Elisedd ap Gwylog
Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap Gwylog
Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd
d. 950
Rhoddwyd ei enw ar gyfraith frodorol Cymru, sy’n nodedig am hawliau eiddo i fenywod ac am iawndal yn lle dial.
Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Gwynedd →Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth →Brenhinoedd a thywysogion Dyfed →Brenhinoedd a thywysogion Ceredigion a Seisyllwg →Yn y coed teulu brenhinol →

Ystyr yr enw
Hywel Dda: Hywel ‘Dda’
Hywel Dda
Hywel ap Cadell, ŵyr Rhodri Mawr, yw’r unig frenin yn hanes Cymru a alwyd yn Dda. Unodd Ddyfed a Seisyllwg yn deyrnas Deheubarth, ac yn 942 ychwanegodd Wynedd a Phowys, gan reoli bron y cyfan o Gymru. Aeth ar bererindod i Rufain, deliodd fel un cydradd ag Æthelstan, brenin Lloegr, bathodd ei geiniog arian ei hun, a rhoddodd ei enw i gyfraith Cymru, Cyfraith Hywel, a fu’n gyfraith i’r Cymry am chwe chan mlynedd. Pan fu farw yn 950, galwodd blwyddnodion Cymru ef yn frenin y Brythoniaid.
| Ganwyd | tua 880 |
|---|---|
| Tad | Cadell ap Rhodri, brenin Seisyllwg |
| Taid | Rhodri Mawr |
| Gwraig | Elen, merch Llywarch ap Hyfaidd, brenin Dyfed |
| Brenin Deheubarth | o tua 920 |
| Brenin Gwynedd a Phowys | 942–950 |
| Pererindod i Rufain | 928 |
| Bu farw | 950 |
| Meibion | Owain, Rhodri, Edwin ac Einion |
Mab Cadell ap Rhodri oedd Hywel, a chyda’i frawd Clydog cymerodd at deyrnas ei dad, Seisyllwg, sef Ceredigion ac Ystrad Tywi, pan fu farw Cadell yn 909. Priododd ag Elen, merch Llywarch, brenin Dyfed, a thrwyddi hi daeth hen deyrnas Dyfed iddo. Pan fu farw Clydog yn 920 rheolai Hywel y de-orllewin i gyd, a gwnaeth Seisyllwg a Dyfed yn un deyrnas, Deheubarth, a’i phrif lys yn Ninefwr uwchben afon Tywi.
Yn 928, medd yr Annales Cambriae, ‘aeth y Brenin Hywel i Rufain’. Ychydig o frenhinoedd ei oes a wnaeth y daith hir honno, drwy Ffrainc a thros yr Alpau, a daeth Hywel adref â dysg y byd Cristnogol yn fyw yn ei feddwl.FfynonellauAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Hywel Dda ↗Wikipedia (Saesneg)Pererindod Hywel i Rufain yn 928, ei le ymhlith y brenhinoedd yn siarteri Æthelstan, a’i geiniog arian a fathwyd yng Nghaer, yr unig ddarn arian hysbys gan frenin Cymreig.
Deliodd ag Æthelstan, brenin cyntaf Lloegr gyfan, fel un brenin ag un arall. Saif ei enw ar siarteri Æthelstan ymhlith y brenhinoedd, a chadwodd ei bobl allan o’r rhyfeloedd a losgai ar draws Prydain yn ei amser. Ef yw’r unig frenin Cymreig y gwyddys fod ganddo ei ddarn arian ei hun: ceiniog arian, a fathwyd iddo yng Nghaer â’r geiriau HOWAEL REX, y Brenin Hywel. Fe’i cedwir heddiw yn yr Amgueddfa Brydeinig.
Yn 942 syrthiodd Idwal Foel, brenin Gwynedd, yn ymladd y Saeson. Cymerodd Hywel Wynedd a Phowys hefyd, ac o Fôn i Ddyfed atebai tir Cymru i un brenin, fel yn nyddiau ei daid Rhodri. Rheolodd ef mewn heddwch am wyth mlynedd.FfynonellauAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
Rhodd fawr Hywel i Gymru oedd ei chyfraith. Mae’r llyfrau cyfraith yn adrodd sut y galwodd i Hendy-gwyn, Tŷ Gwyn ar Daf, chwe gŵr o bob cantref yng Nghymru, gyda’r esgobion a gwŷr dysgedig yr eglwys, a sut y treuliasant y Grawys gyda’i gilydd yn rhoi trefn ar gyfraith y Cymry. Y clerc Blegywryd a’i hysgrifennodd. Roedd Cyfraith Hywel yn deg i fenywod, yn drugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch: atebid lladd â galanas, tâl i deulu’r marw, nid â dial. Hi oedd cyfraith Cymru hyd y Deddfau Uno, chwe chan mlynedd yn ddiweddarach.FfynhonnellThe Law of Hywel Dda: Law Texts from Mediaeval WalesDafydd Jenkins (cyf. a gol.), Gomer, 1986 (Saesneg)Y llyfrau cyfraith yn Saesneg, gyda’r rhagymadrodd sy’n adrodd sut y galwodd Hywel wŷr o bob cantref i’r Tŷ Gwyn ar Daf i roi trefn ar y gyfraith.
Bu farw Hywel yn 950. Ysgrifennodd yr Annales Cambriae ‘bu farw Hywel, brenin y Brythoniaid’. Dilynodd ei feibion Owain, Rhodri ac Edwin ef yn Neheubarth, ac o Owain y daeth Maredudd ab Owain, yr Arglwydd Rhys a thywysogion y de. O holl frenhinoedd Cymru, ef yw’r un a gofir am ddoethineb a chyfiawnder yn hytrach nag am ryfel. Saif ei gerflun yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas Caerdydd ymhlith arwyr Cymru, ac mae bwrdd iechyd gorllewin Cymru yn dwyn ei enw.FfynhonnellAnnales Cambriae (The Annals of Wales), the Harleian text, 447–954 ↗Cyfieithiad Saesneg, Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)Cronicl y Cymry, flwyddyn wrth flwyddyn: “Bu farw Merfyn”; “Lladdwyd Rhodri a’i fab Gwriad gan y Saeson”; “Gwaith Conwy. Dial Rhodri gan Dduw”; “Bu farw’r Brenin Cadell fab Rhodri”; “Bu farw Anarawd brenin y Brythoniaid”; “Aeth Hywel i Rufain”; “Bu farw Hywel brenin y Brythoniaid, a elwir y Da”. Gall ei flynyddoedd fod flwyddyn y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 12 munY brenin a gofia Cymru fel Hywel Dda, a’r gyfraith a ddygodd ei enw am chwe chan mlynedd: teg i fenywod, trugarog wrth y newynog, ac wedi’i hadeiladu ar wneud heddwch.
Y dudalen fawr · 15 pennod, lluniau a chwisPopeth am Gyfraith Hywel: y cynulliad yn Hendy-gwyn, y tri llyfr cyfraith, galanas a sarhaed, menywod a phriodas, gwerth pob peth, a’r llawysgrifau a’u lluniau.
Mae Hywel Dda yn mynd ar y bererindod hir i Rufain, arwydd o ba mor sefydlog a diogel yw ei deyrnas.
Hywel yn mynd i RufainMae Hywel Dda yn ychwanegu Gwynedd a Phowys at Ddeheubarth ac yn rheoli bron y cyfan o Gymru mewn heddwch, a dyma’r unig frenin o Gymro y gwyddys iddo fathu ei geiniog arian ei hun.
Hywel yn rheoli’r rhan fwyaf o GymruCasglir cyfraith Cymru dan Hywel Dda, a bydd yn cael ei defnyddio am ryw chwe chan mlynedd.
Cyfraith Hywel DdaMae Hywel Dda yn marw, yr unig frenin o Gymro i gael ei alw’n ‘Dda’. Cedwir ei gyfreithiau yng Nghymru am bron i chwe chan mlynedd.
Marw Hywel DdaMae Bleddyn ap Cynfyn yn rheoli Gwynedd a Phowys. Fe’i cofir fel brenin tirion a thrugarog a ddiwygiodd gyfreithiau Hywel Dda.
Bleddyn ap CynfynMae’r cyfreithiwr Iorwerth ap Madog yn llunio cyfraith Hywel Dda ar gyfer Gwynedd yn Llyfr Iorwerth, a ysgrifennwyd yn Gymraeg.
Llyfr IorwerthMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Rheolwyr Deheubarth, teyrnas fawr y de-orllewin.
Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.
Elisedd ap GwylogEglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.
ElfoddwY mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.
NenniusBrenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.
Merfyn FrychYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf