Hywel Dda
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel Dda

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Brenhinoedd
c. 945 OC
Casglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Llun: Ynad y llys a’r hebogydd â’i hebog, wedi’u tynnu ar ymylon Peniarth 28 · Medieval scribe; National Library of Wales (Peniarth MS 28), CC0 · Wikimedia Commons
Dan Hywel Dda casglwyd cyfraith Cymru a’i rhoi mewn trefn. Arhosodd Cyfraith Hywel mewn grym am ryw chwe chan mlynedd.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyf. a gol.), Gomer, 1986 (Saesneg)Y llyfrau cyfraith yn Saesneg, gyda’r rhagymadrodd sy’n adrodd sut y galwodd Hywel wŷr o bob cantref i’r Tŷ Gwyn ar Daf i roi trefn ar y gyfraith.
| Pryd | Yn nheyrnasiad Hywel, yn ôl traddodiad tua 945 |
|---|---|
| Ble | Y Tŷ Gwyn ar Daf, Hendy-gwyn |
| Parhaodd hyd | Deddfau Cymru 1535–1542 |
Mae rhagymadroddion y llyfrau cyfraith yn dweud sut y galwodd Hywel o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf, a dewis yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd, i ysgrifennu’r gyfraith.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.The Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyf. a gol.), Gomer, 1986 (Saesneg)Y llyfrau cyfraith yn Saesneg, gyda’r rhagymadrodd sy’n adrodd sut y galwodd Hywel wŷr o bob cantref i’r Tŷ Gwyn ar Daf i roi trefn ar y gyfraith.

Mesurai cyfraith Cymru fywyd mewn galanas, y gwerth i’w dalu am ladd. Rhoddai le gwahanol iawn i’r wraig o gymharu â chyfraith Lloegr y dydd, a rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas, o’u harddel gan eu tad, yn gyfartal â’u brodyr.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.Cyfraith Hywel ↗Wikipedia, yn dyfynnu Dafydd Jenkins (Saesneg)Os torrai’r briodas ar ôl saith mlynedd, roedd hawl gan y wraig i hanner y cyfan oedd ganddynt yn gyffredin.

Ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28, yn Lladin, gyda lluniau o’r brenin Hywel, ynad a hebogydd, a Llyfr Du’r Waun, yn Gymraeg. Mae tair fersiwn o’r gyfraith: Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth.FfynonellauCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.Peniarth 28 ↗Wicipedia (Saesneg)Testun Lladin o gyfreithiau Hywel Dda o ail hanner y drydedd ganrif ar ddeg, gyda lluniau o’r Brenin Hywel (f. 1v), ynad a hebogydd (f. 4r) a chwpl yn cusanu (f. 5r).
Bu’r achos olaf y gwyddys iddo gael ei wrando dan Gyfraith Hywel yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Galwodd Hywel ato o bob cwmwd yn ei deyrnas chwe gŵr profiadol mewn awdurdod a chyfraith i’r Tŷ Gwyn ar Daf yn Nyfed, a dewisodd yr ysgolhaig mwyaf medrus, Meistr Blegywryd; ymhlith y llyfrau cyfraith hynaf mae Peniarth 28 yn Lladin a Llyfr Du’r Waun yn Gymraeg; tair fersiwn, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; galanas, gwerth bywyd; roedd lle’r wraig yn wahanol iawn i gyfraith Lloegr; rhannai meibion a anwyd y tu allan i briodas yn gyfartal o’u harddel; daeth i ben gyda Deddfau Cymru 1535–1542, a’r achos olaf a gofnodwyd yn Sir Gaerfyrddin yn 1540.
Mae’r llyfrau cyfraith wedi’u rhannu. Mae cyfraith y llys yn gosod dyletswyddau a hawliau’r brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad yn trin popeth arall; mewn rhai llyfrau ceir hefyd lyfr prawf ynad ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg. Mae llyfrau Iorwerth yn enwi pedwar swyddog ar hugain yn y llys, un ar bymtheg o eiddo’r brenin ac wyth o eiddo’r frenhines.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540.
Sarhad oedd y tâl am sarhad neu anaf, a chodai gyda statws yr un a gamweddwyd: roedd sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin. Roedd galanas deirgwaith y sarhad, a gosodwyd galanas brenin Deheubarth yn rhes o wartheg perffaith mor hir fel na ellid byth ei thalu. Dirwy oedd y gosb am drosedd a chamlwrw yn ddirwy lai. Mae sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg hyd heddiw.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg.
Fel arfer setlid achos drwy raith. Rhoddai pob ochr ei hanes ar lw ac yna dod ag eraill i dyngu y gellid ymddiried yn y llw, rhagor ohonynt mewn achos trymach, ac yna rhoddai’r ynad ei farn. Ychydig iawn o droseddau a gosbid â marwolaeth, ac wedi i deulu gael ei dalu am laddiad roedd yn rhwym yn ôl y gyfraith i ildio dial.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg. ‘Cyfraith y bobl’ oedd cyfraith Cymru, yn rhoi llai o bwys ar rym y brenin na chyfraith Lloegr neu’r Alban.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg.
Roedd gwraig a gâi ei gŵr gyda gwraig arall yn cael chwe ugain ceiniog y tro cyntaf a phunt yr ail dro, a’r trydydd tro gallai ysgaru ag ef.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae rhaglith Llyfr Blegywryd yn sôn am Hywel yn galw chwe gŵr o bob cwmwd i’r Tŷ Gwyn ar Daf; Ancient laws and institutes of Wales Aneurin Owen (1841) a enwodd dri theulu’r gyfraith gyntaf; sefydlodd Cyngor Sir Caerfyrddin Ganolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn, gyda chanolfan ddehongli a gardd; câi gwraig a ddaliai ei gŵr gyda menyw arall chwe ugain ceiniog y tro cyntaf a phunt yr ail, a’r trydydd tro gallai ysgaru; wedi saith mlynedd o briodas roedd ganddi hawl i hanner yr eiddo cyffredin; bu’r achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru, am dir yn Sir Gaerfyrddin, yn 1540. Fore trannoeth y briodas roedd y gŵr yn ddyledus i’w wraig y cowyll, ac wedi marw gŵr neu wraig rhennid eu heiddo yr un ffordd pa un bynnag ohonynt a fu farw.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg.
Yng Ngwynedd, yn oes Llywelyn Fawr, ail-luniodd y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog y gyfraith, a’i fersiwn ef a ystyrir y ffurf fwyaf datblygedig arni.FfynhonnellCyfraith Hywel ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r gyfraith ar glawr mewn tri dull, Cyfnerth, Blegywryd ac Iorwerth; ystyrir dull Iorwerth, y gyfraith fel y’i hailluniwyd yng Ngwynedd gan y cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn rhan gyntaf y drydedd ganrif ar ddeg, yn oes Llywelyn Fawr, yn ffurf fwyaf datblygedig y gyfraith; mae’n enwi pedwar ar hugain o swyddogion y llys, un ar bymtheg i’r brenin ac wyth i’r frenhines; ildiodd y gyfraith droseddol i Statud Rhuddlan yn 1284 a’r gyfraith sifil i Ddeddfau Uno 1535–1542, a chlywyd yr achos olaf a gofnodwyd dan gyfraith Cymru yn 1540. Roedd Llyfr Du o’r Waun, Peniarth 29, ymhlith y llawysgrifau a gasglodd Robert Vaughan yn Hengwrt ger Dolgellau; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans ef i 1220 a chyhoeddi ffacsimili ohono yn 1909.FfynhonnellBlack Book of Chirk ↗Wikipedia (Saesneg)Llyfr Du o’r Waun, llawysgrif Gymraeg o’r 13eg ganrif, Peniarth 29 yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru; un o’r llawysgrifau a gasglwyd yn Hengwrt ger Dolgellau gan Robert Vaughan (tua 1592–1667); Llawysgrif A Aneurin Owen o’r ‘Cod Gwyneddig’; dyddiodd J. Gwenogvryn Evans hi i 1220 a chyhoeddi ffacsimili ohoni yn 1909. Yn hŷn eto, mae cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed yn cofnodi achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg, ac yn dangos geiriau cyfreithiol Cymraeg ar waith eisoes.FfynhonnellCyfraith Hywel (how the law worked) ↗Wikipedia (Saesneg)Cyfraith y llys, am y brenin a’i swyddogion, a chyfraith y wlad, gyda llyfr prawf ynad mewn rhai fersiynau ar laddiad, lladrad a gwerth anifeiliaid gwyllt a dof; mae Llyfr Blegywryd yn dechrau ‘Hywel Dda fab Cadell, trwy ras Duw, brenin Cymru oll’, ac yn adrodd sut y dewisodd ar ddiwedd y Grawys y deuddeg lleygwr mwyaf cyfarwydd a’r Athro Blegywryd; mae fersiynau Iorwerth o Wynedd yn rhoi’r un hanes am Hywel a’r cyngor yn Hendy-gwyn; sarhad, y tâl am sarhad neu anaf, yn ôl statws, sarhad y frenhines a’r edling yn draean un y brenin; galanas yn deirgwaith y sarhad, galanas brenin Deheubarth yn rhes amhosibl o hir o wartheg perffaith; dirwy a chamlwrw, dirwyon; sarhad a dirwy yn eiriau Cymraeg o hyd; achosion yn cael eu setlo drwy raith; y gosb eithaf am ychydig o droseddau; wedi talu galanas roedd y teulu’n rhwym i ildio dial; Moore: Volksrecht oedd cyfraith Cymru, ‘cyfraith y bobl’, nad oedd yn rhoi pwyslais mawr ar rym brenhinol, yn wahanol i gyfraith Lloegr a’r Alban; cowyll, tâl y gŵr i’w wraig fore trannoeth y briodas; rhannu’r eiddo symudol yr un ffordd pa un bynnag o’r ddau a fu farw; cofnod Surexit yn Efengylau Caerlwytgoed, cofnod o achos cyfreithiol o’r nawfed ganrif yn Gymraeg.
Ffynonellau a darllen pellach
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Hywel DdaMae bardd yn canu Armes Prydein, gan alw ar y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a Llychlynwyr Dulyn i uno a gyrru’r Saeson allan.
Armes PrydeinMae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.
Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o GymruMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaYn Nhyddewi, mae mynachod yn casglu Annales Cambriae ynghyd, cofnod blwyddyn wrth flwyddyn sy’n enwi Arthur ym Maddon a Chamlan.
Annales CambriaeYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf