Ar 11 Rhagfyr 1282 lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ger Llanfair-ym-Muallt. Gydag ef daeth teyrnasiad tywysogion brodorol Cymru i ben.FfynonellauBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)11 Rhagfyr 1282, ger Llanfair-ym-Muallt, a elwir hefyd brwydr Pont Irfon; lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd; mae Walter o Guisborough yn enwi Stephen de Frankton, milwr Seisnig, a sonia Cronicl Hagnaby am frwydr hir; tybiai J. Beverley Smith y gallai Stephen neu Robert Body fod wedi’i daro, ger Llanganten yn ôl pob tebyg; aethpwyd â’i ben i Ruddlan ac yna i Lundain a’i osod ar y Tŵr, wedi’i goroni i wawdio proffwydoliaeth Gymreig; aeth mynaich â’i gorff i Gwm-hir.Llywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.
| Pryd | 11 Rhagfyr 1282 |
|---|---|
| Ble | Ger Llanfair-ym-Muallt, yng Nghilmeri |
| Enw arall | Brwydr Pont Irfon |
Yr ymladd ger yr Irfon#
Roedd Llywelyn wedi dod i’r de i Fuellt. Mae un croniclydd yn enwi milwr Seisnig, Stephen de Frankton, fel y gŵr a’i trawodd; mae un arall yn sôn am frwydr hir. Syrthiodd, ger Llanganten yn ôl pob tebyg.FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)11 Rhagfyr 1282, ger Llanfair-ym-Muallt, a elwir hefyd brwydr Pont Irfon; lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd; mae Walter o Guisborough yn enwi Stephen de Frankton, milwr Seisnig, a sonia Cronicl Hagnaby am frwydr hir; tybiai J. Beverley Smith y gallai Stephen neu Robert Body fod wedi’i daro, ger Llanganten yn ôl pob tebyg; aethpwyd â’i ben i Ruddlan ac yna i Lundain a’i osod ar y Tŵr, wedi’i goroni i wawdio proffwydoliaeth Gymreig; aeth mynaich â’i gorff i Gwm-hir.

Pen y tywysog#
Aethpwyd â’i ben i Ruddlan ac yna i Lundain, a’i osod ar y Tŵr, wedi’i goroni i wawdio proffwydoliaeth Gymreig.FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)11 Rhagfyr 1282, ger Llanfair-ym-Muallt, a elwir hefyd brwydr Pont Irfon; lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd; mae Walter o Guisborough yn enwi Stephen de Frankton, milwr Seisnig, a sonia Cronicl Hagnaby am frwydr hir; tybiai J. Beverley Smith y gallai Stephen neu Robert Body fod wedi’i daro, ger Llanganten yn ôl pob tebyg; aethpwyd â’i ben i Ruddlan ac yna i Lundain a’i osod ar y Tŵr, wedi’i goroni i wawdio proffwydoliaeth Gymreig; aeth mynaich â’i gorff i Gwm-hir.
Cwm-hir#
Cariodd mynaich ei gorff i abaty Cwm-hir, lle mae’n gorwedd yn ôl traddodiad Cymru.FfynonellauBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)11 Rhagfyr 1282, ger Llanfair-ym-Muallt, a elwir hefyd brwydr Pont Irfon; lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd; mae Walter o Guisborough yn enwi Stephen de Frankton, milwr Seisnig, a sonia Cronicl Hagnaby am frwydr hir; tybiai J. Beverley Smith y gallai Stephen neu Robert Body fod wedi’i daro, ger Llanganten yn ôl pob tebyg; aethpwyd â’i ben i Ruddlan ac yna i Lundain a’i osod ar y Tŵr, wedi’i goroni i wawdio proffwydoliaeth Gymreig; aeth mynaich â’i gorff i Gwm-hir.Llywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Woodstock 1247; Bryn Derwin 1255; ymgyrch 1256 a threchu Stephen Bauzan yn 1257; y teitl Tywysog Cymru yng nghytundeb 1258 ag arglwyddi’r Alban; Cytundeb Trefaldwyn, 1267; y briodas yng Nghaerwrangon, 13 Hydref 1278; Cytundeb Aberconwy, 1277; Moel-y-don; yr ateb i Pecham, “dyddiau Camber fab Brutus”; Cilmeri, 11 Rhagfyr 1282; y traddodiad am ei gladdu yng Nghwm-hir.


Tua’r de i Fuellt#
Ar 11 Rhagfyr 1282 symudodd Llywelyn tua’r de o Wrtheyrnion i Fuellt. Ymgasglodd y Saeson, dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf, yr ochr draw i’r afon, a chlywsant am ryd i fyny’r afon.FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 11 Rhagfyr symudodd Llywelyn tua’r de o Wrtheyrnion i Fuellt; ymgasglodd byddin Lloegr, dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf, yr ochr draw i’r afon, a chlywodd am ryd i fyny’r afon; dywed Cronicl Hagnaby mai cast gan Mortimer oedd y cyfarfod i ddenu’r tywysog a’i ddal; nid yw Brut y Tywysogion yn sôn am frwydr fawr, ond dywed i Lywelyn ddod i’r lle gydag ychydig o wŷr yn unig; ymhlith y meirw roedd Llywelyn Fychan ap Gruffudd a Dafydd ab Einion Fychan; J. Beverley Smith: ‘yn ôl pob tebyg rywle ger Llanganten, uwchben yr Irfon ym Muellt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol y gaeaf’, ac am yr hanesion, ‘Ni allwn ddewis rhyngddynt’; lledaenwyd y newydd am farw’r tywysog drwy Ewrop gan asiantau Seisnig, gan gyrraedd Orvieto yn gynnar yn 1283; erbyn Ionawr roedd gan Edward bum mil o wŷr.
Magl#
Dywed Cronicl Hagnaby mai cast gan Mortimer oedd y cyfarfod i ddenu’r tywysog allan a’i ddal. Nid yw Brut y Tywysogion yn sôn am frwydr fawr, ond dywed i Lywelyn ddod i’r lle gydag ychydig o wŷr yn unig. Ymhlith y Cymry a syrthiodd roedd Llywelyn Fychan ap Gruffudd a Dafydd ab Einion Fychan.FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 11 Rhagfyr symudodd Llywelyn tua’r de o Wrtheyrnion i Fuellt; ymgasglodd byddin Lloegr, dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf, yr ochr draw i’r afon, a chlywodd am ryd i fyny’r afon; dywed Cronicl Hagnaby mai cast gan Mortimer oedd y cyfarfod i ddenu’r tywysog a’i ddal; nid yw Brut y Tywysogion yn sôn am frwydr fawr, ond dywed i Lywelyn ddod i’r lle gydag ychydig o wŷr yn unig; ymhlith y meirw roedd Llywelyn Fychan ap Gruffudd a Dafydd ab Einion Fychan; J. Beverley Smith: ‘yn ôl pob tebyg rywle ger Llanganten, uwchben yr Irfon ym Muellt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol y gaeaf’, ac am yr hanesion, ‘Ni allwn ddewis rhyngddynt’; lledaenwyd y newydd am farw’r tywysog drwy Ewrop gan asiantau Seisnig, gan gyrraedd Orvieto yn gynnar yn 1283; erbyn Ionawr roedd gan Edward bum mil o wŷr.
Gŵyl Sant Damasus#
‘Yn ôl pob tebyg rywle ger Llanganten, uwchben yr Irfon ym Muellt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol y gaeaf.’
J. Beverley Smith
Wrth bwyso’r gwahanol hanesion am ei farw, ysgrifennodd Smith: ‘Ni allwn ddewis rhyngddynt.’FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 11 Rhagfyr symudodd Llywelyn tua’r de o Wrtheyrnion i Fuellt; ymgasglodd byddin Lloegr, dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf, yr ochr draw i’r afon, a chlywodd am ryd i fyny’r afon; dywed Cronicl Hagnaby mai cast gan Mortimer oedd y cyfarfod i ddenu’r tywysog a’i ddal; nid yw Brut y Tywysogion yn sôn am frwydr fawr, ond dywed i Lywelyn ddod i’r lle gydag ychydig o wŷr yn unig; ymhlith y meirw roedd Llywelyn Fychan ap Gruffudd a Dafydd ab Einion Fychan; J. Beverley Smith: ‘yn ôl pob tebyg rywle ger Llanganten, uwchben yr Irfon ym Muellt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol y gaeaf’, ac am yr hanesion, ‘Ni allwn ddewis rhyngddynt’; lledaenwyd y newydd am farw’r tywysog drwy Ewrop gan asiantau Seisnig, gan gyrraedd Orvieto yn gynnar yn 1283; erbyn Ionawr roedd gan Edward bum mil o wŷr.
Ynghudd ar ei gorff#
Ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at y brenin: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff.’FfynhonnellLlywelyn ap Gruffudd ↗Wikipedia (Saesneg)Am gydnabyddiaeth yn Nhrefaldwyn roedd Llywelyn i dalu 24,000 o farciau i’r goron fesul rhandaliad, cytundeb a gadarnhawyd gan y Pab, a gallai brynu gwrogaeth Maredudd ap Rhys am 5,000 o farciau; yn 1274 ffodd Dafydd a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Loegr, lle cynhaliwyd hwy gan y brenin; yn 1275 galwodd Edward Lywelyn i Gaer i wneud gwrogaeth, ac nid aeth; yn 1276 cyhoeddodd Edward ef yn wrthryfelwr; yn 1277 symudodd lluoedd Edward o Gaer i Ddegannwy, cipiodd llu arall Fôn a’i chynhaeaf, daeth Henry de Lacy o Amwythig a Sir Drefaldwyn, Roger Mortimer tua Buellt a Gruffudd ap Gwenwynwyn i Gyfeiliog; ystyriodd Edward rannu Gwynedd i’r gorllewin o Gonwy rhwng Dafydd ac Owain, neu gymryd Môn a rhannu’r tir mawr yn unig; aeth Llywelyn i’r bryniau ac enillodd y Cymry rai brwydrau bychain; yn Aberconwy cadwodd Fôn a rhannau o Eryri, gan reoli fel Tywysog Cymru gyda gwrogaeth pum arglwydd, ac ildiodd ei ran o rent Môn i’r goron; aeth Llŷn i Owain; aeth y Berfeddwlad i Ddafydd, gydag addewid o ran o Wynedd Uwch Conwy os byddai Llywelyn farw heb etifedd; gwnaeth Llywelyn wrogaeth yn Llundain adeg Nadolig 1277; priododd Eleanor de Montfort wrth ddrws Eglwys Gadeiriol Caerwrangon ar 13 Hydref 1278, gyda brenhinoedd yr Alban a Lloegr ac iarll Lancaster yno; yn 1280 cyfarfu’r Archesgob Peckham â Llywelyn i setlo anghydfod ynghylch trin materion eglwys a chyfraith Cymru gan y Saeson, ac ni wrandawyd ar achos Llywelyn dros gyfraith Cymru; yna cymododd Llywelyn â Dafydd a chynllunio’r gwrthryfel gydag ef; ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at Edward: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff’. Anfonodd y Saeson y newydd am farw’r tywysog drwy Ewrop gyfan, a chyrhaeddodd Orvieto yn yr Eidal yn gynnar yn 1283.FfynhonnellBattle of Orewin Bridge ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 11 Rhagfyr symudodd Llywelyn tua’r de o Wrtheyrnion i Fuellt; ymgasglodd byddin Lloegr, dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf, yr ochr draw i’r afon, a chlywodd am ryd i fyny’r afon; dywed Cronicl Hagnaby mai cast gan Mortimer oedd y cyfarfod i ddenu’r tywysog a’i ddal; nid yw Brut y Tywysogion yn sôn am frwydr fawr, ond dywed i Lywelyn ddod i’r lle gydag ychydig o wŷr yn unig; ymhlith y meirw roedd Llywelyn Fychan ap Gruffudd a Dafydd ab Einion Fychan; J. Beverley Smith: ‘yn ôl pob tebyg rywle ger Llanganten, uwchben yr Irfon ym Muellt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol y gaeaf’, ac am yr hanesion, ‘Ni allwn ddewis rhyngddynt’; lledaenwyd y newydd am farw’r tywysog drwy Ewrop gan asiantau Seisnig, gan gyrraedd Orvieto yn gynnar yn 1283; erbyn Ionawr roedd gan Edward bum mil o wŷr.
Y maen yng Nghilmeri#
Pentref ddwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt yw Cilmeri, ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar Reilffordd Calon Cymru.FfynhonnellCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.
Nodwyd y lle gyntaf â cholofn garreg yn 1902. Yn 1956 rhoddwyd y gofeb bresennol yn ei lle, maen garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ac mae cerrig o’r gofeb gyntaf wedi’u gosod yn ei grisiau. Mae’r geiriau arni, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yn darllen ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’, ac mae pobl yn ymgynnull yno bob blwyddyn ar y dydd.FfynhonnellCilmeri ↗Wikipedia (Saesneg)Cilmeri, pentref a chymuned ym Mhowys, yn hen Sir Frycheiniog, dwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar reilffordd Calon Cymru; enwog am fod yn agos at y fan lle syrthiodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru brodorol olaf Llinach Aberffraw, ar 11 Rhagfyr 1282; nodwyd y fan gyntaf gan golofn garreg yn 1902, a’i disodli yn 1956 gan y gofeb bresennol, bloc garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ar blinth ar dwmpath isel; mae cerrig y gofeb gyntaf wedi’u gosod yn y grisiau, gydag arysgrif yn Gymraeg a Saesneg, ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’; dyma ganolbwynt seremoni goffa flynyddol ar y dyddiad.
Llechen yng Nghwm-hir#
Abaty Sistersaidd oedd Cwm-hir, a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd, ac roedd tywysogion Gwynedd yn gyfeillion iddo. Dim ond rhannau o gorff yr eglwys sy’n sefyll heddiw, ac mae llechen fedd fodern yno yn cofio Llywelyn ap Gruffudd. Bwriadwyd eglwys yr abaty, a ddechreuwyd yn gynnar yn y 13g, gan Lywelyn Fawr yn ôl pob tebyg, ar gyfer trigain o fynachod, ac roedd ei chorff o bedwar bae ar ddeg mor fawr â llawer eglwys gadeiriol. Codwyd bwâu y credir iddynt ddod ohoni yn eglwys Sant Idloes yn Llanidloes yn 1542.FfynhonnellCwmhir Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Cwm-hir, ger Llandrindod ym Mhowys, mynachlog Sistersaidd Gymreig a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd; roedd Maredudd ap Maelgwn yn dywysog Maelienydd yn 1215 dan Lywelyn ab Iorwerth, a rhoddwyd siarter i’r abaty yn 1215; rhoddodd tywysogion Gwynedd eu nawdd i’r fynachlog, ac yn 1231 dirwywyd yr abad £200 am gynorthwyo achos Cymru, gan helpu Llywelyn ab Iorwerth i ddinistrio llu Seisnig ger y Gelli; ddechrau’r 13eg ganrif dechreuwyd eglwys abaty eang, cyfuwch â llawer eglwys gadeiriol, gan Lywelyn ab Iorwerth yn ôl pob tebyg, a gorffennwyd ei chorff 14 cilfach; bwriadwyd yr abaty i 60 o fynaich; caewyd yn 1536; dim ond darnau o gorff yr eglwys sy’n weddill, ac mae carreg fedd fodern ynddo yn coffáu Llywelyn ap Gruffudd, a gladdwyd yn yr eglwys wedi’i ladd yn 1282; gosodwyd bwâu o’r 13eg ganrif y credir iddynt ddod o’r abaty yn eglwys Sant Idloes, Llanidloes, yn 1542; rhestredig Gradd II*.
Cilmeri mewn barddoniaeth#
Saith gan mlynedd yn ddiweddarach enillodd Gerallt Lloyd Owen y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1982 gyda’i awdl ‘Cilmeri’, a luniwyd ar gyfer y seithcanmlwyddiant. Gwelodd Branwen Jarvis ynddi ‘Llywelyn y dyn, yn ogystal â Llywelyn yr arweinydd a’r tywysog’.FfynhonnellGerallt Lloyd Owen (1944–2014) ↗Y Bywgraffiadur Cymreig (Saesneg)Gerallt Lloyd Owen, bardd, ganwyd 6 Tachwedd 1944 yn Llandderfel, Meirionnydd, bu farw 15 Gorffennaf 2014; enillodd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cricieth yn 1975 am yr awdl Afon, ac eto yn Abertawe yn 1982 am Cilmeri, awdl a luniwyd ar gyfer seithcanmlwyddiant marw Llywelyn ap Gruffudd; dywed Branwen Jarvis fod ynddi fwy o dristwch nag o chwerwedd, a bod ‘Llywelyn y dyn yma, yn ogystal â Llywelyn yr arweinydd a’r tywysog’; enillodd ei lyfr Cilmeri a Cherddi Eraill (1991) wobr Llyfr y Flwyddyn yn 1992; ef oedd Meuryn Talwrn y Beirdd ar Radio Cymru o 1979 hyd 2010.
Ffynonellau a darllen pellach




