Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1191–1237
Merch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, a fu’n aml yn cyfryngu rhwng Cymru a Lloegr.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Siwan, Joan i’r Saeson, oedd merch y Brenin John o Loegr a gwraig Llywelyn Fawr, ac am fwy na deng mlynedd ar hugain hi oedd llais Gwynedd yn llys Lloegr. Dro ar ôl tro, pan fygythiai rhyfel rhwng ei thad, wedyn ei brawd, a’i gŵr, Siwan a groesai’r ffin i wneud heddwch. Fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru, a hi oedd mam Dafydd ap Llywelyn, y rheolwr cyntaf yng Nghymru i’w alw ei hun yn Dywysog Cymru.
| Ganed | tua 1191, efallai yn Normandi |
|---|---|
| Tad | y Brenin John o Loegr |
| Priododd | Llywelyn ab Iorwerth, Llywelyn Fawr, tua 1205 |
| Teitl | Arglwyddes Gogledd Cymru; o 1230 Arglwyddes Cymru |
| Plant | Dafydd ap Llywelyn, Elen, Susanna, ac yn ôl pob tebyg Gwladus Ddu ac eraill |
| Bu farw | 2 Chwefror 1237, yn llys brenhinol Abergwyngregyn |
| Claddwyd | Llan-faes, Ynys Môn, lle sefydlodd Llywelyn frodordy er cof amdani |
Siwan oedd yr unig ferch hysbys i’r Brenin John a aned y tu allan i’w briodas. Efallai mai’r cip cyntaf arni yn y cofnodion yw ym mis Rhagfyr 1203, pan ddygwyd “merch y brenin” drosodd o Normandi ar draul y brenin. Roedd gan John briodas mewn golwg. Roedd Llywelyn ab Iorwerth wedi’i wneud ei hun yn feistr ar Wynedd, ac roedd John am ei gael yn gynghreiriad. Erbyn Hydref 1204 roedd Siwan wedi’i dyweddïo â Llywelyn, ac ym mis Ebrill 1205 rhoddodd y brenin Ellesmere i Lywelyn yn waddol iddi. Priodwyd hwy tua’r adeg honno, a daeth Siwan i lysoedd Gwynedd yn Aber ac Aberffraw.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Ni pharhaodd yr heddwch rhwng ei thad a’i gŵr. Yn 1211 daeth John i Wynedd gyda byddin fawr a gwasgu’n galed ar Lywelyn. Yna, yng ngeiriau’r cronicl Cymraeg, anfonodd Llywelyn “ei wraig, merch y brenin, ato” i wneud heddwch. Aeth Siwan at ei thad a dychwelyd ag amodau. Cadwodd Llywelyn ei goron, a bu Gwynedd fyw i godi eto. Yr haf canlynol, pan gasglodd John fyddin yn Nottingham i oresgyn Cymru unwaith eto, helpodd llythyr gan Siwan i’w berswadio i droi’n ôl.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Brut y Tywysogyon or The Chronicle of the Princes, Peniarth MS. 20 versioncyfieithiad Thomas Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1952 (Saesneg)Cronicl y tywysogion, a gadwyd gan fynachod Cymru hyd 1282. Mae’n cofnodi gweithredoedd pob brenin a thywysog flwyddyn wrth flwyddyn, a sut y bu farw pob un.
anfonodd ei wraig, merch y brenin, ato i geisio gwneud heddwch â’r brenin
Brut y Tywysogion, 1211
Am weddill ei hoes Siwan oedd prif gennad Llywelyn. Yn 1214 a 1215 enillodd ryddid i bump o’i wŷr a ddelid gan y goron. Yn 1224 cafodd hawl i deithio’n ddiogel i Gaerwrangon i baratoi cynhadledd heddwch â’i hanner brawd, y Brenin Harri III. Yn 1226 cyfarfu â’r brenin yn Amwythig gyda Llywelyn a’u mab Dafydd, ac yn 1228 aeth i Amwythig ar ei phen ei hun a threfnu cadoediad ei hunan. Y mis Hydref hwnnw safodd yn Westminster yn llysgennad Llywelyn pan dalodd Dafydd wrogaeth i’r brenin. Yn 1232 cyfarfu â Harri dair gwaith yn Amwythig ar ran Llywelyn, ac mewn un llythyr at ei brawd ysgrifennodd ei bod “yn drist y tu hwnt i fesur” fod yr heddwch wedi chwalu.FfynhonnellJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.
Yn 1226, gyda chefnogaeth Harri, cyhoeddodd y Pab fod Siwan yn gyfreithlon. Cododd hynny ei statws hi a statws ei phlant, a chryfhaodd hawl ei mab Dafydd i ddilyn ei dad yn unig etifedd Gwynedd.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Adeg y Pasg 1230 cafwyd yr arglwydd o’r Mers Gwilym Brewys, a gedwid yn llys Llywelyn am bridwerth, yn ystafell Llywelyn gyda Siwan, a chrogwyd ef ar orchymyn Llywelyn. Cadwyd Siwan ar wahân am tua blwyddyn. Yna daeth Llywelyn â hi’n ôl i’w ochr, ac o’r adeg honno fe’i gelwid yn Arglwyddes Cymru, ac aeth ymlaen yn gennad iddo fel cynt. Gwnaeth Saunders Lewis y stori yn un o ddramâu mawr yr iaith Gymraeg, ‘Siwan’.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Bu farw Siwan yn Abergwyngregyn ar 2 Chwefror 1237. Cariwyd ei chorff dros Afon Menai i Ynys Môn a’i gladdu yn Llan-faes, ac yn ei alar sefydlodd Llywelyn dŷ o frodyr Ffransisgaidd yno er cof amdani. Pan dynnwyd y brodordy i lawr dan Harri VIII, cymerwyd arch garreg o Lan-faes. Mae hi bellach yn eglwys y Santes Fair a Sant Nicolas ym Miwmares, gyda delw o arglwyddes goronog ar ei chaead, a chredwyd ers tro mai ei harch hi yw hi.FfynonellauJoan (Siwan) (died 1237), princess and diplomat ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ei dwyn o Normandi yn 1203; ei dyweddïo cyn 15 Hydref 1204; rhoi Ellesmere yn waddol, 16 Ebrill 1205; heddwch 1211 a’i llythyr yn 1212; cennad yng Nghaerwrangon 1224, Amwythig 1226, 1228 a 1232, Westminster 1228; ei chyhoeddi’n gyfreithlon 1226; Arglwyddes Cymru wedi 1230; bu farw yn Aber, 2 Chwefror 1237; ei chladdu yn Llan-faes.Joan, Lady of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni tua 1191, gorchymyn y Pab ym mis Ebrill 1226, y brodordy yn Llan-faes, yr arch garreg ym Miwmares, a drama Saunders Lewis, ‘Siwan’.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf