Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Garth Celyn, Abergwyngregyn

Llys tywysogion Gwynedd yn Aber, yn edrych dros y Fenai. Yma y bu farw Siwan, ac yma y ganed Gwenllian, merch Llywelyn ap Gruffudd, yn 1282.

Llun: Ffenestr liw o 1933 o’r Dywysoges Siwan yn Eglwys y Santes Fair, Trefriw · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1200s 53.238° N, 4.019° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Garth Celyn: y garth celyn; Abergwyngregyn islaw yw ‘aber afon y cregyn gwyn’ (aber + gwyn + cregyn)

Garth Celyn

  • Garth garth
  • Celyn celyn

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Aber Garth Celyn, Abergwyngregyn heddiw, rhwng y mynyddoedd a’r Fenai i’r dwyrain o Fangor. Dyma un o brif lysoedd tywysogion Gwynedd, cartref Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd, ac oddi yma yn Nhachwedd 1282 rhoddodd y tywysog a’i bobl eu hateb balch i Archesgob Caergaint.

CantrefArllechwedd
Llysoedd brenhinolGydag Aberffraw a Llys Rhosyr
Siaradwyr Cymraeg48.5% yn 2011

Y groesfan i Fôn

Gwarchodai Aber yr hen groesfan dros Draeth Lafan i Fôn, a cherddai teithwyr dros y traeth i ddal y cwch fferi i Lan-faes nes codi Pont y Borth. Rhedai’r ffordd Rufeinig o Gaer i Segontium drwy’r pentref, ac mae bryngaer Maes y Gaer yn edrych i lawr ar y dyffryn.

Llys Llywelyn Fawr

Garth Celyn oedd prif lys cantref Arllechwedd, ac yn y 13eg ganrif tyfodd yn un o lysoedd mawr Gwynedd. Yma y treuliai Llywelyn Fawr lawer o’i amser. Bu farw ei wraig Siwan yn Aber yn 1237 a chludwyd hi dros y Fenai i’w chladdu yn Llan-faes, a bu farw ei fab, y Tywysog Dafydd ap Llywelyn, yn y llys yn 1246. Mae drama Saunders Lewis, Siwan, a Llywelyn Fawr Thomas Parry yn perthyn i’r lle hwn.

Gwenllian

Ym Mehefin 1282 ganed y Dywysoges Gwenllian, merch Llywelyn ap Gruffudd, yma. Bu farw ei mam, Eleanor de Montfort, Arglwyddes Cymru, wedi’r enedigaeth ar 19 Mehefin 1282.

Ateb 1282

Yn Nhachwedd 1282 daeth yr Archesgob John Pecham ag amodau Edward I, a fyddai wedi troi Llywelyn yn arglwydd dan y brenin Seisnig. Gwrthododd y tywysog, gan ysgrifennu o ‘Garth Kelyn’, ac anfonodd pobl Eryri eu hateb eu hunain. Mae eu hateb balch a herfeiddiol ymhlith y datganiadau pwysicaf o genedlgarwch Cymreig a gafwyd erioed.

Ni wnaent hwy wrogaeth i unrhyw ddieithryn, nad oeddent yn gwybod dim am ei iaith, ei arferion na’i gyfreithiau.

Pobl Eryri at yr Archesgob Pecham, 1282

Lle safai’r llys

Ger twmpath y Mŵd, cafwyd neuadd o statws uchel wrth gloddio yn 1993 a 2010, 11.2 wrth 8 metr y tu mewn gydag adenydd mawr, a allai ddyddio o gyfnod y tywysogion olaf, gyda thlws efydd a cheiniog o’r cyfnod cyn y goncwest. Hawlir Pen y Bryn hefyd, o fewn y clawdd dwbl a’r ffos a elwir bellach yn Garth Celyn, fel safle’r llys brenhinol. Uwchben y pentref mae Afon Goch yn syrthio tua 120 troedfedd yn Rhaeadr Fawr.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf