Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Tywysogion

11 Rhagfyr 1282

Marwolaeth yng Nghilmeri

Lladdwyd Llywelyn mewn cyrch ger Llanfair-ym-Muallt ar 11 Rhagfyr. Daw rheolaeth frodorol annibynnol i ben.

Llun: Cofeb wenithfaen Llywelyn ap Gruffudd ar ei thwmpath yng Nghilmeri, ger y fan lle syrthiodd yn 1282 · Rosser1954, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar 11 Rhagfyr 1282 lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ger Llanfair-ym-Muallt. Gydag ef daeth teyrnasiad tywysogion brodorol Cymru i ben.

Pryd11 Rhagfyr 1282
BleGer Llanfair-ym-Muallt, yng Nghilmeri
Enw arallBrwydr Pont Irfon

Yr ymladd ger yr Irfon#

Roedd Llywelyn wedi dod i’r de i Fuellt. Mae un croniclydd yn enwi milwr Seisnig, Stephen de Frankton, fel y gŵr a’i trawodd; mae un arall yn sôn am frwydr hir. Syrthiodd, ger Llanganten yn ôl pob tebyg.

Cofeb wenithfaen Llywelyn ap Gruffudd ar ei thwmpath yng Nghilmeri, ger y fan lle syrthiodd yn 1282
Cofeb wenithfaen Llywelyn ap Gruffudd ar ei thwmpath yng Nghilmeri, ger y fan lle syrthiodd yn 1282 · Llun: Rosser1954, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Pen y tywysog#

Aethpwyd â’i ben i Ruddlan ac yna i Lundain, a’i osod ar y Tŵr, wedi’i goroni i wawdio proffwydoliaeth Gymreig.

Cwm-hir#

Cariodd mynaich ei gorff i abaty Cwm-hir, lle mae’n gorwedd yn ôl traddodiad Cymru.

Muriau corff Abaty Cwm-hir sydd wedi goroesi, lle dywedir bod corff Llywelyn ap Gruffudd yn gorwedd
Muriau corff Abaty Cwm-hir sydd wedi goroesi, lle dywedir bod corff Llywelyn ap Gruffudd yn gorwedd · Llun: John H Darch, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel
Cofeb 1282 y tu allan i swyddfeydd y cyngor yng Nghaernarfon.
Cofeb 1282 y tu allan i swyddfeydd y cyngor yng Nghaernarfon. · Llun: Eirian Evans, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Tua’r de i Fuellt#

Ar 11 Rhagfyr 1282 symudodd Llywelyn tua’r de o Wrtheyrnion i Fuellt. Ymgasglodd y Saeson, dan John Giffard a Roger Mortimer yr ieuaf, yr ochr draw i’r afon, a chlywsant am ryd i fyny’r afon.

Magl#

Dywed Cronicl Hagnaby mai cast gan Mortimer oedd y cyfarfod i ddenu’r tywysog allan a’i ddal. Nid yw Brut y Tywysogion yn sôn am frwydr fawr, ond dywed i Lywelyn ddod i’r lle gydag ychydig o wŷr yn unig. Ymhlith y Cymry a syrthiodd roedd Llywelyn Fychan ap Gruffudd a Dafydd ab Einion Fychan.

Gŵyl Sant Damasus#

‘Yn ôl pob tebyg rywle ger Llanganten, uwchben yr Irfon ym Muellt, ar ŵyl Sant Damasus yng nghanol y gaeaf.’

J. Beverley Smith

Wrth bwyso’r gwahanol hanesion am ei farw, ysgrifennodd Smith: ‘Ni allwn ddewis rhyngddynt.’

Ynghudd ar ei gorff#

Ysgrifennodd yr Archesgob Peckham at y brenin: ‘Arglwydd, gwybydd fod y rhai a oedd yno pan fu farw Llywelyn wedi cael rhai pethau bychain cudd ar ei gorff.’ Anfonodd y Saeson y newydd am farw’r tywysog drwy Ewrop gyfan, a chyrhaeddodd Orvieto yn yr Eidal yn gynnar yn 1283.

Y maen yng Nghilmeri#

Pentref ddwy filltir a hanner i’r gorllewin o Lanfair-ym-Muallt yw Cilmeri, ar y ffordd i Lanymddyfri, gyda gorsaf ar Reilffordd Calon Cymru.

Nodwyd y lle gyntaf â cholofn garreg yn 1902. Yn 1956 rhoddwyd y gofeb bresennol yn ei lle, maen garw o wenithfaen o chwarel Trefor yn Sir Gaernarfon, sir Llywelyn ei hun, ac mae cerrig o’r gofeb gyntaf wedi’u gosod yn ei grisiau. Mae’r geiriau arni, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yn darllen ‘Ger y fan hon y lladdwyd Llywelyn ein Llyw Olaf 1282’, ac mae pobl yn ymgynnull yno bob blwyddyn ar y dydd.

Llechen yng Nghwm-hir#

Abaty Sistersaidd oedd Cwm-hir, a sefydlwyd yn 1176 gan Gadwallon ap Madog, arglwydd Maelienydd, ac roedd tywysogion Gwynedd yn gyfeillion iddo. Dim ond rhannau o gorff yr eglwys sy’n sefyll heddiw, ac mae llechen fedd fodern yno yn cofio Llywelyn ap Gruffudd. Bwriadwyd eglwys yr abaty, a ddechreuwyd yn gynnar yn y 13g, gan Lywelyn Fawr yn ôl pob tebyg, ar gyfer trigain o fynachod, ac roedd ei chorff o bedwar bae ar ddeg mor fawr â llawer eglwys gadeiriol. Codwyd bwâu y credir iddynt ddod ohoni yn eglwys Sant Idloes yn Llanidloes yn 1542.

Cilmeri mewn barddoniaeth#

Saith gan mlynedd yn ddiweddarach enillodd Gerallt Lloyd Owen y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1982 gyda’i awdl ‘Cilmeri’, a luniwyd ar gyfer y seithcanmlwyddiant. Gwelodd Branwen Jarvis ynddi ‘Llywelyn y dyn, yn ogystal â Llywelyn yr arweinydd a’r tywysog’.

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Cytundeb Aberconwy

    Ar ôl rhyfel cyntaf Edward I, mae Llywelyn yn cadw’i deitl ond yn colli’r rhan fwyaf o’i diroedd, gan gadw dim ond Gwynedd i’r gorllewin o afon Conwy.

    Cytundeb Aberconwy
  2. Llywelyn yn priodi Elinor

    Mae Llywelyn ap Gruffudd yn priodi Elinor de Montfort yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon. Genir eu merch Gwenllian bedair blynedd yn ddiweddarach.

    Llywelyn yn priodi Elinor
  3. Dechrau rhyfel 1282

    Ar Sul y Blodau mae Dafydd ap Gruffudd yn ymosod ar Gastell Penarlâg, ac mae Cymru’n codi unwaith eto dros ei rhyddid.

    Dechrau rhyfel 1282
  4. Buddugoliaeth Moel-y-don

    Mae byddin Seisnig yn croesi Afon Menai ar bont o gychod. Mae’r Cymry yn ymosod arni, a boddir llawer o’r marchogion yn y llanw.

    Buddugoliaeth Moel-y-don

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf