Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

1252–1282

Elinor de Montfort

Gwraig Llywelyn ap Gruffudd a’r fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru. Fe’i daliwyd ar y môr ar ei ffordd i’w briodi, ac arhosodd dair blynedd i ddod yn wraig iddo.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1252–1282 (wedi’i gofnodi) Tywysoges Cymru, gwraig Llywelyn Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
★ Y Cymro cyntaf Y fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru, 1278
Elinor de Montfort mewn rhòl o’r 13eg ganrif o deulu Simon de Montfort
Elinor de Montfort mewn rhòl o’r 13eg ganrif o deulu Simon de Montfort · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Elinor de Montfort oedd gwraig Llywelyn ap Gruffudd, tywysog olaf Cymru o’r hen linach, a Thywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri. Yn ferch i Simon de Montfort ac yn wyres i’r Brenin John, fe’i haddawyd i Lywelyn yn blentyn, priododd ef drwy ddirprwy, fe’i cipiwyd ar y môr ar ei ffordd i Gymru a’i chadw’n garcharor am bron i dair blynedd, ac o’r diwedd daeth yn briodferch iddo. Bu farw yn 1282 wrth eni eu merch Gwenllian.

GanwydTua 1252
Bu farw19 Mehefin 1282, Abergwyngregyn
Ei thadSimon de Montfort, iarll Caerlŷr
Ei mamEleanor, chwaer y Brenin Harri III
Ei gŵrLlywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru
Ei merchGwenllian
CladdwydY brodordy yn Llan-faes, Môn

Merch y Montfortiaid#

Elinor oedd plentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor, chwaer Harri III. Ei thaid oedd y Brenin John, ac un o’i modrybedd oedd Siwan, gwraig Llywelyn Fawr. Dengys cyfrifon cartref ei mam ei bod yn cael ei dysgu mewn crefydd a llên erbyn ei bod yn saith oed, ac yn 1265 prynwyd llyfr gweddi bychan o femrwn iddi yn Llundain i’w gario ar daith.

Wedi’i haddo i’r tywysog#

Roedd Simon de Montfort a Llywelyn ap Gruffudd yn gynghreiriaid yn rhyfel y barwniaid yn erbyn Harri III, a dywed y croniclwyr i Elinor gael ei haddo i’r tywysog yn ferch fach yn rhan o’r cynghrair hwnnw. Pan laddwyd Simon a’i fab Henry yn Evesham ar 4 Awst 1265, ffodd Elinor i Ffrainc gyda’i mam, a chawsant loches gyda lleianod Dominicaidd Montargis.

Priodi drwy ddirprwy#

Yn 1275, ddeng mlynedd yn ddiweddarach, dewisodd Llywelyn gadw at yr hen addewid. Mae’n ddigon posibl fod gan Elinor, a hithau’n ddwy ar bymtheg oed ac wedi’i magu gan fam eofn a galluog, ran yn y dewis ei hun. Priodwyd y ddau yn Ffrainc drwy eiriau cynddrychol, priodas wir yng ngolwg yr Eglwys, fel y cofnoda Brut y Tywysogion ac fel y cadarnhaodd y Pab Ioan XXI yn ddiweddarach. Ym mis Ionawr 1276 hwyliodd Elinor am Gymru gyda’i brawd Amaury, gan gadw’n glir o Loegr.

Ei chipio ar y môr#

Oddi ar Ynysoedd Sili cipiwyd ei llongau gan forwyr o Fryste, yn gweithio i’w chefnder Edward I. Cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar fwrdd y llong. Treuliodd Elinor wythnos ym Mryste ac yna fe’i daliwyd yng Nghastell Windsor am bron i dair blynedd. Ni roddodd Llywelyn hi i fyny byth. Anfonodd negeswyr a chynnig arian am ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’, ac ysgrifennodd at y Pab, a anogodd y brenin i’w rhyddhau.

Y briodas yng Nghaerwrangon#

Wedi heddwch 1277 rhyddhawyd Elinor, ac ar ŵyl Sant Edward ym mis Hydref 1278 priodwyd hi a Llywelyn wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon, yn ôl yr arfer. Rhoddodd Edward I ei gyfnither i’w phriodi a thalu am y wledd. O’r dydd hwnnw fe’i gelwid, yng Nghymru ac yn Lloegr, yn Dywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri, ac mae’r Bywgraffiadur yn ei chofio fel tywysoges a diplomydd.

Gwenllian#

Ar 19 Mehefin 1282, yn llys y tywysog yn Abergwyngregyn, bu farw Elinor wrth eni eu merch Gwenllian. Cariwyd ei chorff dros Draeth Lafan i frodordy’r Ffransisgiaid yn Llan-faes ym Môn, a sefydlwyd gan Lywelyn Fawr er cof am Siwan, a chladdwyd hi wrth ochr ei modryb. Chwe mis yn ddiweddarach syrthiodd Llywelyn yng Nghilmeri.

‘Ac yn esgor arni y bu farw Elinor ac y’i claddwyd ym mynachlog y brodyr troednoeth yn Llan-faes ym Môn.’

Brut y Tywysogion

Ar y llinell amser

  1. Llywelyn yn priodi Elinor

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.

    Llywelyn yn priodi Elinor

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf