Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1191–1237

Siwan

Merch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, a fu’n aml yn cyfryngu rhwng Cymru a Lloegr.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1191–1237 (wedi’i gofnodi) Tywysoges a heddychwraig Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Ffenestr liw o 1933 o’r Dywysoges Siwan yn Eglwys y Santes Fair, Trefriw
Ffenestr liw o 1933 o’r Dywysoges Siwan yn Eglwys y Santes Fair, Trefriw · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Siwan, Joan i’r Saeson, oedd merch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, ac am fwy na deng mlynedd ar hugain hi oedd llais Gwynedd yn llys Lloegr. Dro ar ôl tro, pan fygythiai rhyfel rhwng ei thad, wedyn ei brawd, a’i gŵr, Siwan a groesai’r ffin i wneud heddwch. Fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru, a hi oedd mam Dafydd ap Llywelyn, y rheolwr cyntaf yng Nghymru i’w alw ei hun yn Dywysog Cymru.

Ganedtua 1191, efallai yn Normandi
Tady Brenin John o Loegr
PriododdLlywelyn ab Iorwerth, Llywelyn Fawr, tua 1205
TeitlArglwyddes Gogledd Cymru; o 1230 Arglwyddes Cymru
PlantDafydd ap Llywelyn, Elen, Susanna, ac yn ôl pob tebyg Gwladus Ddu ac eraill
Bu farw2 Chwefror 1237, yn llys brenhinol Abergwyngregyn
CladdwydLlan-faes, Ynys Môn, lle sefydlodd Llywelyn frodordy er cof amdani

Merch brenin i Wynedd

Siwan oedd yr unig ferch hysbys i’r Brenin John a aned y tu allan i’w briodas. Efallai mai’r cip cyntaf arni yn y cofnodion yw ym mis Rhagfyr 1203, pan ddygwyd “merch y brenin” drosodd o Normandi ar draul y brenin. Roedd gan John briodas mewn golwg. Roedd Llywelyn ab Iorwerth wedi’i wneud ei hun yn feistr ar Wynedd, ac roedd John am ei gael yn gynghreiriad. Erbyn Hydref 1204 roedd Siwan wedi’i dyweddïo â Llywelyn, ac ym mis Ebrill 1205 rhoddodd y brenin Ellesmere i Lywelyn yn waddol iddi. Priodwyd hwy tua’r adeg honno, a daeth Siwan i lysoedd Gwynedd yn Aber ac Aberffraw.

Heddychwraig 1211

Ni pharhaodd yr heddwch rhwng ei thad a’i gŵr. Yn 1211 daeth John i Wynedd gyda byddin fawr a gwasgu’n galed ar Lywelyn. Yna, yng ngeiriau’r cronicl Cymraeg, anfonodd Llywelyn “ei wraig, merch y brenin, ato” i wneud heddwch. Aeth Siwan at ei thad a dychwelyd ag amodau. Cadwodd Llywelyn ei goron, a bu Gwynedd fyw i godi eto. Yr haf canlynol, pan gasglodd John fyddin yn Nottingham i oresgyn Cymru unwaith eto, helpodd llythyr gan Siwan i’w berswadio i droi’n ôl.

anfonodd ei wraig, merch y brenin, ato i geisio gwneud heddwch â’r brenin

Brut y Tywysogion, 1211

Llais Cymru yn llys Lloegr

Am weddill ei hoes Siwan oedd prif gennad Llywelyn. Yn 1214 a 1215 enillodd ryddid i bump o’i wŷr a ddelid gan y goron. Yn 1224 cafodd hawl i deithio’n ddiogel i Gaerwrangon i baratoi cynhadledd heddwch â’i hanner brawd, y Brenin Harri III. Yn 1226 cyfarfu â’r brenin yn Amwythig gyda Llywelyn a’u mab Dafydd, ac yn 1228 aeth i Amwythig ar ei phen ei hun a threfnu cadoediad ei hunan. Y mis Hydref hwnnw safodd yn Westminster yn llysgennad Llywelyn pan dalodd Dafydd wrogaeth i’r brenin. Yn 1232 cyfarfu â Harri dair gwaith yn Amwythig ar ran Llywelyn, ac mewn un llythyr at ei brawd ysgrifennodd ei bod “yn drist y tu hwnt i fesur” fod yr heddwch wedi chwalu.

Yn 1226, gyda chefnogaeth Harri, cyhoeddodd y Pab fod Siwan yn gyfreithlon. Cododd hynny ei statws hi a statws ei phlant, a chryfhaodd hawl ei mab Dafydd i ddilyn ei dad yn unig etifedd Gwynedd.

1230

Adeg y Pasg 1230 cafwyd yr arglwydd o’r Mers Gwilym Brewys, a gedwid yn llys Llywelyn am bridwerth, yn ystafell Llywelyn gyda Siwan, a chrogwyd ef ar orchymyn Llywelyn. Cadwyd Siwan ar wahân am tua blwyddyn. Yna daeth Llywelyn â hi’n ôl i’w ochr, ac o’r adeg honno fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru, ac aeth ymlaen yn gennad iddo fel cynt. Gwnaeth Saunders Lewis y stori yn un o ddramâu mawr yr iaith Gymraeg, ‘Siwan’.

Llan-faes

Bu farw Siwan yn Abergwyngregyn ar 2 Chwefror 1237. Cariwyd ei chorff dros Afon Menai i Ynys Môn a’i gladdu yn Llan-faes, ac yn ei alar sefydlodd Llywelyn dŷ o frodyr Ffransisgaidd yno er cof amdani. Pan dynnwyd y brodordy i lawr dan Harri VIII, cymerwyd arch garreg o Lan-faes. Mae hi bellach yn eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas ym Miwmares, gyda delw o arglwyddes goronog ar ei chaead, a chredwyd ers tro mai ei harch hi yw hi.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf