Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1238–1283
Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a ddechreuodd y rhyfel olaf yn 1282 ac a arweiniodd y Cymry wedi i Lywelyn syrthio, tywysog annibynnol olaf Cymru.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Dafydd ap Gruffudd: Dafydd, mab Gruffudd
Dafydd ap Gruffudd
Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ein Llyw Olaf, a drawodd ergyd gyntaf rhyfel olaf tywysogion Cymru, ac wedi i Lywelyn syrthio yng Nghilmeri cymerodd y teitl Tywysog Cymru ac ymladd ymlaen o’r mynyddoedd am chwe mis arall. Ef oedd tywysog olaf tŷ Aberffraw i reoli yng Nghymru. Pan ddaliwyd ef, rhoddodd Edward I ef i farwolaeth yn Amwythig mewn ffordd na ddefnyddiwyd erioed o’r blaen ar garcharor o’i radd.
| Ganwyd | tua 1238 |
|---|---|
| Tad | Gruffudd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr |
| Mam | Senena |
| Brawd | Llywelyn ap Gruffudd |
| Gwraig | Elizabeth Ferrers |
| Tywysog Cymru | Rhagfyr 1282 hyd Fehefin 1283 |
| Bu farw | 3 Hydref 1283, yn Amwythig |
Dafydd oedd y trydydd o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a Senena, ac yn ŵyr i Lywelyn Fawr. Fe’i magwyd rhwng dau fyd, yn llys Gwynedd ac yn llys brenhinoedd Lloegr, ac roedd yn adnabod y ddau’n dda. Wedi rhyfel 1277 rhoddwyd iddo arglwyddiaeth Rhufoniog a Dyffryn Clwyd, o gwmpas Dinbych, drwy Gytundeb Aberconwy.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.
Roedd Cymry’r gogledd-ddwyrain wedi dioddef pum mlynedd o swyddogion Seisnig a llysoedd Seisnig yn lle eu cyfraith eu hunain. Ar noson Sul y Blodau 1282 arweiniodd Dafydd hwy yn erbyn Castell Penarlâg a’i gipio, a chododd y Cymry ar draws y wlad. Dyna ddechrau rhyfel olaf y tywysogion. Ymunodd ei frawd Llywelyn â’r rhyfel, a thrwy’r haf a’r hydref daliodd y Cymry Eryri yn erbyn byddinoedd Edward I.FfynonellauDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.Llywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
Pan syrthiodd Llywelyn yng Nghilmeri ar 11 Rhagfyr 1282, cymerodd Dafydd ei deitl ac ymladd ymlaen yn Dywysog Cymru. Daliodd ei dir yn Nolwyddelan, yna yng Nghastell y Bere dan Gadair Idris, a ildiodd ar 25 Ebrill 1283, yna yn Nolbadarn, ac yn olaf yn y mynyddoedd uwchben Abergwyngregyn, lle bu ei daid a’i frawd yn cynnal llys.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.
Ar 22 Mehefin 1283 cafwyd ef yn ei guddfan olaf, Nanhysglain, pant yn y gors ger Bera Mawr, a’i ddal wedi ymladd lle clwyfwyd ef yn ddrwg. Daliwyd ei fab Owain gydag ef.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.
Galwodd Edward senedd i Amwythig i’w brofi. Ar 3 Hydref 1283 llusgwyd Dafydd drwy’r strydoedd, ei grogi, a’i dorri’n ddarnau tra oedd yn fyw o hyd, y gŵr cyntaf o radd uchel yn yr hanes a gofnodwyd i’w roi i farwolaeth yn y ffordd honno. Roedd wedi ymladd dros ei wlad ei hun, a threuliodd ei ddyddiau olaf yn dywysog arni.FfynhonnellDafydd ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ymosodiad ar Benarlâg ar Sul y Blodau 1282; Tywysog Cymru o farw Llywelyn hyd ei ddal ar 22 Mehefin 1283; ildiodd Castell y Bere ar 25 Ebrill 1283; daliwyd yn Nanhysglain ger Bera Mawr; dienyddiwyd yn Amwythig ar 3 Hydref 1283.
Caewyd ei feibion Llywelyn ac Owain yng Nghastell Bryste, a’i ferch Gwladys mewn priordy yn swydd Lincoln, fel ei chyfnither Gwenllian, merch Llywelyn. Gyda Dafydd daeth rheolaeth tywysogion tŷ Aberffraw yng Nghymru i ben, ond nid eu hanes: gan mlynedd yn ddiweddarach byddai ei berthynas Owain Lawgoch yn hawlio eu teitl o Ffrainc, ac ar ei ôl ef Owain Glyndŵr.
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.
Dechrau rhyfel 1282Wedi marw Llywelyn mae ei frawd Dafydd ap Gruffudd yn cymryd y teitl Tywysog Cymru ac yn dal allan ym mynyddoedd Eryri tan fis Mehefin.
Dafydd yn ymladd ymlaenMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Llinach frenhinol Aberffraw, o Faelgwn hyd at dywysogion olaf Cymru.
1/11Maelgwn Gwynedd d. c. 547CC
2/11Cadwallon ap Cadfan d. 634MF
3/11Merfyn Frych d. 844RM
4/11Rhodri Mawr d. 878GC
5/11Gruffudd ap Cynan c. 1055–1137OG
6/11Owain Gwynedd c. 1100–1170LF
7/11Llywelyn Fawr c. 1173–1240DL
8/11Dafydd ap Llywelyn c. 1212–1246LG
9/11Llywelyn ap Gruffudd c. 1223–1282DG
10/11Dafydd ap Gruffudd c. 1238–1283GL
11/11Gwenllian ferch Llywelyn 1282–1337Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf