Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

d. 916

Anarawd ap Rhodri

Mab Rhodri Mawr a drechodd y Mersiaid ym mrwydr Conwy yn 881, buddugoliaeth a gofir fel Dial Rhodri.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. 916 (wedi’i gofnodi) Dialydd Rhodri Mawr Oes y Brenhinoedd Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Anarawd ap Rhodri, o Historie of Cambria (1584)
Anarawd ap Rhodri, o Historie of Cambria (1584) · Llun: Wikimedia Commons · David Powel, CC0

Ystyr yr enw

Anarawd ap Rhodri: Anarawd, mab Rhodri (Rhodri Mawr)

Anarawd ap Rhodri

  • Anarawd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Rhodri enw ei dad: Rhodri Mawr

Anarawd ap Rhodri oedd mab hynaf Rhodri Mawr a brenin Gwynedd o 878 hyd 916. Dair blynedd wedi i’r Saeson ladd ei dad, trechodd hwy yn aber Conwy, y fuddugoliaeth a gofir fel Dial Rhodri. Cadwodd Wynedd yn ddiogel am bron i ddeugain mlynedd, deliodd â’r Brenin Alffred o Wessex fel brenin, ac ohono ef y daeth pob brenin a thywysog diweddarach yng Ngwynedd. Pan fu farw, galwodd cronicl y Cymry ef yn frenin y Brythoniaid.

Brenin Gwynedd878–916
TadRhodri Mawr
Buddugoliaeth fawrbrwydr Conwy, 881, ‘dial Rhodri’
MabIdwal Foel, brenin Gwynedd
Bu farw916

Dial Rhodri

Yn 878 syrthiodd Rhodri Mawr a’i fab Gwriad yn ymladd y Mersiaid. Cymerodd Anarawd, yr hynaf o’r meibion a oedd yn fyw, deyrnas Gwynedd, a safodd ei frodyr gydag ef. Yn 881 daeth y Mersiaid i Wynedd eto, yn sicr fod teyrnas Rhodri wedi’i thorri. Yn aber afon Conwy aeth Anarawd a’i frodyr i’w cyfarfod a’u chwalu.

Galwodd cronicl y Cymry y frwydr yn ‘ddial Rhodri gan Dduw’, ac mae’r Cymry wedi’i galw’n Ddial Rhodri byth ers hynny. Dyna’r tro olaf am ddwy ganrif i fyddin Seisnig geisio gorchfygu Gwynedd.

Meibion Rhodri

Mae Asser, ysgolhaig Cymreig Tyddewi a ysgrifennodd fuchedd y Brenin Alffred, yn dweud mor gryf oedd tŷ Rhodri wedi mynd. Trodd brenhinoedd Dyfed, Brycheiniog a Gwent at Alffred am nawdd, meddai, am eu bod ‘wedi’u gyrru gan nerth’ meibion Rhodri. Daliai Anarawd a’i frodyr Cadell a Merfyn Wynedd, Seisyllwg a Phowys bellach, y rhan fwyaf o Gymru.

Brenin wrth frenin gydag Alffred

Gwnaeth Anarawd gynghrair yn gyntaf â brenhinoedd Danaidd Efrog. Yna, yn y 890au, daeth gyda’i frodyr i lys Alffred ei hun. Mae Asser yn adrodd sut y derbyniodd Alffred ef yn anrhydeddus, sefyll wrth ei ochr yn ei fedydd esgob a’i gymryd yn fab iddo yn y ffydd, a’i anfon adref ag anrhegion drud. Daeth Anarawd i gyfeillgarwch Alffred ar yr un telerau ag Æthelred, arglwydd y Mersiaid: fel brenin, a’i deyrnas yn eiddo iddo’i hun.

Llinach Aberffraw

Bu farw Anarawd yn 916. Mae’r Annales Cambriae yn ei nodi mewn pedwar gair, ‘Anaraut rex Brittonum moritur’, bu farw Anarawd, brenin y Brythoniaid. Dilynodd ei fab Idwal Foel ef yn Aberffraw, sedd frenhinol Gwynedd, ac o Idwal y daeth Iago, Cynan, Gruffudd ap Cynan, Owain Gwynedd a’r ddau Lywelyn. Roedd tywysogion Gwynedd yn falch o fod yn etifeddion iddo.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf