu tad, a bu llinach Aberffraw yn rheoli yno heb fawr o fwlch hyd 1283.FfynonellauIdwal Foel ↗Wikipedia (Saesneg)Idwal Foel (bu farw tua 942), neu Idwal ab Anarawd, brenin Gwynedd yn y ddegfed ganrif o dŷ Aberffraw, a etifeddodd yr orsedd gan ei dad Anarawd ap Rhodri yn 916; galwodd William o Malmesbury ef yn ‘Frenin y Brythoniaid’ fel ei dad; ei daid a’i nain oedd Rhodri Mawr ac Angharad ferch Meurig; gwnaeth gynghrair ag Æthelstan wedi 924 ac ymweld â’r llys Seisnig yn 927, 928 a 937; yn 927 gorymdeithiodd gyda Hywel Dda o Ddeheubarth a Morgan ab Owain o Went yn erbyn Owain ap Dyfnwal, brenin Ystrad Clud; wedi i Æthelstan farw yn 939, yn 942 ymosododd Idwal a’i frawd Elisedd ar y Saeson yng Nghymru, ac mae’r Annales Cambriae yn cofnodi ‘lladd Idwal a’i frawd Elisedd mewn brwydr yn erbyn y Saeson’; rheolodd Hywel Dda Wynedd am wyth mlynedd wedyn nes i feibion Idwal, Iago ac Ieuaf, ei hadennill wedi marw Hywel yn 950; ei blant oedd Meurig, Iefan, Iago, Cynan, Ieuaf a Rhodri.Kingdom of Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth hen linach wrywaidd Cunedda i ben yn 825 gyda marw Hywel ap Rhodri Molwynog; ysgrifennodd J. E. Lloyd fod dieithryn wedi meddiannu gorsedd Gwynedd: Merfyn Frych, a sefydlodd Linach Aberffraw, a enwyd ar ôl ei brif lys ym Môn; ffynnodd Gwynedd a llinach Aberffraw, gydag ychydig fylchau, hyd 1283, er i Hywel Dda ei disodli yn 942 ac iddi gael ei hadfer wedi ei farw yn 950.
Parhaodd llinach Hywel ei hun i reoli yn y de. Wedi’i henwi’n ddiweddarach yn Llinach Dinefwr ar ôl ei phrif lys, daliodd Ddeheubarth hyd y drydedd ganrif ar ddeg.FfynhonnellHouse of Dinefwr ↗Wikipedia (Saesneg)Y llinach a sefydlwyd tua 900 gan Cadell ap Rhodri, ac y dan ei fab Hywel Dda unwyd Dyfed a Seisyllwg yn Ddeheubarth; fe’i gelwir yn Llinach Dinefwr ar ôl ei llys ddiwedd y ddeuddegfed ganrif a dechrau’r drydedd ganrif ar ddeg; bu’n rheoli Deheubarth hyd y drydedd ganrif ar ddeg. Unodd mab Owain, Maredudd ab Owain, ŵyr Hywel, Wynedd â Deheubarth unwaith eto, fel y gwnaethai Hywel, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad.FfynhonnellMAREDUDD ab OWAIN ap HYWEL DDA (died 999), king of Deheubarth ↗Thomas Jones Pierce, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Dilynodd ei dad oedrannus; unodd Wynedd a Deheubarth, gan ailadrodd camp ei daid Hywel Dda, a’u dal ynghyd am weddill ei deyrnasiad; enillodd enw ymhlith ei gyfoeswyr am arwain yn feiddgar ac egnïol yn erbyn y Saeson a’r Daniaid; fe’i cofir efallai’n bennaf yn daid i Ruffudd ap Llywelyn, drwy ei ferch Angharad. Roedd Harri VIII, y brenin y pasiwyd Deddfau 1535 i 1542 dano, ei hun yn ddisgynnydd uniongyrchol i Hywel.FfynhonnellHywel Dda (his law and heirs) ↗Wikipedia (Saesneg)Arhosodd cyfraith Hywel mewn achosion sifil hyd y Deddfau Cyfreithiau yng Nghymru, a basiwyd dan y Brenin Harri VIII o Loegr, ‘a oedd yn ddisgynnydd uniongyrchol i Hywel’.
Yn Hendy-gwyn, Tŷ Gwyn ar Daf y llyfrau cyfraith, sefydlodd Cyngor Sir Gâr Ganolfan Hywel Dda, gyda chanolfan ddehongli a gardd wedi’i chodi o gerrig a adferwyd.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae rhaglith Llyfr Blegywryd yn sôn am Hywel yn galw chwe gŵr o bob cwmwd i’r Tŷ Gwyn ar Daf; Ancient laws and institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a enwodd dri theulu’r gyfraith gyntaf; sefydlodd Cyngor Sir Caerfyrddin Ganolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn, gyda chanolfan ddehongli a gardd; câi gwraig a ddaliai ei gŵr gyda menyw arall chwe ugain ceiniog y tro cyntaf a phunt yr ail, a’r trydydd tro gallai ysgaru; wedi saith mlynedd o briodas roedd ganddi hawl i hanner yr eiddo cyffredin; bu’r achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru, am dir yn Sir Gaerfyrddin, yn 1540.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma. Ysgol Llys Hywel yw ysgol gynradd y dref.FfynhonnellWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma. Efallai fod ei henw Lladin, Albalanda, y tir gwyn, yn cofio’r tŷ gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, a saif adfeilion ei habaty Sistersaidd, sy’n hŷn na Thyndyrn, ychydig i’r gogledd o’r A40.FfynonellauWhitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn, neu Hendy-gwyn ar Daf, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol, tref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin; yn ôl traddodiad safle cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig, a elwir weithiau’r senedd Gymreig gyntaf, a alwyd gan y Brenin Hywel Dda i gofnodi cyfreithiau brodorol Cymru; mae’r dref yn cael ei henw o’i habaty Sistersaidd canoloesol, sydd bellach yn adfail; gall ‘tir gwyn’ yr enw, Albalanda, gyfeirio at y Tŷ Gwyn lle cyfarfu cynulliad Hywel, at wisgoedd gwlân heb eu lliwio’r mynachod, neu at galchfaen yr abaty; gellir gweld yr adfail ychydig i’r gogledd o’r A40; pan ddaeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif anfonai’r dref laeth i Lundain; Canolfan Hywel Dda, gyda gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio; ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, a fathodd ei ddarnau arian ei hun a chofnodi cyfreithiau Cymru; mae’r orsaf yn gyffordd y brif lein a’r gangen i Ddoc Penfro; Ysgol Llys Hywel yw’r ysgol gynradd; ganwyd y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma.Whitland ↗Wikipedia (Saesneg)Hendy-gwyn ar Daf, ‘yr hen dŷ gwyn ar Daf’, o’r Tŷ Gwyn ar Daf canoloesol; yn ôl traddodiad galwyd cynulliad o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig yma, a elwir weithiau’n senedd gyntaf Cymru, yn 930 gan y Brenin Hywel Dda i osod cyfreithiau Cymru ar glawr; mae’r abaty Sistersaidd canoloesol a roddodd ei henw i’r dref, sy’n hŷn na Thyndyrn, bellach yn adfail; daeth y rheilffordd yn y 19eg ganrif ac aeth llaeth Hendy-gwyn i Lundain; mae’r orsaf yn gyffordd rhwng y brif lein a changhennau i Ddoc Penfro ac i Aberteifi gynt; gorffennwyd Neuadd y Dref yn 1904; mae gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yng Nghanolfan Hywel Dda; ganed y cyfansoddwr William Mathias (1934–1992) yma; poblogaeth 1,792 yn 2011.
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.
Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o GymruCasglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaYn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.
Annales CambriaeMae Morgan Hen, a unodd Glywysing a Gwent yn un deyrnas, yn marw ar ôl teyrnasiad hir. Yn ôl traddodiad, ar ei ôl ef yr enwyd Morgannwg.
Morgan HenYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf