Llywelyn ap Gruffudd
Ein Llyw Olaf (wedi’i gofnodi)Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap Gruffudd

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion
13 Hydref 1278
Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.
Llun: Y llechfaen gerfiedig yn eglwys Biwmares, a gymerwyd yn hir am un Siwan ac a gredir yn awr i ddangos Elinor de Montfort. · Tipcake, CC0 · Wikimedia Commons
Yn 1278 priododd Llywelyn ap Gruffudd Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Daeth hi’n Dywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri.FfynhonnellEleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.
| Pryd | Gŵyl Sant Edward, 1278 |
|---|---|
| Ble | Eglwys Gadeiriol Caerwrangon |
| Priodferch | Elinor, merch Simon de Montfort |
Cytunwyd ar y briodas yn oes ei thad. Yn 1275, wrth iddi hwylio i Gymru, cipiwyd ei llongau ger Ynysoedd Sili gan forwyr o Fryste, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd.FfynhonnellEleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.

Rhoddodd Edward I y briodferch, ei gyfnither, a thalodd am y wledd.FfynhonnellEleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.
Bu farw Elinor ar 19 Mehefin 1282, wrth eni eu merch Gwenllian yn Abergwyngregyn. Fe’i cariwyd dros Draeth Lafan i’w chladdu yn Llan-faes.FfynonellauEleanor de Montfort, Princess of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Plentyn ieuengaf Simon de Montfort ac Elinor o Loegr; drwy gynghrair Simon â Llywelyn cytunwyd y byddai Llywelyn ac Elinor yn priodi; yn 1275 cipiwyd ei llongau gan forwyr o borthladd Bryste ger Ynysoedd Sili, a’i chadw yn Windsor am bron i dair blynedd; priodwyd yng Nghaerwrangon ar ŵyl Sant Edward, 1278, pan roddodd Edward y briodferch, ei gyfnither, a thalu am y wledd; wedyn Tywysoges Cymru ac Arglwyddes Eryri; bu farw ar 19 Mehefin 1282 wrth eni Gwenllian yn Abergwyngregyn, a’i chario dros Draeth Lafan i’r brodordy yn Llan-faes.Gwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Eleanor oedd plentyn ieuaf, a’r unig ferch a oroesodd, Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor. Dengys cyfrifon y teulu yn 1265 ei bod yn cael ei dysgu mewn crefydd a llythrennau erbyn ei bod yn saith oed, a phrynwyd brefiari bach iddi yn Llundain y mis Chwefror hwnnw. Dengys rholiau’r teulu hefyd hoffter gwirioneddol rhyngddi hi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach.FfynhonnellEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.
Fe’i haddawyd i Lywelyn pan nad oedd ond pump oed, ac mae’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn cysylltu’r briodas â chefnogaeth y tywysog i’w thad. Wedi brwydr Evesham ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265, a chawsant loches gyda lleianod Dominicaidd Montargis.FfynhonnellEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.
Pan benderfynodd y tywysog ei phriodi yn 1275 roedd hi’n ddwy ar bymtheg, wedi’i magu gan fam gref a galluog, ac mae’n ddigon posibl mai hi ei hun a roddodd gychwyn ar bethau. Fe’u priodwyd drwy ddirprwy, a hwyliodd ei brawd Amaury gyda hi. Pan gipiwyd y llong, cafwyd baner Montfort ynghudd ar ei bwrdd. Treuliodd wythnos ym Mryste cyn ei chludo ymlaen i Windsor.FfynhonnellEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.
Mae Brut y Tywysogion yn cofnodi’r briodas fel un a wnaed drwy eiriau’r presennol, a chadarnhaodd y Pab Ioan XXI hawl y ddau. Cynigiodd Llywelyn arian am ei rhyddid yn 1276, ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Eleanor ei wraig’. Roedd awduron ei hoes ei hun yn ei galw’n blaen yn wraig gyfreithlon i Lywelyn.FfynhonnellEleanor de Montfort (c. 1258–1282), princess and diplomat ↗Danna R. Messer, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruPlentyn ieuengaf ac unig ferch a oroesodd Simon de Montfort, iarll Caerlŷr, a’i wraig Eleanor; dengys cyfrifon cartref yr iarlles yn 1265 iddi gael addysg grefyddol a llenyddol mor ifanc â saith oed, a bod ganddi frefiari cludadwy a brynwyd yn Llundain ym mis Chwefror 1265; dengys rholiau’r cartref hoffter gwirioneddol rhyngddi a’i chefnder, Edward I yn ddiweddarach; yn bump oed fe’i dyweddïwyd â Llywelyn ap Gruffudd, a’r croniclwyr Nicholas Trevet a William Rishanger yn awgrymu i’r cynghrair godi o gefnogaeth y tywysog i Simon; wedi Evesham (4 Awst 1265) ffodd i Ffrainc gyda’i mam ar 28 Hydref 1265 a chawsant loches yn lleiandy Dominicaidd Montargis; yn 1275 penderfynodd y tywysog ei phriodi, ac yn ddwy ar bymtheg oed, wedi’i magu gan fam lwyddiannus a gweithgar mewn gwleidyddiaeth, ni ddylid diystyru’r awgrym mai Elinor ei hun a gychwynnodd y cyfan; wedi ei phriodi drwy ddirprwy, hwyliodd am Gymru rhwng 9 a 23 Ionawr 1276 gyda’i brawd Amaury; oddi ar arfordir y gorllewin cipiwyd ei llong gan wŷr y credir iddynt gael eu cyflogi gan y brenin; cafwyd baner Montfort yn guddiedig ar y llong; wythnos ym Mryste, yna tair blynedd yn Windsor; cofnoda Brut y Tywysogion y briodas drwy eiriau cynddrychol, a chefnogodd y Pab Ioan XXI hawl y pâr; galwai cyfoeswyr hi’n wraig gyfreithlon i Lywelyn; cynigiodd Llywelyn arian yn 1276 ac yn 1277 cynigiodd 6,000 o farciau am ryddhau ‘yr Arglwyddes Elinor ei wraig’; wedi Nadolig 1277 rhyddhawyd hi a dychwelodd gydag ef i Gymru.
Fe’u priodwyd wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278. Roedd brenhinoedd Lloegr a’r Alban yno, gydag iarll Lancaster.FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’.
Roedd brodordy Llan-faes, lle rhoddwyd Eleanor i orffwys, wedi’i sefydlu tua 1237 gan Lywelyn Fawr er cof am ei wraig Siwan, ac roedd bedd Siwan o fewn ei dir. Felly claddwyd y ddwy Arglwyddes Cymru yn yr un lle sanctaidd. Mae arch garreg Siwan wedi goroesi, ac yn 1808 gosododd yr Is-iarll Bulkeley hi yn eglwys Biwmares.FfynhonnellLlanfaes Friary ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd tua 1237 gan Lywelyn ab Iorwerth er cof am ei wraig Siwan, Arglwyddes Cymru; cysegrwyd yn 1240, tra oedd Llywelyn yn fyw o hyd; gorweddai bedd Siwan mewn llain gysegredig a arhosodd o fewn tir y brodordy; claddwyd Elinor de Montfort, Tywysoges Cymru, yno yn 1282, ac roedd yn hoff fan claddu i uchelwyr Môn; difrodwyd yn 1295 ac yn 1401, ac adferwyd yn 1414 gyda help Harri V; diddymwyd yn 1538, a defnyddiwyd ei gerrig i adeiladau ym Miwmares; cododd Rowland Whyte dŷ o’r enw Friars ar y safle yn 1623; fe’i meddiannwyd yn 1939, pan addasodd Saunders-Roe gychod hedfan Catalina yno, 399 mewn pedair blynedd; cloddiwyd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn 1991, a ganfu olion claddedig yr eglwys ac adeiladau eraill a theils llawr canoloesol, rhai â dail derw a mes; heneb gofrestredig; defnyddiwyd yr arch garreg yn eglwys Biwmares am flynyddoedd lawer yn gafn dŵr i geffylau cyn i’r Is-iarll Bulkeley ei gosod yn yr eglwys yn 1808.
Magwyd eu merch Gwenllian ym mhriordy Sempringham yn Swydd Lincoln, lle bu fyw am bedair blynedd ar ddeg a deugain. Ysgrifennai’r cofnodion ei henw fel ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’, a bu farw ar 7 Mehefin 1337. Codwyd plac iddi ar yr Wyddfa yn 2008, ac ar 26 Medi 2009 enwyd copa yn Garnedd Gwenllian er anrhydedd iddi.FfynhonnellGwenllian of Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Ei geni ym Mehefin 1282 yn Abergwyngregyn; marw Eleanor ar 19 Mehefin 1282; Sempringham am bum deg pedair blynedd; ‘Wencilian’ a ‘Wentliane’; y pensiwn o £20 y flwyddyn; bu farw 7 Mehefin 1337; plac yr Wyddfa yn 2008; Carnedd Gwenllian, 26 Medi 2009.
Ffynonellau a darllen pellach
Yr unig dywysog brodorol a gydnabuwyd gan goron Lloegr yn Dywysog Cymru. Daeth ei farwolaeth yng Nghilmeri ag annibyniaeth i ben.
Llywelyn ap GruffuddGwraig Llywelyn ap Gruffudd a’r fenyw gyntaf i’w galw’n Dywysoges Cymru. Fe’i daliwyd ar y môr ar ei ffordd i’w briodi, ac arhosodd dair blynedd i ddod yn wraig iddo.
Elinor de MontfortMae Harri III yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
Cytundeb TrefaldwynAr ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.
Cytundeb AberconwyLladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.
Marwolaeth yng NghilmeriAr Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.
Dechrau rhyfel 1282Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf