Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

Oes y Brenhinoedd

Hendy-gwyn ar Daf

Yn ôl traddodiad, galwodd Hywel Dda wŷr doeth o bob rhan o Gymru yma i gofnodi’r gyfraith. Mae gardd a chanolfan yn y dref yn anrhydeddu’r brenin a’r deddfwr heddiw.

Llun: Gardd yr Helyg, un o’r gerddi coffa yng Nghanolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn · ceridwen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 945 51.818° N, 4.614° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Gardd yr Helyg, un o’r gerddi coffa yng Nghanolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn
Gardd yr Helyg, un o’r gerddi coffa yng Nghanolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn · Llun: ceridwen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Hendy-gwyn ar Daf: yr hen dŷ gwyn ar lan Taf, tŷ gwyn Hywel Dda lle lluniwyd y cyfreithiau

Hendy-gwyn ar Daf

  • Hen hen
  • dy tŷo tŷ (treiglad meddal: t → d)
  • gwyn gwyn
  • ar ar
  • Daf afon Tafo Taf (treiglad meddal: t → d)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Hendy-gwyn ar Daf, ar afon Taf yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin, yw Tŷ Gwyn ar Daf llyfrau cyfraith Cymru, y Tŷ Gwyn lle casglodd Hywel Dda wŷr doeth o bob rhan o’i deyrnas i roi trefn ar gyfraith Cymru.

DeddfwrHywel Dda, brenin
Abaty1140, y tŷ Sistersaidd cyntaf yng Nghymru
EnwTŷ Gwyn ar Daf

Cynulliad Hywel

Mae rhagymadroddion y llyfrau cyfraith yn dweud sut y galwodd Hywel i’r Tŷ Gwyn ar Daf chwe gŵr o bob cwmwd yn ei deyrnas, profiadol mewn awdurdod a chyfraith, a dewis yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd, i ysgrifennu’r gyfraith. Gelwir y cynulliad hwn o gyfreithwyr a gwŷr eglwysig weithiau’n senedd Gymreig gyntaf.

Cyfraith Hywel

Ystyrir Hywel Dda yn un o reolwyr mwyaf medrus Cymru, brenin a fathodd ei ddarnau arian ei hun ac a roddodd i Gymru ei chyfraith. Defnyddiwyd Cyfraith Hywel yng Nghymru hyd Ddeddfau Cymru 1535 i 1542.

Abaty’r Tŷ Gwyn

Yn 1140 daeth mynachod yn syth o Clairvaux yn Ffrainc i sefydlu’r abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Dan nawdd yr Arglwydd Rhys daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a safodd yn deyrngar gyda thywysogion Cymru. Claddwyd y bardd Dafydd Nanmor yn ei fynwent.

Hendy-gwyn heddiw

Gellir gweld adfeilion yr abaty o hyd ychydig i’r gogledd o’r A40. Yn y dref, mae Canolfan Hywel Dda a’i gardd o gerrig wedi’u hailddefnyddio yn anrhydeddu’r brenin deddfwr, a’r ysgol gynradd yw Ysgol Llys Hywel. Ganwyd y cyfansoddwr William Mathias yma.

Beth ddigwyddodd yma

  1. Cyfraith Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.

    Cyfraith Hywel Dda
  2. Marw Hywel Dda (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.

    Marw Hywel Dda

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf